అధికవివక్ష్యేతి యదుక్తం తదధికమాహ –

సర్వాపేక్షా చ యజ్ఞాదిశ్రుతేరశ్వవత్ ।

యథా స్వార్థసిద్ధౌ నాపేక్ష్యన్తే ఆశ్రమకర్మాణి ఎవముత్పత్తావపి నాపేక్ష్యేరన్నితి శఙ్కా స్యాత్ । నచ వివిదిషన్తి యజ్ఞేనేత్యాదివిరోధః । నహ్యేష విధిరపి తు వర్తమానాపదేశః । స చ స్తుత్యాప్యుపపద్యతే । అపిచ చతస్రః ప్రతిపత్తయో బ్రహ్మణి । ప్రథమా తావదుపనిషద్వాక్యశ్రవణమాత్రాద్భవతి యాం కిలాచక్షతే శ్రవణమితి । ద్వితీయా మీమాంసాసహితా తస్మాదేవోపనిషద్వాక్యాద్యామాచక్షతే । మననమితి । తృతీయా చిన్తా । సన్తతిమయీ యామాచక్షతే నిదిధ్యాసనమితి । చతుర్థీ సాక్షాత్కారవతీ వృత్తిరూపా నాన్తరీయకం హి తస్యాః కైవల్యమితి । తత్రాద్యే తావత్ప్రతిపత్తి విదితపదతదర్థస్య విదితవాక్యగతిగోచరన్యాయస్య చ పుంస ఉపపద్యేతే ఎవేతి న తత్ర కర్మాపేక్షా । తే ఎవ చ చిన్తామయీం తృతీయాం ప్రతిపత్తిం ప్రసువాతే ఇతి న తత్రాపి కర్మాపేక్షా । సా చాదరనైరన్తర్యదీర్ఘకాలసేవితా సాక్షాత్కారవతీమాధత్త ఎవ ప్రతిపత్తిం చతుర్థీమితి న తత్రాప్యస్తి కర్మాపేక్షా । తన్నాన్తరీయకం చ కైవల్యమితి న తస్యాపి కర్మాపేక్షా । తదేవం ప్రమాణతశ్చ ప్రమేయత ఉత్పత్తౌ చ కార్యే చ న జ్ఞానస్య కర్మాపేక్షేతి బీజం శఙ్కాయామ్ । ఎవం ప్రాప్త ఉచ్యతే - ఉత్పత్తౌ జ్ఞానస్య కర్మాపేక్షా విద్యతే వివిదిషోత్పాదద్వారా “వివిదిషన్తి యజ్ఞేన”(బృ. ఉ. ౪ । ౪ । ౨౨) ఇతి శ్రుతేః । న చేదం వర్తమానాపదేశత్వాత్స్తుతిమాత్రమపూర్వత్వాదర్థస్య । యథా యస్య పర్ణమయీ జుహూర్భవతీతి పర్ణమయతావిధిరపూర్వత్వాన్న త్వయం వర్తమానాపదేశః, అనువాదానుపపత్తేః । తస్మాదుత్పత్తౌ విద్యయా శమాదివత్కర్మాణ్యపేక్ష్యన్తే । తత్రాప్యేవంవిదితి విద్యాస్వరూపసంయోగాదన్తరఙ్గాణి విద్యోత్పాదే శమాదీని, బహిరఙ్గాణి కర్మాణి వివిదిషాసంయోగాత్ । తథాహి - ఆశ్రమవిహితనిత్యకర్మానుష్ఠానాద్ధర్మసముత్పాదస్తతః పాప్మా విలీయతే । స హి తత్త్వతోఽనిత్యాశుచిదుఃఖానాత్మని సంసారే సతి నిత్యశుచిసుఖాత్మలక్షణేన విభ్రమేణ మలినయతి చిత్తసత్త్వమధర్మనిబన్ధనత్వాద్విభ్రమాణామ్ । అతః పాప్మనః ప్రక్షయే ప్రత్యక్షోపపత్తిద్వారాపావరణే సతి ప్రత్యక్షోపపత్తిభ్యాం సంసారస్య తాత్త్వికీమనిత్యాశుచిదుఃఖరూపతామప్రత్యూహం వినిశ్చినేతి । తతోఽస్మిన్ననభిరతిసంజ్ఞం వైరాగ్యముపజాయతే । తతస్తజ్జిహాసాస్యోపావర్తతే । తతో హానోపాయం పర్యేషతే పర్యేషమాణశ్చాత్మతత్త్వజ్ఞానమస్యోపాయ ఇతి శాస్త్రాదాచార్యవచనాచ్చోపశ్రుత్య తజ్జిజ్ఞాసత ఇతి వివిదిషోపహారముఖేనాత్మజ్ఞానోత్పత్తావస్తి కర్మాణాముపయోగః । వివిదిషుః ఖలు యుక్త ఎకాగ్రతయా శ్రవణమననే కర్తుముత్సహతే । తతోఽస్యఽతత్త్వమసిఽఇతివాక్యన్నిర్విచికిత్సం జ్ఞానముత్పద్యతే । నచ నిర్విచికిత్సం తత్త్వమసీతి వాక్యార్థమవధారయతః కర్మణ్యధికారోఽస్తి । యేన భావనాయాం వా భావనాకార్యే వా సాక్షాత్కారే కర్మణాముపయోగః । ఎతేన వృత్తిరూపసాక్షాత్కారకార్యేఽపవర్గే కర్మణాముపయోగో దూరనిరస్తో వేదితవ్యః । తస్మాద్యథైవ శమదమాదయో యావజ్జీవమనువర్తన్తే ఎవమాశ్రమకర్మాపీత్యసమీక్షితాభిధానమ్ । విదుషస్తత్రానధికారాదిత్యుక్తమ్ । దృష్టార్థేషు తు కర్మసు ప్రతిషిద్ధవర్జనమనధికారేఽప్యసక్తస్య స్వారసికీ ప్రవృత్తిరుపపద్యత ఎవ । నహి తత్రాన్వయవ్యతిరేకసమధిగమనీయఫలేఽస్తి విధ్యపేక్షా । అతశ్చ “భ్రాన్త్యా చేల్లౌకికం కర్మ వైదికం చ తథాస్తు తే” ఇతి ప్రలాపః । శమదమాదీనాం తు విద్యోత్పాదాయోపాత్తానాముపరిష్టాదవస్థాస్వాభావ్యాదనపేక్షితానామప్యనువృత్తిః । ఉపపాదితం చైతదస్మాభిః ప్రథమసూత్ర ఇతి నేహ పునః ప్రత్యాప్యతే । తస్మాద్వివిదిషోత్పాదద్వారాశ్రమకర్మణాం విద్యోత్పత్తావుపయోగో న విద్యాకార్య ఇతి సిద్ధమ్ । శేషమతిరోహితార్థమ్ ॥ ౨౬ ॥

శమదమాద్యుపేతస్స్యాత్తథాపి తు తద్విధేస్తదఙ్గతయా తేషామప్యవశ్యానుష్ఠేయత్వాత్ ॥ ౨౭ ॥