ఆత్మేతి తూపగచ్ఛన్తి గ్రాహయన్తి చ ।

యద్యపి తత్త్వమసీత్యాద్యాః శ్రుతయః సంసారిణః పరమాత్మభావం ప్రతిపాదయన్తి తథాపి తయోరపహతపాప్మత్వానపహతపాప్మత్వాదిలక్షణవిరుద్ధధర్మసంసర్గేణ నానత్వస్య వినిశ్చయాచ్ఛ్రుతేశ్చ తత్వమసీత్యద్యాయా “మనో బ్రహ్మ”(ఛా. ఉ. ౩ । ౧౮ । ౧) , “ఆదిత్యో బ్రహ్మ”(ఛా. ఉ. ౩ । ౧౯ । ౧) ఇత్యాదివత్ప్రతీకోపదేశపరతయాప్యుపపత్తేః ప్రతీకోపదేశ ఎవాయమ్ । నచ యథా సమారోపితం సర్పత్వమనూద్య రజ్జుత్వం పురోవర్తినో ద్రవ్యస్య విధీయత ఎవం ప్రకాశాత్మనో జీవభావమనూద్య పరమాత్మత్వం విధీయత ఇతి యుక్తమ్ । యుక్తం హి పురోవర్తిని ద్రవ్యే ద్రాఘీయసి సామాన్యరూపేణాలోచితే విశేషరూపేణాగృహీతే విశేషాన్తరసమారోపణమ్ । ఇహ తు ప్రకాశాత్మనో నిర్విశేషసామాన్యస్యాపరాధీనప్రకాశస్య నాగృహీతమస్తి కిఞ్చిద్రూపమితి కస్య విశేషస్యాగ్రహే కిం విశేషాన్తరం సమారోప్యతామ్ । తస్మాద్బ్రహ్మణో జీవభావారోపాసమ్భవాజ్జీవో జీవో బ్రహ్మ చ బ్రహ్మేతి తత్త్వమసీతి ప్రతీకోపదేశ ఎవేతి ప్రాప్తమ్ ।

ఎవం ప్రాప్తేఽభిధీయతే - శ్వేతకేతోరాత్మైవ పరమేశ్వరః ప్రతిపత్తవ్యో న తు శ్వేతకేతోర్వ్యతిరిక్తః పరమేశ్వరః । భేదే హి గౌణత్వాపత్తిర్న చ ముఖ్యసమ్భవే గౌణత్వం యుక్తమ్ । అపిచ ప్రతీకోపదేశే సకృద్వచనం తు ప్రతీయతే భేదదర్శననిన్దా చ( ? ) । అభ్యాసే హి భూయస్త్వమర్థస్య భవతి, నాల్పత్వమతిదవీయ ఎవోపచరితత్వమ్ । తస్మాత్పౌర్వాపర్యాలోచనయా శ్రుతేస్తావజ్జీవస్య పరమాత్మతా వాస్తవీత్యేతత్పరతా లక్ష్యతే । నచ మానాన్తరవీరోధాదత్రాప్రామాణ్యం శ్రుతేః । నచ మానాన్తరవిరోధ ఇత్యాది తు సర్వముపపాదితం ప్రథమేఽధ్యాయే । నిరంశస్యాపి చానాద్యనిర్వాచ్యావిద్యాతద్వాసనాసమారోపితవివిధప్రపఞ్చాత్మనః సాంశస్యేవ కస్యచిదంశస్యాగ్రహణాద్విభ్రమ ఇవ పరమార్థస్తు న విభ్రమో నామ కశ్చిన్న చ సంసారో నామ । కిన్తు సర్వమేతత్సర్వానుపపత్తిభాజనత్వేనానిర్వచనీయమితి యుక్తముత్పశ్యామః । తదనేనాభిసన్ధినోక్తమ్ –

యద్యేవం ప్రతిబద్ధోఽసి నాస్తి కస్యచిదప్రతిబోధ ఇతి ।

అన్యేఽప్యాహుః “యద్యద్వైతే న తోషోఽస్తి ముక్త ఎవాసి సర్వదా” ఇతి । అతిరేహితార్థమన్యదితి ॥ ౩ ॥