అఙ్గేషు యథాశ్రయభావః ।
తన్నిర్ధారణానియమస్తద్దృష్టేః పృథగ్ధ్యప్రతిబన్ధః ఫలమిత్యత్రోపసనాసు ఫలశ్రుతేః పర్ణమయీన్యాయేనార్థవాదతయోపాసనానాం క్రత్వర్థత్వేన సముచ్చయనియమమాశఙ్క్య పురుషార్థతయైకప్రయోగవచనగ్రహణాభావే సముచ్చయనియమో నిరస్తః । ఇహ తు సత్యపి పురుషార్థత్వే కస్మాన్నైకప్రయోగవచనగ్రహణం భవతీతి పూర్వోక్తమర్థమాక్షిపన్ ప్రత్యవతిష్ఠతే । యద్యపి హి కామ్యా ఎతా ఉపాసనాస్తథాపి న స్వతన్త్రా భవితుమర్హన్తి । తథా సతి హి క్రత్వర్థానాశ్రితతయా క్రతుప్రయోగాద్బహిరప్యమూషాం ప్రయోగః ప్రసజ్యతే । నచ ప్రయుజ్యన్తే తత్కస్య హోతోః । క్రత్వర్థాశ్రితానామేవ తాసాం తత్తత్ఫలోద్దేశేన విధానాదితి । ఎవం చాశ్రయతన్త్రత్వాదాశ్రితానాం ప్రయోగవచనేనాశ్రయాణాం సముచ్చయనియమేనాశ్రితానామపి సముచ్చయనియమో యుక్త ఇతరథా తదాశ్రితత్వానుపపత్తేః । స చ ప్రయోగవచన ఉపాసనాః సముచ్చిన్వంస్తత్తత్ఫలకామనానామవశ్యమ్భావమాక్షిపతి తదభావే తాసాం సముచ్చయనియమాభావాదితి మన్వానస్య పూర్వః పక్షః । రాద్ధాన్తస్తు యథావిహితోద్దిష్టపదార్థానురోధీ ప్రయోగవచనో న పదార్థస్వభావానన్యథయితుమర్హతి । కిన్తు తదవిరోధేనావతిష్ఠతే । తత్ర క్రత్వర్థానాం నిత్యవదామ్నానాత్తథాభావస్య చ సమ్భవాన్నియమేనైతాన్త్సముచ్చినోతు । కామావబద్ధాస్తూపాసనాః కామానామనిత్యత్వాన్న సముచ్చయేన నియన్తుమర్హతి । నహి కామా విధీయన్తే యేన సముచ్చీయేరన్నపి తూద్దిశ్యన్తే । మానాన్తరానుసారీ చోద్దేశో న తద్విరోధేనోద్దేశ్యమన్యథయతీ । తథా సత్యుద్దేశానుపపత్తేః । తస్మాత్కామానామనిత్యత్వాత్తదవబద్ధానాముపాసనానామప్యనిత్యత్వమ్ । నిత్యానిత్యసంయోగవిరోధాత్సత్యపి తదాశ్రయాణాం నిత్యత్వే ఇదమేవ చాశ్రయతన్త్రత్వమాశ్రితానాం యదాశ్రయే సత్యేవ వృత్తిర్నాసతీతి । న తు తత్ర వృత్తిరేవ నావృత్తిరితి తదిదముక్తమాశ్రయతన్త్రాణ్యపి హీతి ॥ ౬౧ ॥
శిష్టేశ్చ ॥ ౬౨ ॥
సమాహారాత్ । హోతృషదనాద్ధైవాపి దురుద్గీథమనుసమాహరతీతి ।
అపిర్భిన్నక్రమో దిరుద్గీథమపీతి । వేదాన్తరోదితప్రణవోద్గీథైకత్వప్రత్యయసామర్థ్యాద్ధోతృకర్మణః శంసనాదుద్గాతా ప్రతిసమాదధాతి కిం తదిత్యత ఆహ దురుద్గీథమపి వేదాన్తరోదితే చౌద్గాత్రే కర్మణి ఉత్పన్నం క్షతమ్ । ఎవం బ్రువన్వేదాన్తరోదితస్య ప్రత్యయస్యేత్యాది యోజనీయమ్ ॥ ౬౩ ॥
గుణసాధారణ్యశ్రుతేశ్చ ।
అస్య సూత్రస్యాన్వయముఖేన వ్యతిరేకముఖేన చ వ్యాఖ్యా । శేషమతిరోహితార్థమ్ ॥ ౬౪ ॥
న వా తత్సహభావాశ్రుతేః ॥ ౬౫ ॥
దర్శనాచ్చ ॥ ౬౬ ॥
అఙ్గేషు యథాశ్రయభావః ॥౬౧॥
నను తన్నిర్ధారణానియమ (వ్యా.సూ.అ.౩ పా.౩ సూ.౪౨) ఇత్యత్రాఙ్గావబద్ధోపాసనానాం పృథక్ ఫలత్వాదనిత్యత్వముక్తం , తత్కథమిదానీమాశ్రయవన్నిత్యతయా శఙ్క్యతే ? అత ఆహ –
ఉపాసనాస్విత్యాదినా ।
నన్వఙ్గం ప్రయుఙ్క్తే ప్రయోగవిధిః , కామ్యఫలసాధనత్వే చోపాస్తీనామనఙ్గత్వాత్ కథం తాసాం ప్రయోగవచనపరిగ్రహస్తత్రాహ –
యద్యపి కామ్య ఇతి ।
తత్తత్ఫలోద్దేశేనేతి ।
కామ్యమానఫలోద్దేశేనేత్యర్థః ।
నను క్రత్వర్థాశ్రితా ఉపాసనాః ఫలే విధీయన్తే , ఎతావతా కథం తాసాం సముచ్చయసిద్ధిరత ఆహ –
ఎవం చేతి ।
సాఙ్గం ప్రధానం యుగపత్కర్తవ్యమిత్యాశ్రయాణాం క్రత్వఙ్గానాం సముచ్చయనియమః ప్రయోగవచనేన కృతః । తన్నియమేనాశ్రితానామప్యుపాసనానాం సముచ్చయనియమో యుక్తః । కుతః ? ఆశ్రయతన్త్రత్వాదాశ్రితానామితి యోజనా ।
నను ఫలకామనాయాం సత్యాముపాసనా అనుష్ఠీయన్తే , కథమాసాం క్రత్వఙ్గైః సహ నిత్యం సముచ్చిత్యానుష్ఠానమ్ ? నిత్యాఽనిత్యసంయోగవిరోధాద్ , అత ఆహ –
స చ ప్రయోగవచన ఇతి ।
ఉపాస్తీనాం క్రత్వఙ్గసముచ్చయసిద్ధ్యర్థం ఫలకామనా అపి ప్రయోగవిధిరేవానుష్ఠాపయతీత్యర్థః । కామనాయా అవిధేయత్వాన్న ప్రయోగవిధిప్రయోజ్యత్వమితి వక్ష్యమాణమభిప్రేత్య మన్వానస్యేత్యుక్తమ్ ।
ప్రయోగవిధిః ఫలకామనానామవశ్యం భావమాక్షిపతీత్యేతద్దూషయతి –
యథావిహితేతి ।
యః పదార్థో యథా విహితః యశ్చ పదార్థో యథోద్దిష్టః సిద్ధవద్గృహీతః తదనురోధీ ప్రయోగవచనో న పదార్థస్వభావం నిత్యత్వాదికమన్యథా కరోతి , కిత్వన్యతః ప్రమితపదార్థస్వభావమనుసరతీత్యర్థః ।
తతః కిం జాతమత ఆహ –
తత్రేతి ।
క్రత్వర్థానాముద్గీథాదీనాం యథాఽన్యన్నిత్యం ఫలం పరామర్శమన్తరేణామ్నాయతే , తద్వదామ్నానాదిత్యర్థః ।
నను విశ్వజిదాదౌ ఫలాశ్రవణేఽపి ఫలం కల్ప్యతే , తద్వదిహ కిం న స్యాదత ఆహ –
తథాభావస్య చేతి ।
ఫలవత్సంనిధావామ్నాతత్వేన ఫలకల్పనానుపపత్తేస్థథాభావస్య సంభవాదేతానుద్గీథాదీన్నియమేన సముచ్చినోతు ప్రయోగవచన ఇత్యర్థః । నను విధ్యుపాధిత్వాదుద్దేశోఽపి సముచ్చయేన ప్రవర్తతాం ।
నేత్యాహ –
మానాన్తరానుసారీతి ।
సిద్ధవద్బ్రహ్మణం హ్యుద్దేశస్య లక్షణం , మానాన్తరాప్రమితావుద్దేశ్యత్వవ్యాఘాత ఇత్యర్థః ।
ఉపసంహరతి –
తస్మాత్కామానామితి ।
సత్యప్యుపాసనాశ్రయాణాం నిత్యత్వే ఉపాసనానాం కామావబద్ధానామనిత్యత్వమితి ప్రతిజ్ఞా । అస్యాం హేతుః - నిత్యానిత్యసంయోగవిరోధాదితి । ఉద్గీథాదీనాం హి నిత్యః క్రతుసంయోగః , ఉపాసనానామనిత్యః ఫలసంయోగః । ఎతౌ చేతరేతరవిరుద్ధౌ , ఉద్గీథాదీనాం చ నిత్యత్వానిత్యత్వే ఇతరేతరవిరుద్ధౌ ధర్మావాపాదయత ఇత్యర్థః ।
నన్వాశ్రయతన్త్రత్వాదాశ్రితోపాసననిత్యత్వముక్తం , తతశ్చ సముచ్చయనియమే ఉపాస్తీనాం ప్రయోగవిధ్యాక్షిప్తే తదర్థం కామానాం నిత్యత్వమప్యాక్షేప్యమితి , తత్రాహ –
ఇదమేవ చేతి ।
యథా ధూమస్యాగ్నితన్త్రత్వేఽపి న యావదగ్న్యనువృత్తిః , కింతు సత్యేవాగ్నౌ భవనమేవం సత్యేవాశ్రయే భవనం తత్తన్త్రతా , ఇతశ్చానిత్యానామప్యాశ్రయతన్త్రత్వోపపత్తేర్న తత్సిద్ధ్యర్థం కామానాం నిత్యత్వం ప్రయోగవిధినాఽఽక్షేప్యమిత్యర్థః ॥౬౧॥౬౨॥
ఎవమధికరణస్యార్థముక్త్వా గ్రన్థసంయోజనాం కరోతి –
అపిర్భిన్నక్రమ ఇత్యాదినా ।
భిన్నక్రమత్వమభినయేన దర్శయతి –
దురుద్గీథమపీతి ।
ఎవం హి యోజితే యథా ప్రశంసాధిక్యం లభ్యతే , న తథా హోతృషదనాదపీతి యోజిత ఇతి వేదాన్తరోదితం ప్రణవః స్వవేదే చోద్గీథం తయోరేకత్వజ్ఞానమథ ఖలు య ఉద్గీథః స ప్రణవః యః ప్రణవః స ఉద్గీథః ఇత్యుపాసనం , తత్సామర్థ్యాదుద్గాతా స్వకర్మణ్యద్గాతృవత్క్షతం స్వరాదిప్రమాదరూపం జాతం , తద్ధోతృకృతసమ్యక్ శస్త్రశంసనం హేతుం కృత్వా సమాదధాతి ఋగ్వేదాదివ్యాపినః ప్రణవస్య స్వవేదగతోద్గీథస్య చైకత్వస్య తేన చిన్తితత్వాదిత్యేతమర్థం హోతృషదనాద్ధైవాపీత్యాదిశ్రుతేర్దర్శయతి –
వేదాన్తరోదితేత్యాదినా ।
దురుద్గీథమేవ వ్యాచష్టే వేదాన్తరోదితే చేతి । ఋగ్వేదాపేక్షయా సామవేదో వేదాన్తరమ్ ।
ఎవం వాక్యం యోజయిత్వా తస్మిన్ సముచ్చయలిఙ్గదర్శనత్వఘటకం భాష్యమవతారయతి –
ఎవం బ్రువన్నితి ।
అన్వయముఖేనేతి ।
ఆశ్రయసాధారణ్యే ఆశ్రితసాధారణ్యమన్వయః , స ఆశ్రయసాధారణ్యాభావే ఆశ్రితసాధారణ్యాభావరూపవ్యతిరేకవ్యాఖ్యయా భాష్యే దృఢీకృత ఇత్యర్థః । చమసం చోన్నీయోద్ధృత్య స్తోత్రకరణార్థముపాకరోతి ప్రైషతి ।
ఎవం విదితి ।
ఋగ్వేదాదివిహితాఙ్గలోపే వ్యాహృతిహోమప్రాయశ్చిత్తాదిజ్ఞత్వం బ్రహ్మణ ఎవంవిత్త్వమ్ ॥౬౩॥౬౪॥౬౫॥౬౬॥