బ్రహ్మదృష్టిరుత్కర్షాత్॥౫॥ పూర్వత్ర బ్రహ్మాభిన్నజీవదృష్టేర్నామాదిషు కరణే ఘటాదిదృష్టేరపి ప్రసఙ్గ ఇత్యతిప్రసఙ్గాన్న ప్రతీకేష్వహంమతిక్షేప ఇత్యుక్తమ్, ఎవమిహాపి యది ఆదిత్యాదిషూపాస్యమానేషు బ్రహ్మ ఫలప్రదమభిమతం, తర్హి చైత్రే ఉపాస్యమానే మైత్రాత్ఫలసిద్ధిప్రసఙ్గాద్ బ్రహ్మైవ ఫలప్రదత్వాదుపాస్యమితి సఙ్గతిమభిప్రేత్య పూర్వపక్షమాహ –

బ్రహ్మణః సర్వాధ్యక్షతయేతి ।

ప్రయోజనవత్త్వేన బ్రహ్మణః సంస్కారాపేక్షత్వాత్తత ఎవ చ ప్రధానత్వాత్తద్వాచిబ్రహ్మశబ్దస్య ప్రతీతిలక్షకత్వాయోగాద్ బ్రహ్మైవాదిత్యాదిదృష్టిభిః సంస్కార్యమిత్యర్థః ।

ఫలవత్త్వప్రధానత్వాభ్యాం శాస్త్రీయన్యాయాభ్యాం దుర్బలత్వాచ్ఛాస్త్రార్థానవధారకత్వసిద్ధ్యర్థం విశేషణం –

లౌకిక ఇతి ।

యథా రాజపురుష ఆగత ఇత్యుక్తే వస్తుతః ప్రధానస్యాపి రాజ్ఞ ఆగమనం న ప్రతీయతే, కిం తు పురుషస్యైవ ; తథాఽత్రాపి ఆదిత్యాదిరేవ శబ్దతః ప్రధానత్వేనావగత ఉపాస్తికర్మేతి  వక్తుం శ్రౌతం దృష్టాన్తమాహ –

సత్యమిత్యాదినా ।

ఐహికఫలం కర్మోదాహరతి –

చిత్రయేతి ।

ప్రకృతత్వాదాదిత్యాదేర్ద్రవ్యస్య ప్రాధాన్యసిద్ధ్యర్థం దృష్టాన్తారమాహ –

క్వచిద్ ద్రవ్యస్యేతి ।

అత్రాప్యఙ్గానుష్ఠానారాధితః పరమేశ్వర ఎవ ప్రధానసిద్ధిహేతురితి తస్యైవార్థతః ప్రాధాన్యమితి । యైస్తు శబ్దైర్వీహీనిత్యాదిభిర్ద్రవ్యం సంచికీర్ష్యత ఇతి ప్రతీయతే, తత్ర క్రియా ప్రోక్షణాదికా గుణత్వేన ప్రతీయతేత్యర్థః । తదిహేత్యాదినా విమృశతి - తత్ర ఫలాయకల్పత ఇత్యభివదతీత్యన్తం సిద్ధాన్తవచనవ్యక్తిప్రదర్శనపరం కిం వేత్యాదిఫలాయేత్యన్తం పూర్వపక్షానువాదః । అత్రాప్యభివదతి కిం శాస్త్రమిత్యనుషఙ్గః । తదనేన బ్రహ్మగతఫలదాతృత్వప్రధానత్వయోః కర్మస్వివాఽఽదిత్యాద్యుపాసనేష్వపి సంభవాత్కాంస్యభోజిన్యాయేన లౌకికన్యాయానుగృహీతృత్వముక్తమ్ । న చాతిప్రసఙ్గః, అతిథ్యాద్యుపాసన ఇవ బ్రహ్మణ ఎవ ఫలదాతృత్వసంభవాదిత్యుక్తం భాష్యే । యది స్వార్థోఽస్య వివక్షితః స్యాత్తర్హి బ్రహ్మశబ్దోఽపి స్వార్థే వర్త్స్యతి వృత్తో భవిష్యతి, న త్వస్య స్వార్థో వివక్షిత ఇత్యర్థః ।

యది వివక్షితః స్యాత్తత్ర దూషణమాహ –

తథా చేతి ।

ఇతినేతి ।

ఇతిశబ్దేనేత్యర్థః ।

స్వరూపపరమితి ।

బ్రహ్మపదమేవ స్వరూపం తత్పరం బ్రహ్మేతి శబ్ద ఇతి వా ద్వావర్థావితిశబ్దశిరస్కబ్రహ్మశబ్దాత్ ప్రతీయేతే ఇత్యర్థః ।

శబ్దపరత్వం దూషయత్యుపాస్తివిధిసిద్ధ్యర్థం –

న చ బ్రహ్మపదమితి ।

య ఆదిత్యః స బ్రహ్మేత్యయం శబ్ద ఇతి సామానాధికరణ్యం విరుద్ధమిత్యర్థః ।

నను ప్రతీతిపరత్వమపి న యుజ్యతే, యా బ్రహ్మేతి ప్రతీతిః సా ఆదిత్య ఇత్యస్యాప్యర్థస్య విరుద్ధత్వాదత ఆహ –

గౌరితీతి ।

భ్రాన్తో హి గవయాదికం గౌరితి ప్రతిపద్య బాధోత్తరకాలం వక్తి గౌరితి మేఽభవద్ గవయ ఇతి, గవాత్మత్వేన ప్రతీత ఇత్యర్థః । యద్యపి ప్రతీతివిషయత్వాపేక్షాయాం హి గౌణమిదమపి సామానాధికరణ్యమ్ ; తథాపి ప్రచురప్రయోగాన్నిరూఢమతః శబ్దసామానాధికరణ్యాద్విశేషః॥౫॥

ఇతి చతుర్థం బ్రహ్మదృష్ట్యధికరణమ్॥