పారిప్లవార్థా ఇతి చేన్న విశేషితత్వాత్ ।
యద్యపి ఉపనిషదాఖ్యానాని విద్యాసంనిధౌ శ్రుతాని తథాపి “సర్వాణ్యాఖ్యానాని పారిప్లవే” ఇతి సర్వశ్రుత్యా నిఃశేషార్థతయా దుర్బలస్య సంనిధేర్బాధితత్వాత్పారిప్లవార్థాన్యేవాఖ్యానాని । నచ సర్వా దాశతయీరనుబ్రూయాదితి వినియోగేఽపి దాశతయీనాం ప్రాతిస్వికవినియోగాత్తత్ర తత్ర కర్మణి యథా వినియోగో న విరుధ్యతే తథేహాపి సత్యపి పారిప్లవే వినియేగే సంనిధానాద్విద్యాఙ్గత్వమపి భవిష్యతీతి వాచ్యమ్ । దాశతయీషు ప్రాతిస్వికానాం వినియోగానాం సముదాయవినియోగస్య చ తుల్యబలత్వాదిహ తు సంనిధానాత్శ్రుతేర్బలీయస్త్వాత్ । తస్మాత్పారిప్లవార్థాన్యేవాఖ్యానానీతి ప్రాప్త ఉచ్యతే - నైషామాఖ్యానానాం పారిప్లవే వినియోగః । కిన్తు పారిప్లవమాచక్షీతేత్యుపక్రమ్య యాన్యామ్నాతాని మనుర్వైవస్వతో రాజేత్యాదీని తేషామేవ తత్ర వినియోగః, తాన్యేవ హి పారిప్లవేన విశేషితాని । ఇతరథా పారిప్లవే సర్వాణ్యాఖ్యానానిత్యేతావతైవ గతత్వాత్పారిప్లవమాచక్షీతేత్యనర్థకం స్యాత్ । ఆఖ్యానవిశేషణత్వే త్వర్థవత్ । తస్మాద్విశేషాణానురోధాత్సర్వశబ్దస్తదపేక్షో న త్వశేషవచనః । యథా సర్వే బ్రాహ్మణా భోజయితవ్యా ఇత్యత్ర నిమన్త్రితాపేక్షః సర్వశబ్దః । తథా చోపనిషదాఖ్యానానాం విద్యాసంనిధిరప్రతిద్వన్దీం విద్యైకవాక్యతాం సోఽరోదీదిత్యాదీనామివ విద్యేకవాక్యత్వం గమయతీతి సిద్ధమ్ । ప్రతిపత్తిసౌకర్యాచ్చేత్యుపాఖ్యానేన హి బాలా అప్యవధీయన్తే యథా తన్త్రోపాఖ్యాయికయేతి ॥ ౨౩ ॥
తథా చైకవాక్యతోపబన్ధాత్ ॥ ౨౪ ॥
పారిప్లవార్థా ఇతి చేన్న విశేషితత్వాత్ ॥౨౩॥ పూర్వత్రోద్గీథాదిస్తుత్యర్థత్వాదుపాస్యవిషయసమర్పకత్వం రసతమత్వాదేర్జ్యాయ ఇత్యుక్తమ్, తర్హ్యాఖ్యానానామపి విద్యాస్తుత్యర్థత్వాత్ సకాశాత్పరిప్లవప్రయోగశేషత్వం జ్యాయోఽనుష్ఠానపర్యవసానసంభవాదితి సంగతిః ।
నను ‘‘యస్యాశ్వినే శస్యమానే సూర్యో నాభ్యుదియాదపి సర్వా దాశతయీరనుబ్రూయాది’’తి సర్వాసామృచామాశ్వినగ్రహశంసనే సర్వశ్రుత్యా వినియుక్తానామపి ప్రాతిస్వికార్థేషు వినియోగాదాఖ్యానానాం పారిప్లవే విద్యాయాం చ వినియోగః కిం న స్యాదత ఆహ –
న చ సర్వా ఇతి ।
ఐన్ధ్రా గార్హపత్యమితి ప్రాతిస్వికవినియోగానాం సర్వా దాశతయీరితి సముదాయవినియోగస్య చ శ్రౌతత్వేన తుల్యత్వాత్ ప్రాతిస్వికవినియోగం సహతే సర్వశబ్దః, క్వచిత్సమానస్య సకృత్ప్రవృత్తస్య ప్రాతిస్వికవినియోగస్యావకుణ్ఠనాభావాల్లిఙ్గాదిభిర్మన్త్రవినియోగావిఘాతకత్వమిత్యర్థః ।
అశ్వమేధే హి ప్రథమేఽహని మనుర్వైవస్వతో రాజేత్యాహ ద్వితీయేఽహని యమో వైవస్వతో రాజేత్యాహ తృతీయేఽహని వరుణ ఆదిత్య ఇత్యాద్యాఖ్యానవిశేషో వాక్యశేషే వినియుజ్యతే, తద్బలాదుపక్రమస్య సంకోచమాహ –
నైషామితి ।
ననూపక్రమే ‘‘సర్వం శంసతీ’’త్యభిధాయ పునః ‘‘పారిప్లవమాచక్షీతే’’తి ఉపసంహారగతేర్విశేషః సర్వశబ్దానుసారేణ ఉపలక్షణార్థత్వేన వ్యాఖ్యాయాతామత ఆహ –
ఇతరథేతి ।
ప్రథమం ‘‘సర్వాణ్యాఖ్యానాని పారిప్లవే శంసన్తీ’’త్యభిధాయ పునః ‘‘పారిప్లవమాచక్షీతేతి’’ విధాయ తతో మనుర్వైవస్వత ఇత్యాది పఠ్యతే, తత్ర పునర్విధానం వాక్యశేషగతాఖ్యాననియమార్థమితరథా వైయర్థ్యాత్సర్వశబ్దోఽపి వాక్యశేషగతాఖ్యానానామపి మధ్య ఎకద్వ్యాద్యభిధాయోపరమం వ్యావర్తయితుమితి తస్యార్థవత్తా ।
అత్ర పునర్విధిశ్రుత్యాఽవచ్ఛేదికయా సర్వశ్రుతౌ భగ్నదర్పాయాం నిర్భయః సన్నిధిర్విద్యాస్వేవౌపనిషదాఖ్యానాని వినియుఞ్జీతేత్యాహ –
తథా చేతి ।
అనేన ద్వితీయం సూత్రం యోజితమ్ । సోఽరోదీదిత్యాదీనాం విధ్యేకవాక్యతాం యథా విధిసన్నిధిరవగమయేదేవమాఖ్యానానాం విద్యాసన్నిధిర్విద్యైకవాక్యతాం గమయతీతి యోజనా । అవధీయన్త ఇతి కర్మకర్తరి । తన్రోపాఖ్యాయికా కథాపరో గ్రన్థః ॥౨౩॥౨౪॥