ఎవం ముక్తిఫలానియమస్తదవస్థావధృతేస్తదవస్థావధృతేః ॥౪౨॥

బ్రహ్మోపాసనాపరిపాకలబ్ధజన్మనీతి ।

పరిపాకేన లబ్ధం జన్మ యస్యాః సా విద్యా బ్రహ్మోపాసనాపరిపాకలబ్ధజన్మా తస్యామిత్యర్థః ।

నను విద్యావతోఽపి శరీరస్య ధారణాత్కథం ముక్తిః? తత్రాహ –

సత్యప్యారబ్ధేతి ।

రూపతః స్వరూపతో నికర్షోత్కర్షౌ స్యాతామితి । తథా చ సాతిశయత్వాత్కర్మసాధ్యత్వమితి పురుషార్థోఽత ఇత్యస్యాక్షేప ఇత్యర్థః । మోక్షః, సాతిశయః, విలమ్బితాఽవిలమ్బిత సాధనసాధ్యత్వాత్, కర్మఫలవదిత్యనుమానమ్ ।

అనుమానాన్తరమాహ –

అపి చేతి ।

తత్ర తత్ర సాధకేష్వైకరూప్యం స్యాన్న కర్మణా వర్ధతే నో కనీయానిత్యాదిశ్రుతేరిత్యర్థః ।

ఉపపత్తేశ్చేత్యుక్తం, తామేవాహ –

సాధ్యం హీతి ।

మా భూత్స్వరూపావస్థానలక్షణాయాం ముక్తౌ సాతిశయత్వమనర్థనివృత్తిలక్షణాయాం తు స్యాద్, నేత్యాహ –

న చ సవాసనేతి ।

విరోధికార్యోదయ ఎవ పూర్వప్రధ్వంస ఇతి మతమాశ్రిత్య । క్లేశాదిక్షయో విద్యాజన్మేతి సామానాధికరణ్యమ్ । విద్యాజన్మరూపోఽవిద్యాధ్వంస ఎకరూపః । నివర్త్యవిశేషోపాధికస్తు తస్యాపి విశేష ఇత్యర్థః ।

తర్హి స ఎవాస్తు, తత్రాహ –

న చ సావశేష ఇతి ।

యదుక్తం సాధనవిశేషాన్మోక్షే విశేష ఇతి, తత్రాహ –

న చ చిరాచిరోత్పాదేతి ।

సాధనవిద్యాచిరాచిరత్వాభ్యాం మోక్షే న విశేషానుమానమ్; ఎతజ్జన్మజన్మాన్తరానుష్ఠితయాగసాధ్యస్వర్గవదవిశేషసంభవాత్, స్వాభావికస్తు విద్యాయామపి నాస్తి విశేషః । అతోఽస్మిన్పక్షే హేతోరసిద్ధిః, వేద్యబ్రహ్మణ ఎకరూపత్వశ్రుత్యా విద్యాయా అప్యేకరూపత్వేన శ్రుతేరిత్యర్థః ।

ద్వితీయేఽనుమానే సగుణవిషయత్వముపాధిమాహ –

సగుణవిద్యాయాస్త్వితి ।

తత్కార్యస్యేతి ।

విద్యాకార్యస్యేత్యర్థః ।

కాలాతీతత్వం చాహ –

న చాత్రేతి ।

మోక్షేఽప్యుపేయవిశేషణం భేదాభేదవికల్పాసహత్వం యుక్తిః ॥౫౨॥

ఇతి సప్తదశం ముక్తిఫలానియమాధికరణమ్ ॥

ఇతి శ్రీమత్పరమహంసపరివ్రాజకాచార్యశ్రీమదనుభవానన్దపూజ్యపాదశిష్యభగవదమలానన్దవిరచితే వేదాన్తకల్పతరౌ తృతీయాధ్యాయస్య చతుర్థః పాదః ॥