సర్వాన్నానుమతిశ్చ ప్రాణాత్యయే తద్దర్శనాత్ ।
ప్రాణసంవాదే సర్వేన్ద్రియాణాం శ్రూయతే । ఎష కిల విచారవిషయః సర్వాణి ఖలు వాగాదీన్యవజిత్య ప్రాణో ముఖ్య ఉవాచైతాని కిం మేఽన్నం భవిష్యతీతి, తాని హోచుః । యదిదం లోకేఽన్నమా చ శ్వభ్య ఆ చ శకునిభ్యః సర్వప్రాణినాం యదన్నం తత్తవాన్నమితి । తదనేన సన్దర్భేణ ప్రాణస్య సర్వమన్నమిత్యనుచిన్తనం విధాయాహ శ్రుతిః “న హ వా ఎవంవిది కిఞ్చనానన్నం భవతి”(ఛా. ఉ. ౫ । ౨ । ౧) ఇతి । సర్వం ప్రాణస్యాన్నమిత్యేవంవిది న కిఞ్చినానన్నం భవతీతి । తత్ర సంశయః - కిమేతత్సర్వాన్నాభ్యనుజ్ఞానం శమాదివదేతద్విద్యాఙ్గతయా విధీయత ఉత స్తుత్యర్థం సఙ్కీర్త్యత ఇతి । తత్ర యద్యపి భవతీతి వర్తమానాపదేశాన్న విధిః ప్రతీయతే । తథాపి యథా యస్య పర్ణమయీ జుహూర్భవతీతి వర్తమానాపదేశాదపి పలాశమయీత్వవిధిప్రతిపత్తిః పఞ్చమలకారాపత్త్యా తథేహాపి ప్రవృత్తివిశేషకరతాలాభే విధిప్రతిపత్తిః । స్తుతౌ హి అర్థవాదమాత్రం న తథార్థవద్యథా విధౌ । భక్ష్యాభక్ష్యశాస్త్రం చ సామాన్యతః ప్రవృత్తమనేన విశేషశాస్త్రేణ బాధ్యతే । గమ్యాగమ్యవివేకశాస్త్రమివ సామాన్యతః ప్రవృత్తం వామదేవవిద్యాఙ్గభూతసమస్తస్త్ర్యపరిహారశాస్త్రేణ విశేషవిషయేణేతి ప్రాప్త ఉచ్యతే అశక్తేః కల్పనీయత్వాచ్ఛాస్త్రాన్తరవిరోధతః । ప్రాణస్యాన్నమిదం సర్వమితి చిన్తనసంస్తవః ॥ న తావత్కౌలేయకమర్యాదమన్నం మనుష్యజాతినా యుగపత్పర్యాయేణ వా శక్యమత్తుమ్ । ఇభకరభకాదీనామన్నస్య శమీకరీరకణ్టకవటకాష్ఠాదేరేకస్యాపి అశక్యాదనత్వాత్ । న చాత్ర లిఙ్గ ఇవ స్ఫుటతరా విధిప్రతిపత్తిరస్తి । నచ కల్పనీయో విధిరపూర్వత్వాభావాత్ । స్తుత్యాపి చ తదుపపత్తేః । నచ సత్యాం గతౌ సామాన్యతః ప్రవృత్తస్య శాస్త్రస్య విషయసఙ్కోచో యుక్తః । తస్మాత్సర్వం ప్రాణస్యాన్నమిత్యనుచిన్తనవిధానస్తుతిరితి సామ్ప్రతమ్ । శక్యత్వే చ ప్రవృత్తివిశేషకరతోపయుజ్యతే నాశక్యవిధానత్వే । ప్రాణాత్యయ ఇతి చావధారణపరం ప్రాణాత్యయ ఎవ సర్వాన్నత్వమ్ । తత్రోపాఖ్యానాచ్చ స్ఫుటతరవిధిస్మృతేశ్చ సురావర్జం విద్వాంసమవిద్వాంసం ప్రతి విధానాత్ । న త్వన్యత్రేతి । ఇభ్యేన హస్తిపకేన సామిస్వాదితాన్ అర్ధభక్షితాన్ । స హి చాక్రాయణో హస్తిపకోచ్ఛిష్టాన్కుల్మాషాన్భుఞ్జానో హస్తిపకేనోక్తః । కుల్మాషానివ మదుచ్ఛిష్టముదకం కస్మాన్నానుపిబసీతి । ఎవముక్తస్తదుదకముచ్ఛిష్టదోషాత్ప్రత్యాచచక్షే । కారణం చాత్రోవాచ । న వాజీవిష్యం న జీవిష్యామీతీమాన్కుల్మాషానఖాదమ్ । కామో మ ఉదకపానమితి స్వాతన్త్ర్యం మే ఉదకపానే నదీకూపతడాగప్రాపాదిషు యథాకామం ప్రాప్నోమీతి నోచ్ఛిష్టోదకాభావే ప్రాణాత్యయ ఇతి తత్రోచ్ఛిష్టభక్షణదోష ఇతి మటచీహతేషు కురుషు గ్లాయన్నశనాయయా మునిర్నిరపత్రప ఇభ్యేన సామిజగ్ధాన్ఖాదయామాస ॥ ౨౮ ॥
అబాధాచ్చ ॥ ౨౯ ॥
అపి చ స్మర్యతే ॥ ౩౦ ॥
శబ్దశ్చాతోఽకామకారే ॥ ౩౧ ॥
సర్వాన్నానుమతిశ్చ ప్రాణాత్యయే తద్దర్శనాత్ ॥౨౮॥ యథా పూర్వత్ర వివిదిషన్తీతి వర్తమానాపదేశేఽప్యపూర్వత్వాత్పఞ్చమలకారేణ విధిః కల్పితః, ఎవమత్రాపి ‘‘న హ వా అస్యానన్నం జగ్ధం భవతీ’’తి వర్తమానాపదేశేఽప్యపూర్వత్వాద్విధిరితి ప్రత్యవస్థానాత్ సంగతిః ।
సర్వేన్ద్రియాణాం ప్రాణేన సహ సంవాదే యచ్ఛ్రూయతే తద్దర్శయతి –
ఎష కిలేతి ।
ఇన్ద్రియాణి కిల వయమేవ శ్రేష్ఠాని ఇత్యభ్యమన్యన్త । వివాదశమనాయ చ ప్రజాపతినోక్తాని యుష్మాకం మధ్యే యస్మిన్నుత్క్రాన్తే శరీరం పతేత్ స శ్రేష్ఠ ఇతి । తత ఇన్ద్రియేష్వేకైకశ ఉత్క్రాన్తేషు శరీరం నాపతత్ । ప్రాణోత్క్రాన్తౌ త్వపతత్ । తతః ప్రాణః శ్రేష్ఠ ఇత్యవధృతే సతీన్ద్రియాణి తేనావజితాని । తాని ప్రాణ ఉవాచేత్యర్థః ।
యదాహ తద్దర్శయతి –
కిం మేఽన్నమితి ।
పరాజితైర్హి విజయినే కరో దీయతే, ఎవమిహాపి సర్వప్రాణిభిరద్యమానమన్నమిన్ద్రియాణి ప్రాణాయ ప్రదదుః । అతః సర్వత్రాన్నాదః ప్రాణ ఇత్యర్థః ।
ఆఖ్యాయికయా వివక్షితమర్థమాహ –
తదనేనేతి ।
ప్రాణస్య సర్వన్నమితి నిర్దేశాత్తథైవోపాసనావిధిః కల్పనీయ ఇత్యర్థః ।
ఎతద్విద్యాఙ్గతయేతి ।
ఎతస్యాః ప్రాణవిద్యాయా అఙ్గతయేత్యర్థః ।
తత్ర యద్యపీతి ।
యదవాదిష్మ పఞ్చమలకారకల్పనాత్సఙ్గతిరితి । తదిత ఉత్థితమ్ । ప్రవృత్తివిశేషకరణతాలాభే ప్రయోజనే విధిప్రతిపత్తిరిత్యర్థః । ఉపమన్త్రయతే స హిఙ్కార ఇత్యాదినా గ్రామ్యవ్యాపారగతచేష్టాసు హిఙ్కారాదిదృష్టిర్విహితా । సా వామదేవ్యవిద్యా । ఉపమన్త్రణం సఙ్కేతకరణమ్ ।
అశక్తేరితి ।
సర్వాన్నస్య పుంసాఽత్తుమసామర్థ్యాదిత్యర్థః । అపి చ ‘‘నానన్నం భవతి’’ ఇత్యత్ర భవతిమాత్రం శ్రూయతే ।
తత్ర భావయతిః కల్పనీయః, కల్పయిత్వా చ తం విధిరపి కల్ప్య ఇత్యాహ –
కల్పనీయత్వాదితి ।
కల్పనా న నోపపద్యతే; క్లృప్తసామాన్యవిషయనిషేధశాస్త్రేణ బాధాత్ ।
క్లృప్తో హి విశేషవిధిః సామాన్యనిషేధం బాధేత, న కల్ప్య ఇత్యభిప్రేత్యాహ –
శాస్త్రాన్తరేతి ।
కస్తర్హి శాస్త్రార్థస్తమాహ –
ప్రాణస్యేతి ।
అశక్తిరిత్యేతద్వివృణోతి –
న తావదితి ।
కౌలేయకః శ్వా । ఇభో హస్తీ । తద్భక్ష్యం వటకాష్ఠమ్ । కరభ ఉష్ట్రః । తద్భక్ష్యౌ శమీకరీరౌ । కణ్టకీ వృక్షవిశేషః యస్య వల్లీప్రాయాః శాఖా భవన్తి ।
కల్పనీయత్వాదిత్యేతద్వ్యాచష్తే –
న చాత్ర లిఙ్ ఇవేతి ।
లిఙః సకాశాద్యథా విధిప్రతీతిరేవమత్ర స్ఫుటతరా నాస్తి; పఞ్చమలకారద్యోతకస్యాడాదేరశ్రవణాదిత్యర్థః ।
నను పర్ణమయీత్వాదావివ విధిః కల్ప్యాతామత ఆహ –
న చ కల్పనీయ ఇతి ।
సర్వమన్నం భవతీత్యస్మాదనీయేఽనువాదత్వాదనదనీయే త్వశక్యే విధ్యయోగాత్ శక్యే కలఞ్జాదౌ నిషేధశాస్త్రేణ వైపరీత్యపరిచ్ఛేదాదపూర్వార్థత్వాభావాదిత్యర్థః ।
శాస్త్రాన్తరవిరోధత ఇత్యేతద్ వ్యాచష్టే –
న చ సత్యాం గతావితి ।
ప్రవృత్తస్యేతి ।
క్లృప్తత్వాత్పరిచ్ఛేత్తుమప్రవృత్తస్యేత్యర్థః ।
యదుక్తం ప్రవృత్తివిశేషకరత్వాద్విధిరితి, తత్రాహ –
శక్యత్వే చేతి ।
నను సూత్రం ప్రాణవిదః సర్వాన్నభక్షణం న వారయతి, న హి ప్రాణాత్యయే సర్వాన్నానుమతిమాత్రేణ అన్యత్ర తద్వారణం కర్తుం శక్యమత ఆహ –
ప్రాణాత్యయ ఇతి చేతి ।
తద్దర్శనాదితి సూత్రభాగం వ్యాచష్టే –
తత్రోపాఖ్యానాచ్చేతి ।
ననూపాఖ్యానే సామాన్యశాస్త్రబాధకో విధిర్న శ్రూయతేఽత ఆహ –
స్ఫుటతరేతి ।
జీవితాత్యయమాపన్నో మద్యం నిత్యం బ్రాహ్మణో వర్జయేదిత్యాద్యా స్ఫుటతరవిధిస్మృతిః ।
నను తర్హి స్మృత్యా జీవితాత్యయే కిం సురాఽపి భక్షణీయా, నేత్యాహ –
సురావర్జమితి ।
‘‘సురాపస్య బ్రాహ్మణస్యోష్ణామాసిఞ్చేయుః సురామి’’తి మరణాన్తికప్రాయశ్చిత్తదర్శనాద్ మరణప్రసఙ్గేఽపి సా న భక్ష్యేత్యర్థః । ఉష్ణామిత్యగ్నివత్తప్తామిత్యర్థః ।
ప్రాణాత్యయోఽపి కిఞ్చిద్విషయ ఎవ, నేత్యాహ –
విద్వాంసమితి ।
చాక్రాయణోపాఖ్యానాద్విద్వాంసం ప్రతి విధానాద్ విధిస్మృతేశ్చ సాధారణ్యాద్ అవిద్వాంసం ప్రత్యపి విధానాత్ ప్రాణత్యయ ఎవ విద్వదవిదుషోః సర్వాన్నత్వమితి యోజనా । హస్తిపకో హస్తిపాలః ।
ఛాన్దోగ్యశ్రుతిగతముపాఖ్యానమర్థతో దర్శయతి –
స హీతి ।
ఎవమాఖ్యానమనువర్ణ్య భాష్యస్థాం శ్రుతిం వ్యాచష్టే –
మటచీతి ।
మటచ్యో నామ రక్తవర్ణాః క్షుద్రపక్షివిశేషాః । తైర్హతేషు కురుదేశసస్యేషు అశనాయయా బుభుక్షయా గ్లాయన్ గ్లాని ప్రాప్త ఇత్యర్థః ।
మద్యం నిత్యం బ్రాహ్మణ ఇతి ।
వర్జయేదితి శేషః ॥౨౮॥౨౯॥౩౦॥౩౧॥