ఆవృత్తిరసకృదుపదేశాత్॥౧॥
తృతీయే చిన్తితం సర్వం సాక్షాచ్ఛ్రుత్యుక్తసాధనమ్ ।
ఫలార్థాపత్తిసంసిద్ధమావృత్త్యాద్యత్ర చిన్త్యతే॥
ఆత్మేతి తు విరోధపరిహారఫలం, తస్య చాత్ర ప్రస్తావే కారణం వక్ష్యతే । న ప్రతీక ఇత్యాది త్వధికరణత్రయమత్ర ప్రాసఙ్గికమ్, తస్మాద్భవత్యేవాయమభిప్రాయశ్చతుర్థే తృతీయశేషానువర్తనస్యేతి । ఫలాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యన్ ఫలావసరే శ్రోతౄణాముత్సాహజననాయ స్వకృతేరకలఙ్కతాం బ్రువన్ దుర్జనాన్ శిక్షయతి, సత్పురుషాంశ్చాభినన్దతి –

నాభ్యర్థ్యా ఇతి ।

ఇహ గ్రన్థే శ్రవణార్థమమత్సరిణః సజ్జనా నాభ్యర్థనీయాః ।

అత్ర హేతుమాహ –

స్వయమితి ।

తే హి గ్రన్థగుణాన్దృష్ట్వా స్వయమేవ ప్రవృత్తా భవన్తి , ఇతరే తు మత్సరిణః శ్రవణాయ ప్రవర్తయితుం న శక్యాః ।

అశక్యత్వే హేతుమాహ –

మత్సరేతి ।

మత్సర ఎవ పిత్తం హృదయతాపకత్వాత్ తన్నిమిత్తమచికిత్స్యం చికిత్సాఽనర్హమరోచకం సత్కవిభణితిష్వరుచ్యాపాదకం ధాతువైషమ్యం యేషాం తే న శక్యా ఇత్యర్థః । కేషాంచిద్విరలపాపానాం మాత్సర్యం వివేకోపదేశేన శక్యం చికిత్సితుమ్, ఇదం తు న తథేత్యుక్తమ్ అచికిత్స్యమితి ।

ఆచార్యస్య శిష్యః సనాతననామా తత్కృతాం స్తుతిం తత్ప్రీత్యర్థం ప్రబన్ధమధిరోపయతి –

శఙ్కే ఇతి ।

సంప్రతి సాన్ద్రతపఃస్థితేషు నిరన్తరతపోనిష్ఠేషు నిమిత్తేష్వధునా స్వారాజ్యసౌఖ్యం వహన్నిన్ద్రో మమ రాజ్యం తపసా హరిష్యతీతి య ఉద్వేగస్తం నిర్విశఙ్కం నిర్విశఙ్కో యథా భవతి తథా కథమపి నాభ్యేష్యతీతి శఙ్కే మన్యే ।

ఉద్వేగాప్రాప్తౌ హేతుమాహ –

యదితి ।

యస్మాద్వాచస్పతిమిశ్రనిర్మితం సంక్షిప్తం బహ్వర్థం యద్వ్యాఖ్యానం తన్మాత్రేణ స్ఫుటన్ప్రకటీభవన్ యో వేదాన్తార్థస్తద్విషయవివేకేన సాక్షాత్కారేణ వఞ్చితోఽపహృతో భవః స్వర్గాదిసంసారో యేషాం తే తథోక్తాః । తేఽమీ తపస్వినః స్వర్గేఽపి నిఃస్పృహా ఇతి యద్యస్మాత్తస్మాచ్ఛఙ్క ఇత్యన్వయః ।

విషయక్రమేణేతి ।

అధ్యాయవిషయయోః సాధనఫలయోః క్రమేణేత్యర్థః ।

నను జ్ఞానార్థత్వాద్ దృష్టఫలేషు గాన్ధర్వశాస్త్రశ్రవణాదివదవిధేయేషు శ్రవణాదిషు యావత్ఫలమావృత్తిసిద్ధౌ కథం సకృత్ప్రయోగశఙ్కా? అత ఆహ –

ముక్తిలక్షణస్యేతి ।

పూర్వవాదీ ముక్త్యర్థత్వాత్ శ్రవణాదీనామదృష్టార్థత్వం విధేయత్వం చ మన్యతే, విధిషు చాఽఽవృత్త్యశ్రవణాత్సకృత్ప్రయోగశఙ్కేత్యర్థః । శ్రవణాదయోఽహంగ్రహోపాస్తయశ్చ నిర్విశేషసవిశేషబ్రహ్మసాక్షాత్కారఫలా ఇహోదాహరణమ్ ।

తత్ర శ్రవణాదిషు సకృత్ప్రయోగముక్త్వాఽహంగ్రహోపాస్తిష్వప్యాహ –

యత్ర పునరితి ।

అత్ర కిం విద్యాయా ముక్తిసాధనత్వమదృష్టమిత్యుచ్యతే, శ్రవణాదేర్వా విద్యాసాధనత్వమ్ ।

నాద్య ఇత్యాహ –

యద్యపీతి ।

జీవన్ముక్తేర్దృష్టత్వాద్యద్యపికారః । అహివిభ్రమస్య రజ్జుతత్త్వసాక్షాత్కారేణ సముచ్ఛేదస్యేవావిద్యాయా విద్యోత్పాదేన సముచ్ఛేదస్యోపపత్తిసిద్ధత్వాదితి యోజనా ।

తత్ర హేతుః –

విద్యోత్పాదవిరోధితయేతి ।

అవిద్యా విద్యానివర్త్యా అనిర్వాచ్యత్వాదహివిభ్రమవదిత్యనుమానమ్ ।

న ద్వితీయ ఇత్యాహ –

అన్వయవ్యతిరేకాభ్యాం చేతి ।

ఇవకారో లోకసిద్ధత్వాదిత్యత ఉపరి నేతవ్యః । గాన్ధర్వశాస్త్రాదౌ శ్రవణాద్యభ్యాసస్య సాక్షాత్కారజనకత్వేనన్వయవ్యతిరేకాభ్యాం లోకసిద్ధత్వాత్తద్వదుక్తవిశేషణచైతన్యాత్మకాహమిత్యపరోక్షానుభవస్యాపి శ్రవణాద్యభ్యాససాధనత్వేనానుమానాదిత్యర్థః । బ్రహ్మసాక్షాత్కారః, శ్రవణాద్యభ్యాససాధ్య శాస్త్రార్థసాక్షాత్కారత్వాత్, షడ్జాదిసాక్షాత్కారవదిత్యనుమానమ్ ।

నను విధిప్రత్యయదర్శనాద్ అదృష్టార్థత్వమస్తు, తత్రాహ –

న చేతి ।

ప్రాప్తార్థత్వాత్ ‘‘విష్ణురుపాంశు యష్టవ్య’’ ఇత్యాదావివానువాదకత్వమిత్యర్థః ।

నను దృష్టఫలాన్యపి శ్రవణాదీని అక్షసన్నికర్షాదివదనావృత్తాన్యేన సాక్షాత్కారం జనయన్తు, తత్రాహ –

న చైతానీతి ।

సకృచ్ఛ్రవణాదిఫలాదర్శనాదిత్యర్థః ।

నను సాక్షాత్కార ఎవ కిమర్థం, ధర్మాదావివ పరోక్షజ్ఞానమేవాస్తు, తత్రాహ –

న చాత్రాసాక్షాత్కారేతి ।

ఎవం దృష్టఫలభూతబ్రహ్మసాక్షాత్కారోపదేశేన శ్రవణాద్యనేకోపాయోపదేశలిఙ్గాత్ ఫలసిద్ధ్యర్థం ప్రత్యేకమపి శ్రవణాది అభ్యసనీయమితి ప్రతిపాదితమ్ ।

అథ యదుక్తముపాసీతేత్యాదిషు సకృదుపదేశాదనావృత్తిరితి, తత్రాహ –

ధ్యానోపాసనయోశ్చేతి॥౧॥౨॥

అహంగ్రహోపాస్తిషు యస్య స్యాదద్ధేతి వచనాదుపాసనసాధ్య ఉపాస్యసాక్షాత్కారః ప్రతీయతేఽతస్తత్రావృత్తిరర్థవతీ, న నిర్గుణబ్రహ్మసాక్షాత్కారే ఇత్యాహ –

సాధ్యే హీతి ।

భాష్యే - ఆత్మభూతమితి ప్రత్యయస్యాత్మభూతమిత్యర్థః । స్వప్రకాశత్వాద్ బ్రహ్మణో బ్రహ్మవిషయ ఇతి తు బ్రహ్మవిషయవ్యవహారజనక ఇత్యర్థో న తు తత్కర్మక ఇతి; తథా సత్యాత్మభూతత్వవిరోధాత్ ।

న చ జీవస్యాత్మభూతమితి వ్యాఖ్యానముచితమ్ ; అధ్యాహారప్రసఙ్గాత్ ప్రత్యయస్యాత్మభూతమితి వ్యాఖ్యాయాం త్వనుషఙ్గ ఎవ స్యాత్స చాధ్యాహారాద్వర ఇతి బ్రహ్మసాక్షాత్కారో బ్రహ్మస్వరూపమిత్యఙ్గీకృత్యావృత్తౌ దూషితాయాం సిద్ధాన్తీ వృత్తిరూపసాక్షాత్కారమాదాయ శఙ్కతే ఇత్యాహ –

ఆక్షేప్తారమితి ।

నను స్వరూపప్రకాశేన బ్రహ్మప్రథనసిద్ధౌ కిమావృత్త్యా? అత ఆహ –

న చ బ్రహ్మాత్మభూత ఇతి ।

నావిద్యోదీయేతేతి భ్రాన్త్యభిప్రాయమ్ ।

పూర్వోక్తాక్షేపేణేతి ।

వృత్తిరూపసాక్షాత్కారం ప్రమాముపేత్య తస్యామప్యావృత్త్యాక్షేపేణేత్యర్థః ।

తమేవాహ –

న ఖల్వితి ।

తాదృశ ఇతి తాదృక్ శబ్దాత్ షష్ఠీ ।

యది వాక్యం సకృచ్ఛ్రూయమాణం బ్రహ్మాత్మత్వప్రతీతి నోత్పాదయేదితి భాష్యే బ్రహ్మాత్మత్వప్రతీతిః సాక్షాత్కారః, పరోక్షప్రతీత్యుత్పత్తేరేవ తదభావాభిధానానుపపత్తేరిత్యాహ –

సాక్షాత్కారమితి ।

కేవలవాక్యమావర్త్యమానమపి న సాక్షాత్కారం జనయతీత్యుక్తే యుక్తిసహకృతం జనయిష్యతి సంస్కార ఇవాక్షసహితః ప్రత్యభిజ్ఞామ్, అతో వాక్యేనైకవారం ప్రత్యయే కృతే యుక్త్యాఽపి తత్కరణాదావృత్తిసిద్ధిరితి శఙ్కతే ఇత్యాహ –

న కేవలమితి ।

ఎవమపి వాక్యయుక్త్యోః ప్రత్యేకమావృత్తిః సిద్ధాన్తిసంమతా న సిధ్యతీతి దూషయతీత్యాహ –

ఆక్షేప్తేతి ।

ఇదానీం మా భూద్వాక్యమావృత్తిసహకృతం సాక్షాత్కారస్య కారణమ్, మా చ యుక్తిసహకృతం వాక్యమ్, యుక్తివాక్యే త్వావృత్తిసహితే సాక్షాత్కారకారణే ఇతి శఙ్కత ఇత్యాహ –

పునః శఙ్కత ఇతి ।

దృఢభూమిర్దృఢ ఆశ్రయః ఫలం సాధయితుమిత్యర్థః । యద్యప్యభ్యాసమితి శాస్త్రయుక్తీ సాక్షాత్కారం కురుత ఇతి శఙ్కితం, తథాప్యన్యతరోపకృతావన్యతరత్కరణమితి వక్తవ్యం, కరణప్రయుక్తం చ ప్రతీతేరాపరోక్ష్యం యథా ప్రత్యభిజ్ఞాయామ్ ।

తత్ర కిం శాస్త్రయుక్త్యోః కరణత్వం భావనాయా వేతి వికల్ప్య దూషయతి –

స ఖల్వయమిత్యాదినా ।

భావనాప్రకర్షస్య పర్యన్తోఽవధిః కాష్ఠా తజ్జమిత్యర్థః ।

పూర్వవాదినా శాస్త్రయుక్త్యోః పరోక్షజ్ఞానజనకత్వాదావృత్తయోరనావృత్తయోర్వా న సాక్షాత్కారహేతుతేతి ఉక్తం, సాంప్రతముపేత్యాపి తయోరపరోక్షప్రమాకరణభావమభ్యాసవైఫల్యమభిధీయత ఇత్యాహాఽఽక్షేప్తా –

ఆక్షేపాన్తరమితి ।

ఆతశ్చేతి ।

అవశ్యం చేత్యర్థః । అపరోక్షప్రమోత్పత్త్యర్థం ఆవృత్త్యాక్షేపః కిమావృత్త్యుపకార్యభూతప్రమాణాభావాదుత సాక్షాత్కారయోగ్య ప్రమేయాభావాత్ ।

న ప్రథమ; మనస ఎవ సోపాధికాత్మన్యహంప్రత్యయరూపసాక్షాత్కారణతయా క్లృప్తశక్తేః శాస్త్రయుత్తయభ్యాసవాసితస్య జీవయాథాత్మ్యబ్రహ్మసాక్షాత్కారకరణత్వసంభవాదిత్యాహ –

సత్యమిత్యాదినా ।

భావనాభావసాక్షాత్కారస్యాన్యత్రేవ భ్రమత్వమాశఙ్క్య ప్రమేయస్యాపరోక్ష్యాద్ విసంవాదాభావేన వైషమ్యం వదన్పరిహరతి –

సా చేత్యాదినా ।

ఎతేన - ద్వితీయో వికల్పః పరాస్తః ।

తదానీమితి ।

అనుమితిభావనాకాలే ఇత్యర్థః ।

నను జీవస్వరూపస్య సదాతనమ్ ఆపరోక్ష్యం భవతు, తద్యాథాత్మ్యస్య తు బ్రహ్మస్వభావస్య నిత్యశుద్ధత్వాదేః పరోక్షత్వాత్తద్భావనాభిః సాక్షాత్కృతిర్భ్రమః స్యాదత ఆహ –

న హీతి ।

తర్హ్యుపాధివిరహో జీవాదన్య ఇతి పరోక్షః స్యాదతో నిరుపాధిబ్రహ్మాపరోక్షప్రతీతిర్భ్రమః స్యాన్నేత్యాహ –

న చేతి ।

పరమార్థప్రతియోగికో హ్యభావః పరమార్థః స నాధికరణాద్భిద్యతే ; కుమ్భాభావ ఇవ భూతలాత్, అత ఎవ ప్రతియోగిప్రమాణమేవాభావేఽపి ప్రమాణమితి కేచిద్ మన్వతే । ఇహ చోపాధీనాం మిథ్యాత్వాత్తత్ప్రతియోగికోఽభావోఽపి నాస్తి వాస్తవః । న చైవమభావానవస్థా ; యథా హి భవతాం ఘటో న భవతి ఘటాన్యోన్యాభావ ఇత్యత్ర నాన్యోన్యాభావాన్తరమస్తి, న చ భావాభావయోరైక్యమ్, ఎవమస్మాకముపాధ్యభావో బ్రహ్మణి నిషిధ్యతే, న చ భావాన్తరప్రసఙ్గ ఇతి ।
ఎవం హృది నిధాయార్థమిష్టసిద్ధికృతో జగుః ।
ఆత్మైవాజ్ఞానహానిర్వా తదాఽప్యాత్మైవ శిష్యతే॥
ఇతి॥

నన్వేవమపి యథా సంసారదశాయాం జీవరూపం చకాస్తి, తథైవ యది మోక్షేఽపి తర్హి శాస్త్రీయజ్ఞానవైయర్థ్యం స్యాదితి, నేత్యాహ –

తస్మాదితి ।

షడ్జాదయో హి గాన్ధర్వశాస్త్రశ్రవణాత్ప్రాగప్యవికలానధికాః శ్రోత్రేణాపరోక్షమీక్ష్యన్తే, తే త్వితరేతరవివేకేనానవధారితా ఐక్యేన చ సమారోప్యమాణా న తథా హర్షవిశేషముపజనయన్త్యవివేకినాం యథా శాస్త్రీయలక్షణైర్వివిఞ్చతామ్ । తస్మాద్యథా తత్ర ప్రకాశమానేష్వివ షడ్జాదిషు సమారోపితమవివేకం నిషేధతః శాస్త్రస్యోపయోగః, ఎవమత్రాపి సమారోపితోపాధికృతస్వప్రకాశానుభవగతమభిభవం వ్యుదస్యతాం వేదాన్తానామిత్యర్థః । ఎతదుక్తం భవతి - అవికలానధికేఽవభాసమానేఽపి వస్తుని యేన క్రమేణారోపః ప్రవృత్తస్తద్విపరీతాకారప్రమాణవృత్త్యుదయవ్యతిరేకేణ న భ్రమో నివర్తతే, యథా దేవదత్తే తదైక్యే చాభిజ్ఞాసిద్ధేఽప్యన్యోఽయమన్యః స ఇత్యారోపః సోఽయమిత్యాకారప్రత్యభిజ్ఞయా వినా న నివర్తత ఇతి॥
షడ్జమధ్యమగాన్ధారనిషాదర్షభధైవతాః ।
పఞ్చమశ్చేతి సప్తైతే తన్త్రీకణ్ఠోద్భవాః స్వరాః॥
గ్రామః స్వరాణాం సమూహః । మూర్చ్ఛనా తు తేషామారోహావరోహౌ ।

భాష్యే – సర్వథైవానర్థక్యం కంచిత్ప్రతి నోచ్యతే ; సమ్యగ్ జ్ఞానోపాయస్య నియతత్వాత్, కిత్విహ జన్మన్యావృత్త్యనుష్ఠానవైయర్థ్యమిత్యాహ –

ప్రాగ్భవీయేతి ।

పూర్వపక్షావసరే హి వాక్యమావర్త్యమానమపి నాపరోక్షజ్ఞానం జనయతీత్యుక్తం, నావృత్తావపి తదనుపపత్తేరిత్యాదిభాష్యేణ, తదేవానూద్య న హి దృష్ట ఇత్యాదిభాష్యేణ పరోక్షార్థవాక్యదృష్టాన్తేన పరిహ్రియతే । తదసఙ్గతమివ ప్రతిభాతి ; తత్ర వాక్యాత్సాక్షాత్కారోత్పత్తిప్రకారస్య స్వేనైవోపపాదితత్వాదేతావానాక్షేపః పరిశిష్యతే, యః ప్రథమశ్రవణే ప్రమిత్యతిశయో న భవతి, స ఆవృత్తావపి న స్యాదితి ।

తస్య కైముతికన్యాయేన పరిహారభాష్యార్థమాహ –

యత్ర పరోక్షేత్యాదినా ।

వాక్యాభ్యాసానభ్యాసాభ్యామేకజాతీయపరోక్షజ్ఞానే జన్యమానేఽప్యావృత్తేరతిశయకరత్వే దృష్టే సత్యపరోక్షజ్ఞానాతిశయాఽఽవృత్తిరితి నానుపపన్నమ్, అపి తు సుతరాముపపన్నమితి భాష్యార్థః ।

వాక్యమాత్రస్యేతి ।

పరోక్షార్థస్యేత్యర్థః ।వాక్యార్థసాక్షాత్కారార్థమావృత్త్యుపయోగముక్త్వా తత్త్వంపదార్థవివేకద్వారేణ వాక్యమాత్రాత్ పరోక్షజ్ఞానోత్పాదనేఽప్యావృత్త్యుపయోగ ఉచ్యత ఇత్యాహ –

అత్యన్తదుర్గ్రహేతి ।

క్రమవతీ ప్రతీతిర్యస్య స వాక్యార్థస్తథోక్తః । సంసృష్టత్వం నానాత్వం చ యయోర్న స్తస్తౌ పదార్థావసంసృష్టనానాత్వౌ తౌ చ యస్య తద్ద్బ్రహ్మాసంసృష్టనానాత్వపదార్థకమితి । తత్కిమితి । యేయం పదార్థవివేకపూర్వకం వాక్యజన్యతాప్రతీతిరియమేవ స్యాత్, కిమాత్మని నాన్యా, తథా సతీయం సాక్షాత్ప్రతీతిరాత్మని న స్యాత్ । కుతః? అస్యాః సాక్షాత్ప్రతితేరిన్ద్రియజత్వేనానాగమకఫలత్వాదిత్యర్థః ।

నను శాబ్దప్రతీతేరప్యాత్మప్రతిపత్తిత్వాత్కిం తస్యా ఎవ తత్పూర్వత్వం, నేత్యాహ –

సాక్షాత్కారేతి ।

శాబ్దధియోఽనిన్ద్రియజన్యత్వాద్ ధ్యానాదిసహకృతచేతోఽర్పణద్వారా సాక్షాత్కారహేతుత్వమిత్యాహ –

ఎతదుక్తమితి ।

విశేషణత్రయవతీతి ।

దీర్ఘకాలనైరన్తర్యసత్కారవతీత్యర్థః ।

అత్యన్తభిన్నానామితి ।

అభిన్నానామిత్యపి ద్రష్టవ్యమ్ । కల్పితత్వం హి సిద్ధాన్తః ।

నన్వశ్వస్య గాం ప్రత్యధర్మత్వం నాన్యత్వాత్ కిం తు గవ్యసమవేతత్వాత్ దుఃఖాదయస్తు భిన్నా అప్యాత్మసమవేతత్వాద్ధర్మా ఇత్యాశఙ్క్య తర్హి సంబన్ధ ఎవ నాస్తి వాస్తవ ఇత్యాహ –

సంబన్ధస్యాపీతి ।

నను దుఃఖాదయ ఆత్మనో నాత్యన్తభిన్నాః కిం తు భిన్నాభిన్నా ఇతి నేత్యాహ –

భేదాభేదయోశ్చేతి ।

చైతన్యాద్బహిరితి ।

వాస్తవం హి చైతన్యం తస్మాద్బహిష్ట్వమవాస్తవమితి ।

ఇతశ్చేతి ।

కల్పితత్వేన హి దుఃఖిత్వాదీనామాత్మతాదాత్మ్యం ధర్మధర్మిత్వోపయోగి నిరస్తమిదానీం సుషుప్తావాత్మని దుఃఖిత్వాద్యభావాచ్చ నాత్మతాదాత్మ్యమిత్యుచ్యతే । తాదాత్మ్యం హ్యైక్యం నాన్యన్నిరూపయితుం శక్యమ్ । న చానువృత్తవ్యావృత్తయోరైక్యమిత్యర్థః ।

అన్యవిషయైవేతి ।

సంపదాదిప్రత్యయవిషయేత్యర్థః ।

ఆత్మవిషయం దర్శనం విధీయత ఇతి ।

ఆత్మస్తుతిద్వారేణ దర్శనం పురుషప్రవృత్త్యతిశయవిషయత్వమాపద్యత ఇత్యర్థః । సిద్ధరూపబ్రహ్మప్రత్యయవిపరీతప్రత్యయోత్పత్తేః కార్యవాదిభిరిష్యమాణత్వాత్తదాపత్తావిష్టప్రసఙ్గతామాశఙ్క్యాహ – అభ్యుచ్చయమాత్రమితి ।సమన్వయసూత్రోక్తన్యాయేన వేదాన్తానాం సిద్ధబ్రహ్మపరత్వే సిద్ధే తాదృశబ్రహ్మజ్ఞానాదేవ ముక్తిరితి సిద్ధ్యతి తథాభ్యుపగమే ముక్తివిరోధ ఉక్త ఇత్యర్థః । శాస్త్రతో విజ్ఞాయాపరోక్షప్రజ్ఞాం కుర్వీత యత్స రైక్వో వేద తత్ప్రాణతత్త్వం సర్వధర్మఫలమభిసంగచ్ఛత ఇత్యర్థః । ఎవం రైక్కాదన్యోఽసి యస్తద్రైక్వ  వేద్యం వేద తస్యాపి సర్వసాధుఫలప్రాప్తిర్భవతి స ఎవంభూతో రైక్వో మయా ఎతదితి । క్రియావిశేషణమిత్థముక్తః । రైక్వమివ జానశ్రుతిమల్పకం కర్మాత్థేతి హంసాన్తరం ప్రతి హంసో వక్తి । హే రేక్వ యాం దేవతాముపాస్తే ఎతా మామ్ అనుశాధి శిక్షయ జ్ఞాపయ ఇతి జానశ్రుతివాక్యమ్ । హే పుత్ర త్వం రశ్మీనాదిత్యం చ భేదేన పర్యావర్తయాత్ తకార ఎకో లుప్తో ద్రష్టవ్యః । పర్యావర్తయతాదితి మధ్యమైకవచనమేతత్ । త్వం యోగాత్ పర్యావర్తయ ఉపాస్వేత్యర్థః । ఎవం సతి బహవస్తే  పుత్రా భవిష్యన్తి న కేవలాదిత్యోపాస్తావివైకపుత్రతేత్యర్థః । ఎషాం నోఽస్మాకమపరోక్ష ఆత్మైవాయం లోకః పృథివీలోకః ప్రజయా హి పృథివీలోకః సాధ్యః స ఆత్మైవాస్మాకమ్ ఆత్మనః సర్వాత్మత్వాదతః ప్రజయా కిం కరిష్యామ ఇత్యర్థః ।

x

యస్త్వాత్మరతిరితి ।

రతిరాసక్తిపూర్వికా నిష్ఠా । తత ఆత్మసుఖానుభవస్తృప్తిః తస్యాః కాష్ఠా సంతుష్ఠిః॥౨॥

ఇతి ప్రథమమావృత్త్యధికరణమ్॥