న ప్రతీకే న హి సః॥౪॥ పూర్వోక్తం జీవబ్రహ్మణోరభేదముపజీవ్య బ్రహ్మదృష్టిభాక్షు మన ఆదిష్వహమితి బ్రహ్మాభిన్నజీవదృష్టిః కర్తవ్యేతి పూర్వపక్షమాహ –

యథా హీతి ।

బ్రహ్మరూపేణేతి ।

ఇత్థమ్భావే తృతీయా ।

నను బ్రహ్మాత్మకజీవదృష్టేర్మన ఆదిష్వధ్యాసే తదాత్మకాకాశాదిదృష్టిరపి కిం న స్యాదత ఆహ –

జీవాత్మానశ్చేతి ।

ఆకాశాదిః స్వరూపేణ కల్పితః, జీవానాం తు భేదమాత్రం కల్పితమ్ తత్స్వరూపం తు బ్రహ్మైవేత్యర్థః । అవిద్యాదర్పణాః అవిద్యోపాధికాః । యథా బ్రహ్మ జీవేనాత్మత్వేనోపదిశ్యతే తథాఽహం మన ఇత్యాది ద్రష్టవ్యమితి యోజనా ।

అత్ర హేతుః –

బ్రహ్మణో ముఖ్యమితి ।

ఇతిర్యస్మాదర్థే । బ్రహ్మణ ఆత్మత్వస్య ముఖ్యాత్వాద్ నామాదిషు బ్రహ్మాధ్యాసే జీవదృష్టిరప్యధ్యసితవ్యేత్యర్థః । అవిద్యాదర్పణా ఇత్యత ఉపరితనో యథాకారః పూర్వోక్తానువాదః ।

ఎవం తావజ్జీవస్య బ్రహ్మాభేదప్రయుక్త్యా నామాదిష్వహంగ్రహ ఉక్తః, ఇదానీం పూర్వాధికరణే బ్రహ్మణ్యాత్మత్వమతిః కార్యేత్యుక్తత్వాద్ద్బ్రహ్మాభిన్ననామాదావప్యహంమతిః కార్యేత్యాహ –

ఉపపన్నం చేతి ।

ద్వావేతౌ పక్షౌ భగవతా భాష్యకారేణోపన్యస్తౌ ।

బ్రహ్మణః శ్రుతిష్వాత్మత్వేన ప్రసిద్ధత్వాదితి ప్రతీకానామపి బ్రహ్మవికారత్వాదితి చ ప్రతీకేషు బ్రహ్మాత్మతామాపాదితేషు న కేవలమహంమతిక్షేపః ప్రయోజనమ్, అపి తర్హి ప్రతీకోపలక్షితసమస్తప్రపఞ్చప్రవిలాపనేన తత్త్వమస్యాదివాక్యార్థావగతిసిద్ధిశ్చేత్యాహ –

కస్యచిదితి ।

నను ప్రవిలయే మన ఆద్యేవ నాస్తి, కుత్రాహంగ్రహః? సత్యమ్; అత ఎవ యథా జీవస్యావచ్ఛిన్నరూపబాధేనానవచ్ఛిన్నబ్రహ్మరూపతయాఽవస్థానమేవం ప్రతీకానామపి బ్రహ్మాత్మనాఽవస్థానం లయో న తు స్వరూపాభావ ఇతి పూర్వపక్షాభిప్రాయముద్భావ్య స్వయమేవ నిరాకరిష్యతి ।

అత్ర మన ఆదావాత్మత్వదృష్టిః శ్రుతిబలాద్వా శఙ్క్యతే, అర్థాద్వా న ప్రథమ ఇతి వదన్ పూర్వాధికరణాద్వైషమ్యమాహ –

న తావదితి ।

మనఃప్రభృతీనామహఙ్కారాస్పదత్వం న తావదుపదిశ్యత ఇత్యన్వయః । ద్వితీయేఽపి కిం మన ఆదిషు బ్రహ్మాధ్యాసాద్ బ్రహ్మాఽభిన్నజీవవిషయాఽహందృష్టిరాశఙ్క్యతే, కిం వా ప్రతీకానాం బ్రహ్మవికారత్వేన తదభేదాద్ద్బ్రహ్మణి చాత్మత్వప్రతీతేః ప్రతీకేష్వప్యహందృష్టిరాపాద్యతే ।

ప్రథమమాశకతే –

అహంకారాస్పదస్యేతి ।

యది శ్రుతేః ప్రతీకేష్వహంమతిరభిమతా, తర్హి బ్రహ్మణీవ తాం వేదః శ్రావయేద్, న చైవమిత్యాహ –

నేతి ।

యత్త్వర్థాదితి తత్రాతిప్రసఙ్గమాహ –

బ్రహ్మాత్మతయా త్వితి ।

జీవస్య బ్రహ్మస్వరూపత్వాత్తద్దృష్టిరితి విశేషశఙ్కాయాం తద్దృష్టికరణాదేవ జీవదృష్టిరపి కృతేత్యుత్తరమ్ । అహందృష్టిస్తు న స్వరూపదృష్టిరహఙ్కారవిశిష్టస్యానాత్మత్వాదితి భావః । ఆర్థికీ హి ప్రతీతిస్తత్ర క్రియతే, యత్ర తామృతే శ్రుతిర్న నిర్వహతి । న చాత్రైవం ప్రత్యుతాతిప్రసఙ్గ ఎవ ।

తస్మాద్యథాశ్రుత్యేవార్థో గ్రాహ్య ఇత్యాహ –

తస్మాద్యస్యేతి ।

బ్రహ్మవికారత్వాన్మన ఆదిష్వహంమతిక్షేప ఇతి ద్వితీయేఽపి పక్షేఽతిప్రసఙ్గస్తుల్య ఎవ; ఘటాదిష్వహంమతిప్రసఙ్గాత్ । తుల్యం చ శ్రుత్యనపేక్షితార్థకల్పనమ్ ।

యత్త్వత్ర ప్రయోజనముక్తం, తద్దూషయతి –

న చ సర్వస్యేతి ।

సర్వం ఖల్విత్యాదౌ హి క్వచిదేవ ప్రవిలయార్థత్వం, న సర్వత్రేత్యర్థః । యది చ మనో బ్రహ్మేత్యత్ర మనఉపలక్షితవిశ్వప్రపఞ్చః ప్రవిలాపితః, తర్హ్యాదిత్యాదేరప్యనేనైవ ప్రవిలాపితత్వాదాదిత్యో బ్రహ్మేత్యాదేరానర్థక్యమిత్యర్థః ।

ఉపాసకస్య ప్రతీకానాం చ భేదేఽపి ప్రతీకేషు బ్రహ్మాభిన్నజీవదృష్టేః శ్రుతివశాదుపపత్తేర్భాష్యాయోగమాశఙ్క్యాహ –

అనుభవాద్వేతి ।

శ్రుతివశాదాత్మత్వకల్పనస్యాతిప్రసఙ్గేన నిరస్తత్వాన్నోభయమప్యస్తీత్యుక్తమ్ ।

స్వయమేవోద్భావ్య దూషయిష్యతీత్యవాదిష్మ, తదిదానీం నిరాకరోతి –

నను యథేత్యాదినా ।

జీవలయాదన్నాదిలయస్య వైషమ్యముపపాదయతి –

ఇహ హీత్యాదినా ।

అప్రధానస్య జీవస్య వైశిష్ట్యా త్యాగేన బ్రహ్మాత్మనా భవత్యభావః, ప్రధానం తు ప్రతీకం యథానిర్దిష్టం రక్షణీయమ్, న తు రూపాన్తరమాపాదయితవ్యమ్ ; ప్రాధాన్యస్యైవ వ్యాఘాతప్రసఙ్గాదిత్యర్థః ।

న చ బ్రహ్మణ ఇతి భాష్యగతచశబ్దార్థమాహ –

అపి చేతి ।

పూర్వోక్తాతిప్రసఙ్గేన సముచ్చయ ఇత్యర్థః ।

కర్తృత్వాద్యనిరాకరణాదితి భాష్యగతో హేతురసిద్ధః; ప్రతీకవాక్యైరేవ తన్నిరాకరణస్య పూర్వపక్ష ఉక్తత్వాత్, అత ఆహ –

న హ్యుపాసనవిధానానీతి ।

యథా ‘‘ఇదం సర్వం యదయమాత్మే’’త్యాదీని అహంబ్రహ్మాస్మీత్యాదిమహావాక్యైకవాక్యతామాపద్య తదపేక్షితప్రపఞ్చబాధం వితన్వతే, నైవం ప్రతీకవాక్యాని ; తత్రాసమ్బద్ధపదవ్యవాయేన భిన్నప్రకరణత్వాదిత్యర్థః ।

తదేకవాక్యతయేతి ।

కర్తృత్వాదిబాధేన జీవస్య బ్రహ్మతామాపాద్యేతి శేషః॥౪॥

ఇతి తృతీయం ప్రతీకాధికరణమ్॥