భామతీవ్యాఖ్యా
వేదాన్తకల్పతరుః
 

అన్తరా చాపి తు తద్దృష్టేః ।

యది విద్యాసహకారీణ్యాశ్రమకర్మాణి హన్త భో విధురాదీనామనాశ్రమిణామనధికారో విద్యాయామ్ , అభావాత్సహకారిణామాశ్రమకర్మణామితి ప్రాప్త ఉచ్యతేనాత్యన్తమకర్మాణో విధురరైక్వవాచక్రవీప్రభృతయః । సన్తి హి తేషామనాశ్రమిత్వేఽపి జపోపవాసదేవతారాధనాదీని కర్మాణి । కర్మణాం చ సహకారిత్వముక్తమాశ్రమకర్మణాముపలక్షణత్వాదితి న తేషామనధికారో విద్యాసు ।

జన్మాన్తరానుష్ఠితేరపి చేతి ।

న ఖలు విద్యాకార్యే కర్మణామపేక్షా । అపితు ఉత్పాదే । ఉత్పాదయన్తి చ వివిదిషోపహారేణ కర్మాణి విద్యామ్ । ఉత్పన్నవివిదిషాణాం పురుషధౌరేయాణాం విధురసంవర్తప్రభృతీనాం కృతం కర్మభిః । యద్యపి చేహ జన్మని కర్మాణ్యననుష్ఠితాని తథాపి వివిదిషాతిశయదర్శనాత్ప్రాచి భవేఽనుష్ఠితాని తైరితి గమ్యత ఇతి ।

నను యథాధీతవేద ఎవ ధర్మజిజ్ఞాసాయామధిక్రియతే నానధీతవేద ఇహ జన్మని । తథేహ జన్మన్యాశ్రమకర్మోత్పాదితవివిదిష ఎవ విద్యాయామధికృతో నేతర ఇత్యనాశ్రమిణామనధికారో విధురప్రభృతీనామిత్యత ఆహ –

దృష్టార్థా చేతి ।

అవిద్యానివృత్తిర్విద్యాయా దృష్టోఽర్థః । స చాన్వయవ్యతిరేకసిద్ధో న నియమమపేక్షత ఇత్యర్థః । ప్రతిషేధో విధాతస్తస్యాభావ ఇత్యర్థః ॥ ౩౬ ॥

అపి చ స్మర్యతే ॥ ౩౭ ॥

విశేషానుగ్రహశ్చ ॥ ౩౮ ॥

యద్యనాశ్రమిణామప్యధికారో విద్యాయాం కృతం తర్హ్యాశ్రమైరతిబహులాయాసైరిత్యాశఙ్క్యాహ –

అతస్త్వితరజ్జ్యాయో లిఙ్గాచ్చ ।

స్వస్థేనాశ్రమిత్వమాస్థేయమ్ । దైవాత్పునః పత్న్యాదివియోగాతః సత్యనాశ్రమిత్వే భవేదధికారో విద్యాయామితి శ్రుతిస్మృతిసన్దర్భేణ వివిదిషన్తి యజ్ఞేనేత్యాదినా జ్యాయస్త్వావగతేః శ్రుతిలిఙ్గాత్స్మృతిలిఙ్గాచ్చావగమ్యతే । తేనైతి పుణ్యకృదితి శ్రుతిలిఙ్గమ్ , అనాశ్రమీ న తిష్ఠేతేత్యాది చ స్మృతిలిఙ్గమ్ ॥ ౩౯ ॥

అన్తరా చాపి తు తద్దృష్టేః ॥౩౬॥

ఆశ్రమకర్మసాపేక్షైవ విద్యా ఫలప్రదేతి వదన్ప్రష్టవ్యః కిం ఫలే అపేక్షా, ఉతోత్పత్తౌ, నాద్య ఇత్యాహ –

న ఖలు విద్యేతి ।

ద్వితీయమాశఙ్క్య పరిహరతి –

నను యథేత్యాదినా ।

ప్రతిషేధాభావమాత్రేణాప్యర్థినమధికరోతీతి భాష్యమయుక్తమ్, అప్రతిషిద్ధానామపి కేషాంచిద్ విద్యోదయాదర్శనాదత ఆహ –

ప్రతిషేధో విధాత ఇతి ।

విఘాతః ప్రతిబన్ధః, తదభావాదనుష్ఠితసాధనస్య విద్యోత్పద్యత ఇత్యర్థః । స్మృతౌ మైత్ర ఇత్యహింసకో బ్రాహ్మణః । తతశ్చ జపమాత్రత్తస్య పురుషార్థసిద్ధిరిత్యర్థః ॥౩౬॥౩౭॥౩౮॥౩౯॥

ఇతి నవమం విధురాధికరణమ్ ॥