పరామర్శం జైమినిరచోదనా చాపవదతి హి ॥౧౮॥

పూర్వాధికరణావాన్తరసూత్రేణాక్షేపలక్షణా సఙ్గతిమాహ –

సిద్ధ ఇతి ।

అపి చాపవదతి హీతి భాష్యవ్యాఖ్యానార్థో నిన్దోపన్యాసః । పూర్వం తు నిన్దతి హి ప్రత్యక్షా శ్రుతిరిత్యాదిః సూత్రవ్యాఖ్యానార్థ ఇతి భేదః ॥౧౮॥

భవత్వన్యార్థ ఇతి ।

‘‘ॐ కార ఎవేదం సర్వమ్’’ ఇతి ప్రణవాఖ్యస్య బ్రహ్మణః ప్రస్తుతత్వాత్ తత్సంస్థత్వప్రశంసార్థో భవతు నామ ‘‘త్రయో ధర్మస్కన్ధా’’ ఇత్యాదిః పరామర్శ ఇత్యర్థః ॥౨౮॥

నివీతమితి ।

ఎతజ్జ్యోతిర్దర్శనా (బ్ర.అ.౧ పా.౩ సూ.౪౦) దిత్యత్రానుక్రాన్తమ్ ॥ ఎవం తావదనువాదత్వమఙ్గీకృత్యానువాదసామర్థ్యాచ్ఛాస్త్రాన్తరం పరికల్ప్య తస్మాదాశ్రమాన్తరప్రమితిరుపపాదితా ॥౧౯॥

ఇదానీం నానువాదత్వం కిం తర్హి? అపూర్వార్థప్రతీతేరత్రైవ వాక్యే విధిః కల్ప్యతే ఇత్యాహ భగవాన్సూత్రకారః –

విధిర్వేతి ।

తత్ర వాక్యభేదప్రసఙ్గాత్తదనుపపత్తిమాశఙ్క్యాహ –

యద్యపీత్యాదినా ।

విధేయార్థైక్యే హ్యానువాదస్య విధిస్తుత్యర్థత్వేనైకవాక్యత్వమ్, అత్రత్వప్రాప్తార్థద్వయప్రతిభానాద్విధేయభేదే సతి నైకవాక్యత్వసంభవ ఇత్యర్థః । అధస్తాదిత్యాది మహాపితృయజ్ఞే దిష్టగతాగ్నిహోత్రే చ శ్రూయతే । తత్రో’’పరి హి దేవేభ్యో ధారయతీ’’త్యేషోఽనువాదః, వర్తమానాపదేశాత్, హిశబ్దాచ్చ । ఆచారాచ్చోపరి సమిధః ప్రాప్తర్హవిషో హ్యభ్యర్హితద్రవ్యత్వాత్ ప్రచ్ఛాదనం యేనకేనచిత్ప్రాప్నోతి । తత్ర స్రుగ్దణ్డే సమిధముపసంగృహ్యానుద్రవతీతి వాక్యాన్తరప్రాప్తా సమిన్నియమ్యతే । తస్మాదనువాద ఇతి ప్రాప్తే – న సమిద్ధవిఃప్రచ్ఛాదనే క్షమేత్యప్రాప్తా, స్రుగ్దణ్డే ఇతి చ హవిషః ప్రాగ్దేశే ధారణం ప్రాప్తం న హవిష ఉపరి । తస్మాదప్రాప్తేర్భఙ్క్త్వా హిశబ్దం పఞ్చమలకారస్వీకారేణ చ విధిరితి శేషలక్షణే సిద్ధాన్తితమ్ । ఎవం తావచ్చతుర్ణామాశ్రమాణామిహానువాదః ।

తస్మాత్సామర్థ్యాదన్యత్ర విధిరిహైవ విధిరితి పక్షద్వయముక్త్వేదానీం వాక్యాన్తరప్రాప్తాశ్రమాన్తరాణామనువాదేన బ్రహ్మసంస్థతా స్తూయతే, స్తుతిసామర్థ్యాచ్చ సైవ విధీయత ఇతి పక్షాన్తరమాహ –

సంప్రతీతి ।

బ్రహ్మసంస్థతావిధావపి న పారివ్రాజ్యసిద్ధిః; త్రయాణామపి గృహస్థాదీనాం బ్రహ్మసంస్థత్వసంభవాదితి ప్రకృతాసంగతిమాశఙ్క్యాహ –

అత్రావాన్తరేతి ।

సమధికశౌచం చతుర్గుణమ్ । అష్టానాం గ్రాసానాం సమూహోఽష్టగ్రాసీ ।

నను భవతు యౌగికం బ్రహ్మసంస్థపదం, యోగస్తు పరివ్రాజ్యేవేత్యాశఙ్క్యాహ –

న చ గృహస్థాదేరితి ।

స్యాదేతత్ - త్రయో ధర్మస్కన్ధా ఇత్యుపక్రమాత్ ‘‘సర్వ ఎవ’’ ఇత్యత్ర త ఎవ త్రయ ఎతచ్ఛబ్దేన పరామృశ్యన్తే ।

తత్ర తపఃశబ్దేన పరివ్రాజకస్యాపి గ్రహణే చత్వార ఆశ్రమా మధ్యే ఉక్తా ఇతి త్రిత్వేనోపక్రమస్తత్పరామర్శశ్చ న ఘటేత అత ఆహ –

తపసా చేతి ।

నన్వేతే పుణ్యలోకా ఇతి పుణ్యభాజాం బహువచనేన నిర్దేశాద్ బ్రహ్మసంస్థోఽమృతత్వమేతీతి అమృతత్వభాజ ఎకవచనేన నిర్దేశాత్ త్రయ ఆశ్రమిణః పుణ్యలోకభాజశ్చతుర్థ ఆశ్రమీ బ్రహ్మసంస్థ ఇతి గమ్యతే, తత్కథం చతుర్ణాం బ్రహ్మసంస్థత్వమత ఆహ –

ఎతే చ త్రయ ఇతి ।

పరివ్రాజోఽపి వనస్థేఽన్తర్భావముక్తమభిప్రేత్య త్రయ ఇతి నిర్దేశః ।

నను పుణ్యలోకభాజామేవామృతత్వభాక్త్వం విరుద్ధమిత్యాశఙ్క్యాహ –

న చ యేషామితి ।

బ్రహ్మణి సంస్థా నిష్ఠాఽస్యేతీహ సమాసః సర్వనామార్థే వర్తతే, సర్వనామ చ ప్రకృతగ్రాహీతి ప్రకృతః సర్వ ఎవ బ్రహ్మసంస్థోఽస్మత్పక్షే లభ్యతే । తవ త్వప్రకృతః పరివ్రాట్ బ్రహ్మసంస్థః తథా చ సమాసాన్తర్వర్తిసర్వనామశ్రుతివిరోధ ఇత్యర్థః ।

యథాగ్నేయ్యేతి ।

జ్యోతిష్టోమే ప్రథమమాగ్నేయాదయో మన్త్రా ‘‘అగ్న ఆయాహి వీతయే’’ ఇత్యేవమాదయో విశేషత ఆమ్నాతాః, స్తోత్రాదిసాధనత్వేన వినియుక్తాశ్చ । పునరా ‘‘గ్నేయ్యాగ్నీధ్నముపతిష్ఠతే’’ ఇతి సామాన్యేనాగ్నేయీమాత్రమాగ్నీధ్నోపస్థానే వినియుజ్యతే । తత్ర సంశయః - కిమప్రకృతైవాగ్నేయీ వినియుజ్యతే, ఉతావిశేషేణ యా కాచిదగ్నిలిఙ్గవతీ ప్రకృతాఽప్రకృతా చ, ఉత ప్రకృతైవేతి ।

తత్రాగ్నేయ్యేతి శ్రుతేరవిశేషాత్ సర్వాగ్నేయీ వినియుజ్యతేఽథ వా వినియుక్తవినియోగానుపపత్తేరప్రకృతేవేతి పూర్వపక్షమాశఙ్క్య శేషలక్షణే స్థితం సిద్ధాన్తమాహ –

ప్రకృతైవేతి ।

అప్రకృతాగ్నేయీగ్రహణే హి తస్యా జ్యోతిష్టోమేన సామాన్యసబన్ధ ఆగ్నీధ్నేణ విశేషసంబన్ధశ్చ విధాతవ్యః ప్రకృతగ్రహణే తు తస్యా ఆగ్నేయ్యాః క్రతునా సామాన్యసంబన్ధసిద్ధేర్విశేషసంబన్ధమాత్రవిధానే లాఘవం స్యాదిత్యర్థః ।

ఆద్యం పూర్వపక్షం నిషేధయతి –

న చ వినియుక్తేతి ।

యద్యపి స్తోత్రాద్యర్థమాగ్నేయీ ప్రకృతా; తథాపి న తస్యాః పారార్థ్యమనేన వినియోగేన గృహ్యతే, అనపేక్షితత్వాత్ । ఆగ్నేయీస్వరూపమాత్రం త్వపేక్షితత్వాద్ గృహ్యతే । యది పునరాగ్నేయ్యనేనైవ వాక్యేనోద్దిశ్య విధీయతే, తదాఽసౌ పరార్థత్వేనైవ ప్రతీతా తథైవోద్దిశ్యమానా, అన్యత్ర చ వినియుజ్యమానా వినియుక్తవినియోగవిరోధమావహేత్, న త్వేవమ్; విధీయమానత్వాదస్యా ఇత్యర్థః ।

యత్తూక్తం సామాన్యశ్రుతివిరోధ ఇతి, తత్రాహ –

తావతా చేతి ।

ఆగ్నేయీశబ్దస్య యౌగికత్వాత్ సన్నిహితవ్యక్తిపరత్వమేవ । అగ్నిదేవతాకత్వలక్షణో హి యోగో వ్యక్తావేవ ఘటతే, న సామాన్యమాత్రే; తద్ధితాన్తర్వర్త్యస్యాశబ్దస్య సన్నిహితవచనత్వాదిత్యర్థః ।

నను వ్యక్త్యపేక్షత్వేఽప్యాగ్నేయీశబ్దస్య న ప్రకృతవ్యక్తిర్గ్రహీతుం శక్యతేన్యార్థప్రయుక్తత్వేన గతరసత్వాదత ఆహ –

న చ యాతయామతయేతి ।

వాచఃస్తోమః క్రతువిశేషః । తత్ర ‘‘సర్వా ఋచః సర్వాణి సామాని సర్వాణి యంజూషి వాచఃస్తోమే పరిప్లవం శంసన్తీ’’తి వినియోగేఽపి మన్త్రాణాం ప్రాప్తాత్మికార్థేషు వినియోగవదిహాపి స్యాదిత్యర్థః । పరిప్లుత్య పరిప్లుత్య యదృచ్ఛయా మన్త్రాణాం శంసనం పరిప్లవః ।

ఆగ్నేయీన్యాయం ప్రకృతే యోజయతి –

తథేహాపీతి ।

ఇహ హి వాక్యే ఉపక్రమే యజ్ఞోఽధ్యయనం దానమితి గృహస్థానామసాధారణధర్మో నిర్దిష్టస్తప ఇతి వనస్థానామ్ ఆచార్యకులవాస ఇతి బ్రహ్మచారిణాం తథా సత్యుపసంహారేఽపి బ్రహ్మసంస్థత్వేనైవ సాధారణధర్మేణ యతీనాం గ్రహణం యుక్తం, న తపసా తస్య గతిష్వసాధారణత్వాభావాదిత్యాహ –

యథోపక్రాన్తమితి ।

యథోపక్రాన్తమిత్యాద్యుచితమిత్యన్తం సంగ్రహవాక్యమ్ ।

అపి చ తప:శబ్దేన పరివ్రాజకగ్రహణే త్రయ ఇతి చత్వార ఆశ్రమా నిర్దేష్టవ్యాః, చతుష్ట్వావచ్ఛిన్నేషు న తేషు త్రిత్వమయుక్తమిత్యాహ –

యత్సంఖ్యాకాశ్చేతి ।

ఇదమప్యుచితమిత్యన్తం సంగ్రహవాక్యమేవ ।

ఆద్యం సంగ్రహం వ్యతిరేకముఖేన వివృణోతి –

అసాధారణేత్యాదినా ।

అసాధారణేన యజ్ఞాదినా ఉపక్రమః, సాధారణేన తపసా చోపసంహారః । తావేతౌ న శ్లిష్యతే న సఙ్గచ్ఛేతే ఇత్యర్థః ।

తపసః సంన్యాసివనస్థయోః సాధారణత్వమఙ్గీకృత్య దూషణముక్తమ్, ఇదానీం సాధారణ్యమేవ నాస్తి; తస్య వనస్థాసాధారణత్వాత్, తథా చ తపసా పరివ్రాజకస్య గ్రహణం నైవ ప్రాప్నోతీత్యాహ –

న చ తపో నామేతి ।

గ్రీష్మే పఞ్చాగ్నిమధ్యావస్థానాది హి తపో నాష్టగ్రాసనియమాది । తథా సతి ద్వాత్రింశద్భాసాదినియమేన గృహస్థాదేరపి తపస్విత్వప్రసఙ్గాదిత్యర్థః ।

యచ్చోక్త సమధికశౌచం తప ఇతి, తత్రాధికమప్యాహ –

న చ శౌచేతి ।

ఎవమాద్యం సంగ్రహం విభజ్య ద్వితీయం విభజతే –

సిద్ధసంఖ్యాభేదేష్వితి ।

అవస్థావిశేషాపేక్షయైకస్యైవ పుణ్యలోకామృతత్వప్రాప్తివ్యపదేశభేదస్య పూర్వపక్ష ఉపపాదితత్వాద్ భాష్యాయోగమాశఙ్క్యాహ –

త్రయ ఎత ఇతీత్యాదినా ।

త్రయ ఇత్యేతే ఇతి చ పదే తావత్సమానాధికరణే । తతశ్చ యే త్రయ ఇత్యుక్తాస్త ఎవైత ఇతి పరామ్రష్టవ్యాః । తత్ర త్రయ ఇతి భిక్షుం విహాయ యది గృహస్థాదయ ఉచ్యన్త , తదా వక్తవ్యం తపఃశబ్దేన భక్తిర్గృహ్యతే వా, న వేతి । యది తు గృహ్యేత తతస్తాపసేన భిక్షుణా సహ సర్వేషామేత ఇతి శబ్దేన ప్రకృతపరామృష్టత్వాదేతచ్ఛబ్దసమానార్థవృత్తినా త్రయ ఇతి శబ్దేన భిక్షువర్జం త్రయో వక్తుమశక్యా ఇత్యర్థః ।

అథ తపఃశబ్దేన భిక్షుః సంగృహ్యతే, త్రయ ఇతి శబ్దేన చ భిక్షుసహితా నిర్దేశ్యన్తే, తత్రాహ –

భిక్షుసంగ్రహే చేతి ।

తదా హ్యేతచ్ఛబ్దపరామృష్టానాం త్రయాణాం పుణ్యలోకభాక్త్వాభిధానాద్ భిక్షోరపి పుణ్యలోకభాక్త్వం స్యాత్, తచ్చాయుక్తమ్; తస్య బ్రహ్మసంస్థత్వనియమాదిత్యర్థః ।

అథ బ్రహ్మసంస్థస్యైవ పుణ్యలోకభాక్త్వమపి స్యాత్తత్రాహ –

తేన తస్యైవేతి ।

వాక్యవైరూప్యమాహ –

త్రిషు చేతి ।

గృహస్థాదీనామనిత్యత్వాద్ బ్రహ్మసంస్థాయాః, సదా బ్రహ్మసంస్థోఽమృతత్వమేతీతి యోజనీయమ్ । ఎవం వాక్యవైరూప్యమిత్యర్థః । ఎవం చ భాష్యమపి సాధ్యాహారే యోజనే ఉక్తదోషం హృది కృత్వా యథాశ్రుతార్థోపపాదనే ఫలభేదవ్యపదేశం హేతుమాహేతి వ్యాఖ్యాతం భవతి । యదిహ కేశవో వక్తి – మా భూత్తపఃశబ్దేన భిక్షోర్గ్రహణం, బ్రహ్మసంస్థపదస్య తు ప్రకృతమాత్రప్రవృత్తౌ కో విరోధః? భిక్షోశ్చ యోగార్థావిశేషాద్ బ్రహ్మసంస్థస్య సతోఽమృతత్వం భవిష్యతి ।

న చ భిక్షోరపి నిత్యా బ్రహ్మసంస్థా ; సంన్యాసాద్ బ్రహ్మణః స్థానమితి ఫలాన్తరామ్నానాత్ - ఇతి, తదత ఎవాపాస్తమ్ । యదా తదేతి వాక్యవైరూప్యాదేవ । న చ సంన్యాసస్యోద్దేశ్యం ఫలం బ్రహ్మలోకః, కామ్యకర్మవతః సంన్యాసిత్వవ్యాఘాతాత్ । లోకైషణావ్యుత్థితస్య హి సంన్యాసో విధీయతే । తస్మాత్సన్యాసాద్ బ్రహ్మణ ఇత్యానుషఙ్గికఫలాభిప్రాయం ప్రాప్య పుణ్యకృతాల్లోకానిత్యాది వదతో భిక్షోర్నిత్యా బ్రహ్మసంస్థేతి । భవత్యేవ వైరూప్యమితి । సిద్ధాన్తినాఽపి యోగస్యేష్టత్వాద్ రూఢిమారోప్య పూర్వపక్ష ఆభాసస్తం స్మారయతీత్యర్థః ।

ఆగ్నేయీన్యాయేన బ్రహ్మసంస్థశబ్దస్య ప్రకృతసర్వగోచరత్వస్యోక్తత్వాత్కథం త్రయాణాం బ్రహ్మసంస్థత్వాసంభవః? అత ఆహ –

సత్యమితి ।

దర్శితశ్చాత్రాఽసంభవ ఇతి ।

వైరూప్యాదినేత్యర్థః ।

ఎవం ప్రకృతపరామర్శిత్వం బ్రహ్మసంస్థశబ్దస్య వ్యుదస్య యౌగికార్థస్య భిక్షావేవ సంభవం భాష్యోక్తముపపాదయతి –

ఎష హీత్యాదినా ।

సంపూర్వస్తిష్ఠతిర్హి సమాప్తివచనః । అన్యనిష్ఠతాయా బ్రహ్మణి సమాప్తిర్న స్యాద్, అన్యత్రాపి వ్యాసక్తత్వాదిత్యర్థః । స్వాభావేన స్వస్య విరోధాద్ధేతోస్తం వ్యవచ్ఛిన్దన్తీతి యోజనా । భాస్కరస్తు న్యాస ఎవాత్యరేచయదితి తైత్తిరీయకే బ్రహ్మాభిధీయతే; న్యాస ఇతి బ్రహ్మేతి నిర్వచనాత్ ।

తథా చ సంన్యాసే ప్రమాణత్వేన వచనోదాహరణం భాష్యకారస్య న యుక్తమితి వదతి, తం శ్రుతివ్యాఖ్యానేనానుకమ్పతే –

సర్వసఙ్గేత్యాదినా ।

అత్ర హి శ్రుతౌ ‘‘సత్యం పర’’మిత్యాదినా సత్యాదితపాంసి ప్రక్రమ్య తేభ్యః పరత్వేన సంన్యాసః శ్రూయతే । తత్ర బ్రహ్మా పరమాత్మా పర ఉత్కృష్టః సంన్యాసోఽపీతరసాధనేభ్యః పర ఇత్యస్మాత్సామ్యాద్ బ్రహ్మత్వేన స్తూయతే ఇత్యర్థః ।

బ్రహ్మపరతయేతి ।

బ్రహ్మణి తాత్పర్యేణేత్యర్థః ।

బ్రహ్మజ్ఞానపరిపాకాఙ్గత్వాచ్చేతి భాష్యం, తదనుపపన్నమివ ; అనధికృతవిషయత్వేఽపి సంన్యాసస్య తాన్ ప్రత్యేవ విద్యాపరిపాకాఙ్గత్వసంభవాదిత్యాశఙ్క్య వ్యాచష్టే –

శబ్దజనితస్యేతి ।

సంన్యాసస్య కర్మానధికృతవిషయత్వకల్పనం హి స్వప్రయుక్తాధికార్యలాభ స్యాద్, బ్రహ్మసాక్షాత్కారకామస్య తదధికారిణః సత్త్వాన్నైవం కల్పనీయమిత్యర్థః ॥ యే తు శిఖాయజ్ఞోపవీతత్యాగరూపాం పారమహంస్యవృత్తిం న మన్యన్తే, తే న పశ్యన్తి ప్రత్యక్షాం ఘణ్టికస్థానేషు పఠ్యమానామాథర్వణీం శ్రుతిం ‘‘సశిఖం వపనం కృత్వా బహిఃసూత్రం త్యజేద్బుధః’’ ఇతి । న చాత్ర సశిఖం శిఖాసహితం యథా భవతి తథేతి శిఖారక్షణం శఙ్క్యమ్ ; ‘‘అగ్నేరివ శిఖా న్యాయా యస్య జ్ఞానమయీ శిఖా । స శిఖీత్యుచ్యతే విద్వాన్నేతరే కేశధారిణః ॥ జ్ఞానశిఖినో జ్ఞాననిష్ఠా జ్ఞానయజ్ఞోపవీతినః । జ్ఞానమేవ పరం తేషాం పవిత్రం జ్ఞానముచ్యతే ॥’‘ ఇత్యాదివాక్యశేషే బాహ్యశిఖాం వ్యావర్త్య జ్ఞానస్యైవ శిఖాత్వాదిసంపాదనాత్ । న చ -ఎతద్ ద్విత్రిదినజీవనావశేషసిద్ధపురుషవిషయం న సాధకవిషయమితి – సామ్ప్రతమ్; ‘‘ఆత్మానమరణిం కృత్వా ప్రణవం చోత్తరారణిమ్ । ధ్యాననిర్మథనాభ్యాసాద్దేవం పశ్యేన్నిగూఢవత్ ॥’‘ ఇతి వాక్యశేషే ధ్యానవిధానాత్, సిద్ధం ప్రతి తద్వైయర్థ్యాత్ । మహార్ణవే చ యతిధర్మప్రకరణే యమస్మృతిరుదాహృతా, సాపి తైర్న దృష్టా; ఎకవాసా అవాసా వా ఎకదృష్టిరలోలుపః । ఎక ఎవ చరేన్నిత్యం వర్షాస్వేకత్ర సంవసేత్ ॥ ఇతి । న చ త్రిదణ్డినామవాసస్త్వసంభవః, పరమహంసస్య తు సర్వత్యాగాదస్తి సమ్భవః । ఇదమపి సాధకవిషయవచనమ్; సిద్ధం ప్రతి విధివైయర్థ్యాదితి । యదిహ కేశవః ప్రలలాప - బహిః సూత్రమిత్యన్తర్యామిణో బాహ్యో హిరణ్యగర్భోఽభిధీయతే, నోపవీతమ్’ హృది ప్రాణాః ప్రతిష్ఠితా ఇతి ప్రాణప్రక్రమాత్, వాక్యే చ సంన్యాసవిధ్యశ్రవణాత్, పరమాత్మనా చోపవీతకార్యస్య సవ్యాపసవ్యాదేరకరణాదుపవీతకార్యస్య తస్మిన్నతిదేశాయోగాచ్చ న తన్నిష్ఠాబలాదుపవీతత్యాగసంభవః । కుశకార్యహవిర్ధారణకరణే హి శరమయబర్హిషా తద్బాధ ఇష్యతే – ఇతి, తన్న; సూత్రసాదృశ్యరూపగుణలక్షణాద్వారేణ హిరణ్యగర్భే సూత్రశబ్దవృత్తికల్పనాయాం గౌరవప్రసఙ్గాత్ । సూత్రవికారోపవీతలక్షణాయాం చ సన్నికర్షాత్త్రివృత్సూత్రం చ తద్విదురితి చోపక్రమగతహృచ్ఛబ్దోక్తం బ్రహ్మ తచ్ఛబ్దేన పరామృశ్య త్రిసూత్రతాసంపాదనాత్ తన్నిష్ఠాబలేన తిత్యాజయిషితసూత్రస్యాపి త్రిసూత్రత్వావధారణాత్ । ‘‘ధారణాత్తస్య సూత్రస్య నోచ్ఛిష్టో నాశుచిర్భవేది’’తి చ యజ్ఞోపవీతసాధ్యోచ్ఛిష్టాశుచిత్వనివృత్తేరాన్తరసూత్రేణ సంపాదనేన త్యాజ్యసూత్రస్య యజ్ఞోపవీతత్వావధారణాత్ । ఎతేనాతిదేశానుపపత్తిః పరాణున్నా । తథోపసంహారేఽపి ‘‘జ్ఞానయజ్ఞోపవీతినః ఇదం యజ్ఞోపవీతం తు పరమం యత్పరాయణమ్ స విద్వాన్యజ్ఞోపవీతీ స్యాత్స యజ్ఞస్తం యజ్వానం విదు’’రిత్యాదిభిర్యజ్ఞోపవీతమేవ ఘుష్యతే । యత్తు ప్రాణప్రకరణాదితి, తన్న; తతోఽపి ప్రాగేవ సహిరణ్యగర్భసమస్తజగదధిష్ఠానస్య బ్రహ్మణో హృచ్ఛబ్దేన ప్రక్రాన్తత్వాత్ । యచ్చ సంన్యాసాశ్రవణాదితి, తదపి న; వాక్యశేషే ‘‘బహిఃసూత్రం త్యజేద్విద్వాన్యోగముత్తమమాస్థితః’’ ఇతి యోగం సమ్యగ్జ్ఞానం కర్తుం ప్రవృత్తస్య సాధనత్వేన సూత్రత్యాగస్య విహితత్వాత్, సర్వశ్రుతిస్మృతిషు చ సంన్యాసస్యైవ జ్ఞానే సాధనత్వప్రసిద్ధేః, త్యాగసంన్యాసశబ్దయోశ్చైకార్థత్వాదితి । అయం చ యజ్ఞోపవీతాదిత్యాగః పరమహంసయతివిశేషవిషయే పర్యుదాసోఽపరమహంసో యజ్ఞోపవీతాది ధారయేదితి, న నిషేధః; నిత్యవిధిభిర్నివృత్తేః ప్రత్యవాయం కల్పయిత్వా యజ్ఞోపవీతాదిధారణప్రవృత్తేర్విహితత్వాత్ । తత్ర కథం నిషేధేన నివృత్తిబోధః క్రియేత? న చ - ప్రవృత్తౌ ప్రత్యవాయం పరికల్ప్య నిషేధో నివర్తయతీతి – వాచ్యమ్; తథా సతి ప్రవృత్తేరప్రాప్త్యా నిషేధస్యైవానుదయే సర్వనాశప్రసఙ్గాత్ । తస్మాత్పర్యుదాసః । యది మన్యేత పరమహంసానామపి పరాశరేణ యజ్ఞోపవీతాది విహితం “తత్ర పరమహంసా నామ త్రిదణ్డజలపవిత్రయజ్ఞోపవీతశిక్యాన్తర్వాసధారిణ’’ ఇత్యాదినా, తతశ్చ న పర్యుదాస ఇతి, తన్న; అస్య వచనస్య వ్యవహ్రియమాణపరాశరస్మృతావదర్శనాత్ । కల్పనే చ సశిఖమిత్యాదిప్రత్యక్షశ్రుతివిరోధే బుద్ధాదిస్మృతివద్ బాధాత్ । భవన్తి చ స్మృతయః - ‘‘త్రిదణ్డం కుణ్డికాం చైవ సూత్రం చాథ కపాలికామ్ । జన్తూనాం వారణం వస్త్రం సర్వం భిక్షుః పరిత్యజేత్ ॥ కౌపీనాచ్ఛాదనార్థం తు వాసోఽర్థస్య పరిగ్రహమ్ । కుర్యాత్ పరమహంసస్తు దణ్డమేకం తథైవ చ ॥ ‘‘ ఇతి విష్ణుః । కాణ్వాయనశ్చ - ‘‘తత్ర పరమహంసా నామ త్రిదణ్డకమణ్డలుశిక్యజలపవిత్రపాత్రపాదుకాశనశిఖాయజ్ఞోపవీతకపాలానాం త్యాగినో న తేషాం ధర్మాధర్మౌ న సత్యం నాపి చానృతం సర్వసహాః సర్వసమాః సమలోష్టాశ్మకాఞ్చనా యథోపపన్నభైక్షాహారాశ్చాతుర్వర్ణ్యం భైక్షచర్యం చరన్త ఆత్మానం మోక్షయన్త’’ ఇతి । విష్ణుకాణ్వాయనస్మృత్యోశ్చ శిష్టపరిగృహీతయోరనాప్తప్రణీతత్వం శఙ్కమానస్య స్వకీయబ్రాహ్మణత్వేఽప్యనాశ్వాసః స్యాత్ । స్మరతి స్మ భగవాన్వ్యాసః -’‘యజ్ఞోపవీతం కర్మాఙ్గం వదన్త్యుత్తమబుద్ధయః । ఉపకుర్వాణకాత్పూర్వం యతో లోకే న దృశ్యతే ॥ యావత్కర్మాణి కురుతే తావదస్యైవ ధారణా । తస్మాదస్య పరిత్యాగః క్రియతే కర్మభిః సహ ॥ అగ్నిహోత్రవినాశే తు జుహ్వాదీని యథా త్యజేత్ । యథా చ మేఖలాదీని గృహస్థాశ్రమవాఞ్ఛయా ॥ పత్నీయోక్త్రం యథేష్ఠ్యన్తే సోమాన్తే చ యథా గ్రహాన్ । తద్వద్యజ్ఞోపవీతస్య త్యాగమిచ్ఛన్తి యోగినః ॥’‘ ఇతి । మహాభారతేఽపి –’‘ఎకదణ్డీ త్రిదణ్డీ వా శిఖీ ముణ్డిత ఎవ వా । కాషాయమాత్రసారోఽపి యతిః పూజ్యో యుధిష్ఠిరః “॥ తథా - “జటాఽజినధరాశ్చాన్యే పఙ్కదిగ్ధా జితేన్ద్రియాః । ముణ్డా నిస్తన్తవశ్చాపి వసన్త్యర్థార్థినః పృథక్ “॥ ఇతి రాజధర్మప్రశంసార్థముత్తమాశ్రమపరామర్శః । లైఙ్గేఽపి పురాణే – “నికృత్య స్వశిఖాం కేశానుపవీతం విసృజ్య చ । పఞ్చభిర్జుహుయాదప్సు భూః స్వాహేతి చ వా క్రమాత్ “॥ ఇతి । పద్మపురాణేఽపి – “ తతో వ్రతానాం పరమహంసవ్రతమనుత్తమమ్ । తేభ్యో దదౌ దివౌకోభ్యః సతామప్యవిరోధి యత్ ॥ పఠ్యతే యజుశ్శాఖాయాం మహత్పైతామహం వ్రతమ్ । పరం బ్రహ్మోదితం తద్వదాగమాచారచేష్ఠితమ్ ॥ బ్రహ్మారధనముఖ్యానాం వ్రతినాం తీవ్రతేజసామ్ । భృగువృద్ధ్యాపయామాస వేదోక్తం పరం హితమ్ ॥ ఎవం వ్రతధారాః సర్వే వసన్తి స్మాఽరేశ్వరాః । హంసవ్రతధారా భూత్వా ధ్యాయమానాః పరం పదమ్ ॥ హిత్వా శిఖాం సోపవీతాం విధినా పరమేణ తే । కాలేన మహతాధ్యానాదేవం జ్ఞానాత్మతాం గతాః ॥ యే చాత్ర హంసవ్రతినో నియతాః సంయతేన్ద్రియాః । ఎవం భిక్షాం తు భుఞ్జానా ధ్యాయమానాః పరం పదమ్ ॥ దణ్డహస్తాస్తు సఞ్జాత భిక్షావ్రతసమన్వితాః । త్యక్త్వా శిఖాం సోపవీతాం దణ్డ ఎకః కరే ధృతః ॥ హసవ్రతం పరం ప్రోక్తం పురా చీర్ణం మయా చిరమ్ । వ్రతానాం పరమం గుహ్యం పవిత్రం పాపనాశనమ్ ॥ హంసవ్రతం ద్విషన్మోహాత్పాపేనాచ్ఛాదితో నరః । న స ముచ్యేత పాపేన కల్పకోటిశతైరపి ॥ తస్మాద్ధంసవ్రతానాం తు న హన్యాన్న చ దూషయేత్ ॥ భిక్షాం పరమహంసానాం యతీనాం యః ప్రయచ్ఛతి ॥ విముక్తః సర్వపాపేభ్యో నాసౌ దుర్గతిమాప్నుయాత్ । శిఖాం యజ్ఞోపవీతం చ త్యక్త్వా చరతి యో వ్రతమ్ ॥ హంసవ్రతీ స విజ్ఞేయో మోక్షకామీ భవేచ్చ సః । శిఖాయజ్ఞోపవీతేన త్యక్తేనాసౌ కథం ద్విజః ॥ నిన్ద్యతే దేవలోకేషు పూజితో దేవదానవైః । దుష్టం విశిష్టమథవా హంసరతధరం నరమ్ ॥ న పృశేదఙ్గమఙ్గేన దేవరూపః స వై ద్విజః” ॥ ఇతి । పరాక్రాన్తం చాత్ర బహుభిరాచార్యైరితి న విస్తీర్యతే ॥౨౦॥

ఇతి ద్వితీయం పరామర్శాధికరణమ్ ।