ఆదిత్యాదిమతయశ్చాఙ్గ ఉపపత్తేః ।
అథవా నియమేనోద్గీథాదిమతయ ఆదిత్యాదిష్వధ్యస్యేరన్నితి ।
సత్స్వపి ఆదిత్యాదిషు ఫలానుత్పాదాదుత్పత్తిమతః కర్మణ ఎవ ఫలదర్శనాత్కర్మైవ ఫలవత్ । తథా చాదిత్యాదిమతిభిర్యద్యుద్గీథాదికర్మాణి విషయీక్రియేరంస్తత ఆదిత్యాదిదృష్టిభిః కర్మరూపాణ్యభిభూయేరన్ ॥ ఎవంచ కర్మరూపేష్వసత్కల్పేషు కుతః ఫలముత్పద్యేత । ఆదిత్యాదిషు పునరుద్గీథాదిదృష్టావుద్గీథాదిబుద్ధ్యోపాస్యమానా ఆదిత్యాదయః కర్మాత్మకాః సన్తః ఫలాయ కల్పిష్యన్త ఇతి । అత ఎవ చ పృథివ్యగ్న్యోరృక్సామశబ్దప్రయోగ ఉపపన్నో యతః పృథివ్యామృగ్దృష్టిరధ్యస్తాగ్నౌ చ సామదృష్టిః ।
సామ్ని పునరగ్నిదృష్టౌ ఋచి చ పృథివీదృష్టౌ విపరీతం భవేత్ । తస్మాదప్యేతదేవ యుక్తమిత్యాహ –
తథాచేయమేవేతి ।
ఉపపత్త్యన్తరమాహ –
అపిచ లోకేష్వితి ।
ఎవం ఖల్వధికరణనిర్దేశో విషయత్వప్రతిపాదనపర ఉపపద్యతే యది లోకేషు సామదృష్టిరధ్యస్యేత నాన్యథేతి ।
పూర్వాధికరణరాద్ధాన్తోపపత్తిమత్రైవార్థే బ్రూతే –
ప్రథమనిర్దిష్టేషు చేతి ।
సిద్ధాన్తమత్ర ప్రక్రమతే –
ఆదిత్యాదిమతయ ఎవేతి ।
యద్యుద్గీథాదిమతయ ఆదిత్యాదిషు క్షిప్యేరంస్తత ఆదిత్యాదీనాం స్వయమకార్యత్వాదుద్గీథాదిమతేస్తత్ర వైయర్థ్యం ప్రసజ్యేత । నహ్యాదిత్యాదిభిః కిఞ్చిత్క్రియతే యద్విద్యయా వీర్యవత్తరం భవేదాదిత్యాదిమత్యా విద్యయోద్గీథాదికర్మసు కార్యేషు యదేవ విద్యయా కరోతి తదేవ వీర్యవత్తరం భవతీత్యాదిత్యమతీనాముపపద్యతే ఉద్గీథాదిషు సంస్కారకత్వేనోపయోగః ।
చోదయతి –
భవతు కర్మసమృద్ధిఫలేష్వేవమితి ।
యత్ర హి కర్మణః ఫలం తత్రైవం భవతు యత్ర తు గుణాత్ఫలం తత్ర గుణస్య సిద్ధత్వేనాకార్యత్వాత్కరోతీత్యేవ నాస్తీత్యత్ర విద్యాయాః క్వ ఉపయోగ ఇత్యర్థః ।
పరిహరతి –
తేష్వపీతి ।
న తావద్గుణః సిద్ధస్వభావః కార్యాయ ఫలాయ పర్యాప్తః, మా భూత్ప్రకృతకర్మానివేశినో యత్కిఞ్చిత్ఫలోత్పాదః, తస్మాత్ప్రకృతాపూర్వసంనివేశినః ఫలోత్పాద ఇతి తస్య క్రియమాణత్వేన విద్యయా వీర్యవత్తరత్వోపపత్తిరితి ।
ఫలాత్మకత్వాచ్చాదిత్యాదీనామితి ।
యద్యపి బ్రహ్మవికారత్వేనాదిత్యోద్గీథయోరవిశేషస్తథాపి ఫలాత్మకత్వేనాదిత్యాదీనామస్త్యుద్గీథాదిభ్యో విశేష ఇత్యర్థః ।
ద్వితీయానిర్దేశాదప్యుద్గీథాదీనాం ప్రాధాన్యమిత్యాహ –
అపి చోమితీతి ।
స్వయమేవోపాసనస్య కర్మత్వాత్ఫలవత్త్వోపపత్తేః ।
ననూక్తం సిద్ధరూపైరాదిత్యాదిభిరధ్యస్తైః సాధ్యభూతత్వమభిభూతఙ్కర్మణామిత్యత ఆహ –
ఆదిత్యాదిభావేనాపి చ దృశ్యమానానామితి ।
భవేదేతదేవం యద్యధ్యాసేన కర్మరూపమభిభూయేత । అపి తు మాణవక ఇవాగ్నిదృష్టిః కేనచిత్తీవ్రత్వాదినా గుణేన గౌణ్యనభిభూతమాణవకత్వాత్తథేహాపి । నహీయం శుక్తికాయాం రజతధీరివ వహ్నిధీర్యేన మాణవకత్వమభిభవేత్ । కిన్తు గౌణీ । తథేయమప్యుద్గీథాదావాదిత్యదృష్టిర్గౌణీతి భావః ।
తదేతస్యామృచ్యధ్యూఢంసామేతి త్వితి ।
అన్యథాపి లక్షణోపపత్తౌ న ఋక్సామేత్యధ్యాసకల్పనా పృథివ్యగ్న్యోరిత్యర్థః ।
అక్షరన్యాసాలోచనయా తు విపరీతమేవేత్యాహ –
ఇయమేవర్గితి ।
“లోకేషు పఞ్చవిధం సామోపాసీత”(ఛా. ఉ. ౨ । ౨ । ౩) ఇతి ద్వితీయానిర్దేశాత్సామ్నాముపాస్యత్వమవగమ్యతే । తత్ర యది సామధీరధ్యస్యేత తతో న సామాన్యుపాస్యేరనపి తు లోకాః పృథివ్యాదయః । తథా చ ద్వితీయార్థం పరిత్యజ్య తృతీయార్థః పరికల్ప్యేత సామ్నేతి । లోకేష్వితి సప్తమీ ద్వితీయార్థే కథఞ్చిన్నీయతే । అగారే గావో వాస్యన్తాం ప్రావారే కుసుమానీతివత్ । తేనోక్తన్యాయానురోధేన సప్తమ్యాశ్చోభయథాప్యవశ్యం కల్పనీయార్థత్వాద్వరం యథాశ్రుతద్వితీయార్థానురోధాయ తృతీయార్థే సప్తమీ వ్యాఖ్యాతవ్యా ।
లోకపృథివ్యాదిబుద్ధ్యా పఞ్చవిధం హిఙ్కారప్రస్తావోఙ్కారోద్గీథప్రతిహారోపద్రవనిధనప్రకారం సామోపాసీతేతి, తత్ర కో వినిగమనాయాం హేతురిత్యత ఆహ –
తత్రాపీతి ।
తత్రాపి సమస్తస్య సప్తవిధస్య సామ్న ఉపాసనమితి సామ్న ఉపాస్యత్వశ్రుతేః సాధ్వితి పఞ్చవిధస్య । సాధుత్వం చాస్య ధర్మత్వమ్ । తథాచ శ్రుతిః “సాధుకారీ సాధుర్భవతి”(బృ. ఉ. ౪ । ౪ । ౫) ఇతి । హిఙ్కారానువాదేన పృథివీదృష్టివిధానే హిఙ్కారః పృథివీతి ప్రాప్తే విపరీతనిర్దేశః పృథివీ హిఙ్కారః ॥ ౬ ॥
ఆదిత్యాదిమతయశ్చాఙ్గ ఉపపత్తేః॥౬॥ పూర్వవదుత్కర్షరూపవిశేషానవధారణాదనియమః । అథవా గీత్యాత్మకేన క్రియాత్మకానాముద్గీథాదీనాం ఫలసన్నికర్షేణోత్కర్షాదాదిత్యాదిషు తద్దృష్టిః కర్తవ్యా, ప్రథమనిర్దిష్టనామాదిషు బ్రహ్మదృష్టివచ్చ ప్రథమనిర్దిష్టాదిత్యాదిషు ఉద్గీథాదిదృష్టిః కార్యేతి తిస్రః సంగతయో భాష్య ఎవ విశదాః । భాష్యముపాదత్తే –
అథవేతి ।
భాష్యే క్రియాత్మకత్వాదిత్యసాధకమ్ ; సిద్ధరూపాదిత్యాదిదృష్ట్యధ్యాసేఽప్యుద్గీథాదిగతక్రియాస్వభావస్యానపాయాత్ తత్ఫలసిధ్ద్యుపపత్తేరిత్యాశఙ్క్యాహ –
తథాచాదిత్యాదిమతిభిరితి ।
శుక్త్యాదౌ రజతబుధ్ద్యుత్పత్తౌ తత్ప్రయుక్తవ్యవహారప్రతిబన్ధవత్ సిద్ధరూపాదిత్యాదిదృష్టావుద్గీథాదిగతక్రియాత్వమభిభూయేతేత్యర్థః ।
ఆదిత్యాదిషూద్గీథాదిదృష్టౌ తద్గతసిద్ధరూపత్వమభిభూయతే, క్రియాత్వం చావిర్భవతి, తతశ్చ ఫలసిద్ధిరిత్యర్థపరత్వేనోద్గీథాదిమతిభిరిత్యాదిభాష్యం వ్యాచష్టే –
ఆదిత్యాదిషు పునరితి ।
కల్పిష్యన్తే సమర్థా భవిష్యన్తి । ఇయమేవర్గగ్నిః సామేత్యుక్త్వా శ్రుత్యా తత్ర హేతురుచ్యతే ‘‘తదేతదేతస్యామృచ్యధ్యూఢం సామే’’తి । ౠక్సామశబ్దాభ్యామిహ పృథివ్యగ్నీ నిర్దిశ్యేతే । అస్యాం పృథివ్యామృచి సామాగ్నిరారూఢ ఆశ్రితస్తతః ప్రసిద్ధయోరపి పృథివ్యగ్న్యోరాశ్రయాశ్రయిత్వాత్తత్సామ్యేన పూర్వవాక్యే సామాధారభూతా ఋక్ పృథివ్యుక్తా ఋగాశ్రితం చ సామాగ్నిరిత్యుక్తమిత్యర్థః । అత్ర హేతువాక్యే పృథివ్యగ్న్యో ఋక్సామశబ్దప్రయోగః పృథివ్యగ్న్యో క్సామదృష్టిః పూర్వవాక్యేఽభిహితేతి జ్ఞాపయతి ।
ఆరోప్యవాచకశబ్దస్యైవ వహ్న్యాదేర్మాణవకాదావుపచారదర్శనాదిత్యాహ –
అత ఎవేతి ।
భూతభావ్యుపయోగం హి వస్తు సంస్కారమర్హతి ।
ఉద్గీథాదీనాం చ క్రియాత్వాత్ ప్రకృతజ్యోతిష్టోమాద్యుపకారస్య తైః కరిష్యమాణత్వాచ్చ తాన్యేవాదిత్యాదిమతిభిరతిశయాయ సంస్క్రియేరన్నిత్యాహ –
యద్యుద్గీథాదిమతయ ఇత్యాదినా ।
ఆదిత్యాదిమత్యా విద్యయేతి సమానాధికరణే తృతీయే ।
నను ‘‘లోకేషు పఞ్చవిధం సామోపాసీతే’’త్యాదావపి సామకర్మైవ క్రతుం సాధయద్ వీర్యవత్తరత్వాయ లోకదృష్ఠ్యా సంస్క్రియతాం, న చ ‘‘కల్పన్తే హాస్మై లోకా’’ ఇత్యాదిఫలశ్రవణాత్స్వాతన్త్ర్యమ్; అఙ్గావబుద్ధత్వాదాసాముపాస్తీనాం కర్మసమృద్ధిఫలేఽవగతే సతి పరార్థే ఫలశ్రవణస్యార్థవాదత్వసంభవాత్, అతో భాష్యోక్తస్వతన్త్రఫలత్వానుపపత్తిరిత్యాశఙ్క్యాహ –
యత్ర హీతి ।
యత్ర హ్యుద్గీథాదికర్మణః సకాశాత్ఫలం, తత్రైవం భవదిత్యర్థః ।
ప్రస్తుతే వైషమ్యమాహ –
యత్ర త్వితి ।
ఇహ తావత్సమస్తస్య ఖలు సామ్న ఉపాసనం సాధ్యతి పాఞ్చభక్తికసాప్తభక్తికసకలసామోపాసనస్య వాక్యాన్తరేణ విహితత్వాత్పఞ్చవిధత్వమాత్రం గుణ ఉపాసనయోపాధీయతే, ఎవం సతి యత్ర గుణాత్ఫలం లోకాది భవతి, తత్ర గుణస్యాక్రియాత్వేన లోకాదిభిః సమత్వాత్ తం పురుషః కరోతీత్యేవ నాస్తి । కుత ఇమం లోకం విద్యయా సంస్కృత్య వీర్యవత్తరం కుర్యాద్ ? అతో లోకాదిష్వపి సామాధ్యాససమ్భవ ఇత్యర్థః । గుణాత్ ఫలసిద్ధిః కేవలాద్వా యత్కిఞ్చిత్క్రియాసంబన్ధాద్వా ప్రకృతకర్మసంబన్ధాద్వా । ఆద్యద్వితీయావతిప్రసక్తౌ ।
తృతీయే తు ప్రకృతక్రియావైశిష్ఠ్యాదస్తి గుణస్యాపి కార్యత్వమిత్యాహ –
న తావదిత్యాదినా ।
భవన్తూత్కృష్టా ఆదిత్యాదయః, తేభ్యస్త్వక్రియారూపేభ్యః కథం ఫలసిద్ధిరిత్యాశఙ్క్య తద్దృష్టిః ఫలం భవేదిత్యాహ –
స్వయమేవేతి ।
యథా మాణవకేఽగ్నిదృష్టిః కేనచిత్తీవ్రత్త్వాదిగుణయోగేన గౌణీ ।
తత్ర హేతుః –
అనభిభూతమాణవకత్వాదితి ।
నాభిభూతో మాణవకో యయా సా గౌణీ దృష్టిరనభిభూతమాణవకా తస్యా భావోఽనభిభూతమాణవకత్వం తత ఇత్యర్థః ।
దార్ష్టాన్తికమాహ –
తథేహాపీతి ।
దృష్టాన్తం ప్రపఞ్చయతి –
న హీతి ।
దార్ష్టాన్తికం విశదయతి –
తథేయమపీతి ।
అన్యథాపీతి ।
సత్యాం లక్షణాయాం న గౌణీ వృత్తిర్దౌర్బల్యాత్ । తథా చ ఋక్సామసంబన్ధమాత్రం పృథివ్యగ్న్యో ఋక్సామశబ్దప్రయోగే కారణమ్॥ సబన్ధశ్చ ఋక్సామాధ్యస్తత్వమపి సమ్భవతీత్యర్థః ।
ఎవమ్ అన్యథాఽప్యుపపత్తిముక్త్వాఽన్యథైవోపపత్తిమాహ –
అక్షరన్యాసేతి ।
ఇయమేవర్గితి చేత్యాదేరక్షరన్యాసః స్యాదిత్యన్తస్య భాష్యస్య తాత్పర్యముక్త్వా సిద్ధాన్తేఽక్షరాఞ్జస్యమపరమపి దర్శయంస్తథా చ లోకేషు పఞ్చవిధమిత్యాదిభాష్యస్య తాత్పర్యమాహ –
లోకేష్విత్యాదినా ।
సామధీర్యది లోకేష్వధ్యస్యేత, తదా సామాని నోపస్యేరన్ ।
తతః కిం జాతమత ఆహ –
తథా చేతి ।
పరికల్పనామేవాభినయేన దర్శయతి –
సామ్నేతీతి ।
సామసు లోకానాముపాస్యత్వే శ్రుత్యన్తరభఙ్గశ్చ స్యాదిత్యాహ –
లోకేష్వితీతి ।
సప్తమీభఙ్గే లోకసిద్ధముదాహరణమాహ –
అగార ఇతి ।
అగారే గృహే గావో వాస్యన్తామితి ప్రయోగే అగారం గవాం సఞ్చరణేన పవిత్రీక్రియతామితి సప్తమీం భఙ్క్త్వా కర్మత్వం లక్ష్యతే । ఎవం ప్రావారే ప్రావరణవస్త్రే కుసుమాని వాస్యన్తామిత్యత్రాపి ప్రావరణస్య కుసుమైర్వాస్యత్వం కర్మత్వం లక్ష్యతే ఇతి । ఉక్తన్యాయానురోధేనేతి । ‘‘సామోపాసీతే’’తి ద్వితీయాభఙ్గప్రసఙ్గానురోధేన వరం సప్తమీ తృతీయార్థే వ్యాఖ్యాతేత్యుపర్యన్వయః । లోకేష్వితి సప్తమీ పూర్వపక్షే ద్వితీయార్థా సిద్ధాన్తే తృతీయార్థేత్యుభయథా భఞ్జనీయా, పూర్వపక్షే తు సామగతద్వితీయాభఙ్గోఽధిక ఇత్యర్థః ।
యత్ర ద్వితీయాసప్తమ్యౌ భవతః, తత్ర భవతు శ్రుతిద్వయభఙ్గగౌరవపరిహారార్థమఙ్గేష్వనఙ్గదృష్టిర్యత్ర తూభయత్ర ద్వితీయా నిర్దిశ్యతే, తత్రాన్యతరశ్రుతిమాత్రభఙ్గస్య పూర్వపక్షసిద్ధాన్తయోరవిశేషాత్ కథం నియమః? ఇత్యాశఙ్క్యాహ –
నను యత్రేత్యాదినా ।
సప్తవిధసామాన్యేవ దర్శయతి –
హిఙ్కారేతి ।
ఓఙ్కారోఽపి సామ్న్యాదిసంజ్ఞకో భక్తివిశేషః ।
భాష్యం వ్యాచష్టే –
సప్తవిధస్యేత్యాదినా ।
శ్రుతిగతసమస్తపదస్య స్వేన వ్యాఖ్యా కృతా –
సప్తవిధస్యేతి ।
ఛాన్దోగ్యే హి సమస్తస్య ఖలు సామ్న ఉపాసనం సాధ్విత్యుపక్రమ్య ‘‘లోకేషు పఞ్చవిధం సామోపాసీత పృథివీ హిఙ్కారోఽగ్నిః ప్రస్తావోఽన్తరిక్షముద్గీథ ఆదిత్యః ప్రతిహారో ద్యౌర్నిధన’’మిత్యాదినా పఞ్చవిధస్య సామ్న ఉపాసనముక్త్వా ‘‘ఇతి తు పఞ్చవిధస్యే’’త్యుపసంహృత్యా ‘‘ థ తు సప్తవిధస్యే’’త్యుపక్రమ్య ‘‘వాచి సప్తవిధం సామోపాసీత యత్కిఞ్చ వాచో హుం ఇతి స హిఙ్కారో యత్ప్రైతి స ప్రస్తావో యదైతి స ఆదిర్యదుదేతి స ఉద్గీథో యత్ప్రతీతి స ప్రతిహారో యదుపేతి స ఉపద్రవో యన్నేతి తన్నిధన’’మిత్యాదినా సప్తవిధస్యాప్యుపాసనముక్తమ్ । ఎవంచ సతి సమస్తస్య సప్తవిధస్య సామ్న ఉపాసనం సాధ్వితి సామ్న ఉపాస్యత్వశ్రుతేరితి తు పఞ్చవిధస్య సామ్న ఉపాసనం సాధ్వితి చ పఞ్చవిధస్యాపి సామ్న ఉపాస్యత్వశ్రుతేః సామ్న్యేవాదిత్యాధ్యాస ఇతి గ్రన్థయోజనా ।
శ్రుత్యోక్తం సామ్నః సాధుత్వం వ్యాచష్టే –
సాధుత్వం చేతి ।
నిర్దేశవిరోధమాశఙ్క్య పరిహరతి –
హిఙ్కారానువాదేనేతి ।
హిఙ్కారాదిసామోద్దేశేన సామ్ని పృథివ్యాదిదృష్టివిధో హిఙ్కారాదేః ప్రథమనిర్దేశః స్యాద్, యద్వృత్తయోగః ప్రాథమ్యమిత్యాద్యుద్దేశ్యలక్షణమ్, ఇతి భట్టాచార్యైరుక్తత్వాత్స ఎవ చేహ సామ్న ఉపాస్యత్వశ్రుతేః ప్రమాణత్వాత్ప్రాప్తస్తస్మిన్ప్రాప్తే యో విపరీతనిర్దేశః స భఞ్జనీయ ఇత్యర్థః॥౬॥