స్తుతిమాత్రముపాదానాదితి చేన్నాపూర్వత్వాత్ ।
యద్యత్ర సంనిధాన ఉపాసనావిధిర్నాస్తి తతః ప్రదేశాన్తరస్థితోఽపి విధివ్యభిచారితతద్విధిసమ్బన్ధేనోద్గీథేనోపస్థాపితః స ఎష రసానాం రసతమ ఇత్యాదినా పదసన్దర్భేణైకవాక్యభావముపగతః స్తూయతే । నహి సమభివ్యాహృతైరేవైకవాక్యతా భవతీతి కశ్చిన్నియమహేతురస్తి । అనుషఙ్గాతిదేశలబ్ధైరపి విధ్యసమభివ్యాహృతైరర్థవాదైరేకవాక్యతాభ్యుపగమాత్ । యది తూద్గీథముపాసీత సామోపాసీతేత్యాదివిధిసమభివ్యాహారః శ్రుతస్తథాపి తస్యైవ విధేః స్తుతిర్న తూపాసనావిషయసమర్పణపర ఓమిత్యేతదక్షరముద్గీథమిత్యనేనైవోపాసనావిషయసమర్పణాదితి ప్రాప్తేఽభిధీయతేన తావద్దూరస్థేన కర్మవిధివాక్యేనైకవాక్యతాసమ్భవః । ప్రతీతసమభివ్యాహృతానాం విధినైకవాక్యతయా స్తుత్యర్థత్వమర్థవాదానాం రక్తపటన్యాయేన భవతి । న తు స్తుత్యా వినా కాచిదనుపపత్తిర్విధేః । యథాహుః “అస్తి తు తదిత్యతిరేకే పరిహారః” ఇతి । అత ఎవ విధేరపేక్షాభావాత్ప్రవర్తనాత్మకస్యానుషఙ్గతిదేశాదిభిరర్థవాదప్రాప్త్యభిధానమసమఞ్జసమ్ । నహి కర్త్రపేక్షితోపాయామవగతాయాం ప్రాశస్త్యప్రత్యయస్యాస్తి కశ్చిదుపయోగః । తస్మాద్దూరస్థస్య కర్మవిధేః స్తుతావానర్థక్యమ్ । తేనైకవాక్యతానుపపత్తేః సంనిహితస్య తూపాసనావిధేః కిం విషయసమర్పణేనోపయుజ్యతాముత స్తుత్యేతి విశయే విషయసమర్పణేన యథార్థవత్త్వం నైవం స్తుత్యా బహిరఙ్గత్వాత్ । అగత్యా హి సా । తస్మాదుపాసనార్థా ఇతి సిద్ధమ్ । “కుర్యాత్క్రియేత కర్తవ్యం భవేత్స్యాదితి పఞ్చమమ్ । ఎతత్స్యాత్సర్వవేదేషు నియతం విధిలక్షణమ్ ॥” భావనాయాః ఖలు కర్తృసమీహితానుకూలత్వం విధిర్నిషేధశ్చ కర్తురహితానుకూలత్వమ్ । యథాహుః“కర్తవ్యశ్చ సుఖఫలోఽకర్తవ్యో దుఃఖఫలః” ఇతి । ఎతచ్చాస్మాభిరుపపాదితం న్యాయకణికాయామ్ । క్రియా చ భావనా తద్వచనాశ్చ కరోత్యాదయః । యథాహుఃకృభ్వస్తయః క్రియాసామాన్యవచనా ఇతి । అత ఎవ కృభ్వస్తీనుదాహృతవాన్ । సామాన్యోక్తౌ తద్విశేషాః పచేదిత్యాదయోఽపి గమ్యన్త ఇతి తత్ర కుర్యాదిత్యాక్షిప్తకర్తృకా భావనా । క్రియేతేతి ఆక్షిప్తకర్మికా భావనా । కర్తవ్యమితి తు కర్మభూతద్రవ్యోపసర్జనభావనా । ఎవం దణ్డీ భవేద్దణ్డినా భవితవ్యం దణ్డినా భూయేతేత్యేకధాత్వర్థవిషయా విధ్యుపహితా భావనా ఉదాహార్యాః । భవతిశ్చైష జన్మని । యథా కులాలవ్యాపారాద్ఘటో భవతి బీజాదఙ్కురో భవతీతి ప్రయుఞ్జతే । నచ బీజాదఙ్కురోఽస్తీతి ప్రయుఞ్జతే । తస్మాదస్తి సత్తాయాం న జన్మనీతి ॥ ౨౧ ॥
భావశబ్దాచ్చ ॥ ౨౨ ॥
స్తుతిమాత్రముపాదానాదితి చేన్నాపూర్వత్వాత్ ॥౨౧॥ పూర్వత్రానుష్ఠేయసామ్యశ్రుతేరాశ్రమాన్తరం విధేయమిత్యుక్తమ్, ఇహ తు రసతమత్వాదీనామఙ్గాశ్రితత్వేనేయమేవ జుహూరిత్యాదిస్తుతిసామాన్యాత్ స్తుత్యర్థత్వమితి పూర్వః పక్షః ॥ యదా రసతమత్వాది నాఽఙ్గనిష్ఠమపి స్తుతిః । తదా కిమఙ్గ వక్తవ్యమనఙ్గాత్మధియః ఫలమ్ ॥ ఇతి సిద్ధాన్తే । నను రసతమత్వాదిభిః కిముద్గీథాదివిధిః స్తూయతే, ఉత ఉపాస్తివిధిః । నాద్యః; ఉద్గీథాదివిధేః కర్మప్రకరణస్థత్వేన వ్యవధానాత్తేనైకవాక్యత్వానుపపత్తేః ।
న ద్వితీయః; ఉపాస్యవిషయసమర్పణేన విధ్యన్వయసంభవే లక్షణయా స్తుత్యర్థత్వాయోగాదిత్యాశఙ్క్యాహ –
యద్యత్రేత్యాదినా ।
అవ్యభిచరితవిధిసంబన్ధేనేతి ।
అవ్యభిచరితోద్గీథాదివిషయవిధినా సంబన్ధో యస్య తేనోద్గీథాదినోపస్థాపిత ఉద్గీథాదివిధిః స ఎష ఇత్యాదినా స్తూయతే, యథా జుహోపస్థాపితక్రతునా పర్ణమయతా సంబధ్యత ఇత్యర్థః ।
నను విశేషణవిశేష్యభావేన సమభివ్యాహారాత్ స్తుతిర్భవతి వాయుక్షేపిష్ఠాదౌ , నేహ వ్యవధానాదితి, తత్రాహ –
న హీతి ।
అనుషఙ్గాతిదేశేతి ।
‘‘చిత్పతిస్త్వా పునాతు వాక్పతిస్త్వా పునాతు దేవస్త్వా సవితా పునాతు అచ్ఛిద్రేణ పవిత్రేణే’త్యత్రాన్తే శ్రుతోఽచ్ఛిద్రేణేత్యేషోఽర్థవాదః ప్రతిమన్త్రమనుషజ్యతే । వైశ్వదేవే ‘‘ఆగ్నేయమష్టాకపాలం నిర్వపతీ’’త్యాదిహవిఃషు శ్రుతా అర్థవాదా వరుణప్రఘాసాదిష్వతిదిశ్యన్తే । ‘‘ఎతద్బ్రాహ్మణాని పఞ్చ హవీంషి యేతద్బ్రాహ్మణానీతరాణీ’’తి । ఎవమత్ర వ్యవధానేఽపి శ్రుతత్వేనైకవాక్యతా స్యాదిత్యర్థః ।
సన్నిహితవిధ్యభావాఙ్గీకారేణాద్యపక్షముపపాద్య ద్వితీయం కల్పమవలమ్బ్యాపి పూర్వపక్షం ఘటయతి –
యది త్వితి ।
విధినైవ పురుషప్రవృత్తిసిద్ధేః స్తుతిర్వ్యర్థేతి శఙ్కిత్వా పరిహరతి స్మాచార్యశబరస్వామీ । సత్యం వినాపి తేన సిధ్యేత్ప్రామాణ్యమ్, అస్తి తు తత్స్తుతిపదమితి । తస్య వ్యాఖ్యా ప్రభాకరగురుణా కృతా - అస్తి తు తదిత్యేతద్భాష్యమతిరేకే విధివ్యతిరేకేణ స్తుతిపదసద్భావే పరిహార ఇతి । ఎవం వదతైతత్సూచితం కేవలవిధిశ్రవణే నాస్తి స్తుత్యపేక్షా, యథా ‘‘వసన్తాయా కపిఞ్జలానాలభతే’’ ఇత్యాదౌ । స్తుతిపదే తు సత్యస్తి తదపేక్షా, యథా లోకే పటో భవతీత్యేతావతి వాక్యే నాస్తి పదాన్తరాపేక్షా । ‘రక్తః పట’ ఇత్యత్ర తు రక్తపదస్యాకాఙ్క్షయా వాక్యస్యాప్యాకాఙ్క్షోత్థాప్యతే, తద్వదితి ।
తదేతదాహ –
యథాహురితి ।
నన్వర్థవాదాశ్రవణేఽప్యనుషఙ్గాదిభిస్తత్సమభివ్యాహార ఉక్తః, తత్రాహ –
అత ఎవేతి ।
యత ఎవ విధేరేవ ప్రవర్తకత్వమత ఎవ । అతిదేశే తు వచనాద్వ్యవహితార్థవాదసంబన్ధో న త్విహ తదస్తి;అనుషఙ్గేఽప్యర్థవాదస్య సాకాఙ్క్షత్వాత్ । అచ్ఛిద్రేణ పవిత్రేణేత్యుక్తే పునాత్విత్యేతస్మిన్నపేక్షాదర్శనాత్, క్వచిత్తు పఠితవ్యః సన్నన్తే పఠిత ఇతి, న త్విహ రసతమత్వాదేః ప్రదేశాన్తరస్థోద్గీథాదివిధ్యపేక్షాస్తి; ఉపాసనవిధివిషయసమర్పకత్వస్యానన్తరమేవ వక్ష్యమాణత్వాత్ । తస్మాదనుషఙ్గాదిదృష్టాన్తేనార్థవాదప్రాప్త్యభిధానమసమఞ్జసం వైషమ్యాదిత్యర్థః ।
కేవలస్య శ్రుతస్య విధేరనపేక్షత్వముపపాదయతి –
న హీతి ।
కర్మవిధేరితి ।
కర్మాఙ్గవిధేరితి వక్తవ్యేఽఙ్గస్తుతిరప్యఙ్గిన ఎవేతి కర్మవిధేరిత్యుక్తమ్ ।
నను భాష్యోదాహృతన్యాయవిత్స్మరణే పఞ్చ విధిలక్షణాన్యుక్తానీతి ప్రతిభాతి, తచ్చాయుక్తమ్ ; న హి ధాత్వర్థభేదే కారకభేదే వా విధిలక్షణం భిద్యతే, ఇత్యాశఙ్క్య తదభిప్రాయం వివరిష్యన్ విధిలక్షణం తావదాహ –
భావనాయాః ఖల్వితి ।
నను విధౌ స్మృతలిఙ్గాదేరేవ న హన్యాదితి నిషేధేష్వపి ప్రయోగాత్కథం ప్రత్యయస్య విధివాచకత్వనియమస్తత్రాహ –
నిషేధశ్చేతి ।
నిషేధవాక్యగతైరపి లిఙ్గాదిప్రత్యయైర్విధ్యర్థోఽనూద్య నఞా నిషిధ్యతే ఇతి నాస్తి వ్యభిచార ఇత్యర్థః ।
నను శబ్ద ఎవ విధిర్నియోగాదిర్వా, నేత్యాహ –
ఎతచ్చేతి ।
ఎవం విధిలక్షణముపస్థాప్య వార్తికార్థముపపాదయతి –
క్రియా చేత్యాదినా ।
కృశ్చ భూశ్చాస్తిశ్చ కృభ్వస్తయస్తాన్ కృభ్వస్తీనుదాహృతవానిత్యర్థః । యద్యపి ధాతవః శతశః సన్తి; తథాపి డుకృఞ్ కరణే, భూ సత్తాయామ్, అస భువీతి త్రయ ఎవ ధాతవో భావనాసామాన్యవాచిన ఉదాహృతాః సర్వత్ర వ్యాప్త్యర్థమ్ । ఎతద్ధాతుగతప్రత్య - యైశ్చ సకలభావనానుగతశ్రేయః సాధనత్వరూపో విధిరభిధీయతే, న తు ప్రతిధాతు ప్రతిప్రత్యయం చ భావనాభేద ఇత్యర్థ । కర్తవ్యమిత్యస్య కృదన్తత్వేన ద్రవ్యాభిధాయిత్వాద్ ద్రవ్యం ప్రత్యుపసర్జనభూతభావనా ప్రతీయత ఇత్యర్థః । యద్యపి భవతిరస్తిశ్చ ప్రయోజ్యవ్యాపారవాచినౌ, భావనా చ ప్రయోజకవ్యాపారః; తథాప్యవస్థాన్తరవిశిష్టత్వేన భావ్యత్వాదస్తి భావనా । తథా చ దణ్డీ భవేదిత్యాదినా దణ్డిత్వాదిరూపేణ భావ్యత్వమనన్తరమేవ వక్ష్యతి ।
ఎవం కరోతిధాతౌ కారకభేదేఽపి భావనైక్యమభిధాయ భవత్యస్త్యోరపి తదాహ –
ఎవమితి ।
అస్తేర్భ్వాదేశాత్ తుల్యవదుదాహరణమ్ । అత్రాపి దణ్డి భవేదిత్యాక్షిప్తకర్తృకా భావనోదాహృతా । భవితవ్యమితి ధాత్వర్థోపసర్జనభూతా భావనా । భూయేతేత్యాక్షిప్తకర్మికా భావనా ।
ఎకధాత్వర్థవిషయా ఇతి ।
ఎకో ధాత్వర్థో భవత్యర్థోఽస్త్యర్థో వా విషయో యాసాం తాస్తథా దణ్డిత్వాద్యవస్థాన్తరస్య యద్భవనం సత్తా చ తద్విషయాస్తదవచ్ఛిన్నా భావనా ఉదాహర్తవ్యా ఇత్యర్థః ।
విధ్యుపహితా ఇతి ।
శ్రేయఃసాధనత్వవిశిష్టా ఇత్యర్థః ।
నను భవతిరస్తిశ్చ పర్యాయౌ, భూ సత్తాయామ్ అస్ భువీతి చ పరస్పరం వ్యాఖ్యానాదత ఆహ –
భవతిశ్చైష ఇతి ।
కశ్చిత్ప్రాప్త్యర్థోఽపి భవతిరస్తి తదర్థమేష ఇత్యుక్తమ్ । జన్మవచనో భవతిరస్తిస్తు జనిఫలభూత ఎవార్థసద్భావవచన ఇత్యర్థః । ఎషాం భూతానాం పృథివీ రసః పృథివ్యా ఆపోఽపామోషధయ ఓషధీనాం పురుషః పురుషస్య వాగ్ వాచ ఋగ్ ఋచః సామ సామ్న ఉద్గీథో రస ఇత్యుపక్రమ్య శ్రూయతే స ఎష రసానాం పృథివ్యాదీనాం రసతమః పరమః పరమాత్మప్రతీకత్వాత్ పరస్య బ్రహ్మణోఽర్ధం స్థానం తదర్హతీతి పరార్ధ్యః । పరబ్రహ్మవదుపాస్య ఇత్యర్థః । పృథివ్యాద్యపేక్షయాఽష్టమః కోఽసౌ య ఉద్గీథః ప్రణవ ఇత్యర్థః । ॥౨౧॥౨౨॥