పురుషార్థోఽతః శబ్దాదితి బాదరాయణః ॥౧॥ పూర్వం పరాపరబ్రహ్మవిద్యానాం గుణోపసంహారనిరూపణేన పరిమాణమవధారితమ్, ఇహ తాసాం కర్మనిరపేక్షాణామేవ పురుషార్థసాధనత్వం నిరూప్యతే । తత్ర కర్మానపేక్షాణామమూషాం కా ను నామేతికర్తవ్యతా, న హి తామన్తరేణ కరణత్వమ్, ఇత్యాకాఙ్క్షాయాం యజ్ఞాదయః శమాదయః శ్రవణాదయశ్చ విద్యోత్పత్త్యుపయోగిన్య ఇతికర్తవ్యతాశ్చ నిరూప్యన్తే ।

నను ఫలభేదాభేదావన్తరేణ న విద్యాభేదాభేదౌ, న చ తావన్తరేణ గుణోపసంహారానుపసంహారౌ, తతః ప్రాగేవ విద్యానాం పురుషార్థసాధనత్వస్య సిద్ధత్వాత్ కిం పునరారమ్భేణాత ఆహ –

స్థితం కృత్వేతి ।

ఫలభేదేన హి విద్యాభేదమ్ ఉపపాద్య తదసిద్ధిశఙ్కాయాం స ఉపపాదనీయ ఇత్యర్థః । అత ఎవ సఙ్గతిశ్చాపరా దర్శితా ।ఔపనిషదాత్మజ్ఞానస్యాక్రత్వర్థత్వే పూర్వపక్షసిద్ధాన్తయోః ఫలే ఉక్తే తే తూపలక్షణే । ఉపాసనావాక్యానాం పూర్వపక్షే కర్మాపేక్షితకర్తృస్తావకత్వం సిద్ధాన్తే తు సగుణైశ్వర్యఫలోపాసనావిధాయకత్వమిత్యపి ద్రష్టవ్యమ్ ।

ననూపనిషత్సు కర్తృభోక్తృత్వాతిరిక్తమపి బ్రహ్మాత్మత్వమాత్మన ఉపదిశ్యతే, తద్విషయజ్ఞానస్య కథం కర్మోపయోగస్తత్రాహ –

యదా చేత్యాదినా ।

యావన్మాత్రం క్రత్వపేక్షితం కర్తృత్వమాముష్మికఫలోపభోక్తృత్వం చేత్యస్యాతో నిత్యత్వమపీత్యనేన సంబోధ్యమానస్య తావన్మాత్రముపనిషత్సు వివక్షితమిత్యుపరితనేనాన్వయః ।

నను కర్తృత్వభోక్తృత్వే దేహస్యాపి ఘటేతే, అతో న నిత్యత్వాపేక్షా, నతరాం దేహవ్యతిరిక్తాత్మజ్ఞానాపేక్షాఽత ఆహ –

న చైతదితి ।

కేషాంచిత్పూర్వపక్షశఙ్కాబీజానామ్, ఇత్యుక్తం, తాన్యేవాహ –

తత్ర యద్యపీత్యాదినా ।

తత్ర సిద్ధాన్తీ యద్వదతి న ప్రకరణాదాత్మజ్ఞానం కర్మాఙ్గమితి, తదనువదతి –

ప్రోక్షణాదివదితి ।

యచ్చ న వాక్యాదాత్మజ్ఞానం క్రత్వఙ్గమితి వదతి; తదప్యనువదతి –

యద్యపి చ కర్తృమాత్రమితి ।

యేన కర్తృమాత్రేణాత్మజ్ఞానమవ్యభిచరితక్రతుసంబన్ధజుహూద్వారేణ పర్ణతావద్వాక్యేనేవ క్రతుసంబన్ధమాపద్యేత, తత్కర్తృమాత్రం నావ్యభిచరితక్రతుసంబన్ధమితి యోజనా ।

ఎవం సిద్ధాన్త్యభిప్రాయమనూద్య పూర్వవాదీ దూషయతి –

తథాపీతి ।

దేహాతిరిక్తస్యాత్మనో వైదికైః కర్మభిరవ్యభిచారసిద్ధ్యర్థం లౌకికకర్మస్వనుపయోగమాహ –

న తాదృశస్యేతి ।

వైదికైః కర్మభిస్తస్య హేతుత్వేన సబన్ధమాహ –

ఆముష్మికఫలానాం త్వితి ।

యథా ధూమోఽగ్నిమవ్యభిచారాదనుస్మారయతి, ఎవమౌపనిషదః పురుషోఽపి కర్మభిరవ్యభిచారాత్తాన్యనుసారయన్ వర్తత ఇత్యర్థః ।యద్యపి హేతౌ సతి కార్యం భవత్యేవేతి న వ్యాప్తిః; తథాపి వ్యతిరిక్త ఆత్మని జ్ఞాతే పారలౌకికసాధనేచ్ఛాదిరూపా కాఽపి ప్రవృత్తిర్భవత్యేవేతి ।

వ్యాప్యవ్యతిరేకవిజ్ఞానమనుస్మారితేషు చ దేహాతిరిక్తాత్మనాం కర్మస్వాత్మా ద్రష్టవ్య ఇతి వాక్యేనాత్మజ్ఞానం క్రతుశేషత్వం నీయత ఇత్యాహ –

వాక్యేనైవేతి ।

నను ఫలవతో జ్ఞానస్య కథం క్రత్వర్థత్వమత ఆహ –

అర్థవాద ఇతి ।

ఆత్మజ్ఞానఫలశ్రుతిర్న ఫలపరా పరార్థఫలశ్రుతిత్వాద్ అఞ్జనాదిఫలశ్రుతివదిత్యనుమానమ్ ।

అదృష్టద్వారేణాత్మజ్ఞానస్య కర్మాఙ్గత్వమాహ –

ఔపనిషదాత్మజ్ఞానేతి ।

ఆచారాద్యన్యార్థదర్శనం ప్రాపకసాపేక్షత్వాన్న స్వతన్త్రమిత్యాహ –

ఎతదుపోద్బలనార్థమితి ।

తచ్ఛ్రుతేరిత్యాదీని సూత్రాణి లిఙ్గపరాణి వ్యాచష్టే –

న కేవలమిత్యాదినా ।

విద్యాయాః కర్మభిః సహ కర్త్రనుగమస్య సమప్రాధాన్యేఽపి సంభవాత్ ప్రకృతకర్మశేషత్వప్రతిజ్ఞయా సహాసంగతిమాశఙ్క్యాహ –

తచ్చ యద్యపీతి ।

ఉక్తయా యుక్తయేతి ।

ఆత్మజ్ఞానస్య దృష్టాఽదృష్టద్వారేణ కర్మసూపయోగేనేత్యర్థః ।

శుద్ధబుద్ధాద్యేవ వేదాన్తప్రతిపాద్యం, న కర్తృత్వాదీత్యత్ర వినిగమకమాహ –

అనధిగతార్థేతి ।

శబ్దస్య ప్రమాణాన్తరసిద్ధానువాదేనానధిగతార్థబోధనస్వరసతా హి ప్రసిద్ధేతి యోజనా ।

పరార్థే ఫలశ్రుతిత్వాదితి పూర్వోక్తహేతోర్విశేషణాసిద్ధిమాహ –

తథా చౌపనిషదాత్మజ్ఞానస్యేతి ।

తదవ్యభిచారస్తు తతశ్చ క్రతుశేషతేతి యదేతత్పునః, కిమఙ్గ స్యాద్? న స్యాదేవేత్యర్థః ।

యది పరమాత్మతత్త్వమేవోపనిషదామర్థః, తర్హి ప్రియాదిసంసూచితజీవస్య ద్రష్టవ్యత్వం కిమిత్యుపదిశ్యతే? అత ఆహ –

అత ఎవేతి ।

భోక్తృర్ద్రష్టృత్వవ్యపదేశేనాసంసారిబ్రహ్మణా దర్శనార్హేణ తస్యాత్యన్తాభేదః ప్రతిపాద్యతే, తథా చ వ్యాఖ్యాతమవస్థితేరితి కాశకృత్స్న(బ్ర.సు.అ ౧ పా.౪ సూ.౨౨) ఇత్యత్ర ॥౮॥ ఎవం తావద్ - బ్రహ్మజ్ఞానం న కర్మాఙ్గం ఫలవత్త్వాత్ జ్యోతిష్టోమవదితి ప్రతిపాద్యవాక్యకృతకర్మసంబన్ధో వారితః, ఆచారాదిలిఙ్గదర్శనానాం ప్రతిలిఙ్గముపన్యస్తమ్ ।

తుల్యం తు దర్శనమితి, తత్ర తు శబ్దేనాకర్మాఙ్గత్వలిఙ్గదర్శనస్య ప్రాబల్యం విశేష ఉక్తస్తద్దర్శయతి –

తత్ర కర్మాఙ్గత్వేతి ।

అన్యథాసిద్ధిరుక్తేతి ।

యక్షమాణో హ వై భగవన్తోఽహమస్మి ఇత్యేతల్లిఙ్గదర్శనం వైశ్వానరవిద్యావిషయమిత్యాదిభాష్యేణేతి శేషః ।

‘‘యదేవ విద్యయా కరోతీ’’తి శ్రుత్యా విద్యాయాః కర్మాఙ్గత్వమాశఙ్కితం పూర్వపక్షే, తస్యా అప్యుద్గీథవిద్యావిషయత్వేనాన్యథాసిద్ధిరుక్తా అసార్వత్రికీతి సూత్రేణ, తత్రాస్యాః శ్రుతేః సర్వవిషయత్వశఙ్కాం పరోక్తాం పరిహరతి –

వ్యాప్తిరపీతి ।

అసంసార్యాత్మప్రతిపాదనస్య సూత్రద్వయేఽప్యవిశేషాత్పునరుక్తిమాశఙ్క్యాహ – అధికోపదేశాదిత్యనేనేతి ॥ వైదేహో విదేహదేశానాం రాజా బహుదక్షిణేన విశ్వజిదాదినా ఈజే ఇష్టవాన్ । హే భగవన్తో యక్ష్యమాణో యాగం కరిష్యన్ అస్మి తం ద్రష్టుం వసన్తు భగవన్త ఇతి వైశ్వానరవిద్యాం గ్రహీతుమాగతానుద్దాలకాదీన్ ప్రతి అశ్వపతిరాజవచనమ్ । గురోః కర్మాతిశేషేణ గురుశుశ్రూషావశిష్టేన కాలేన యథావిధి వేదమధీత్యాచార్యకులాదభిసమావృత్య కుటుమ్బే గార్హస్థ్యే తిష్ఠన్ వేదమధీయానో బ్రహ్మలోకమాప్నోతీతి శేషః । శతం సమాః యావదాయుర్జిజీవిషేత్ జీవితుమిచ్ఛేత్, తత్కుర్వన్నేవ కర్మాణి వర్తేత । ఎవం వర్తమానే త్వయి నరే నరాభిమానిని అజ్ఞే కర్మాశుభం న లిప్యతే కర్మణా త్వం న లిప్యస ఇత్యర్థః । ఇతః ప్రకారాదన్యథా ప్రకారాన్తరం నాస్తి యతో న కర్మలేపః స్యాదిత్యర్థః । యేషాం నాయమపరోక్ష ఆత్మా అయం లోకః ప్రత్యక్షఫలం తే వయం కిం ప్రజయా కరిష్యామ ఇతి నిశ్చిత్యాగ్నిహోత్రం న జుహవాంచక్రురిత్యర్థః ॥౯॥౧౦॥౧౧॥౧౨॥౧౩॥౧౪॥౧౫॥౧౬॥౧౭॥

ఇతి ప్రథమం పురుషార్థాధికరణమ్ ॥