తడితోఽధి వరుణః సంబన్ధాత్॥౩॥ స వాయులోకం స వరుణలోకమిత్యత్రోక్తా వరుణాదయో న తావత్పాఠక్రమాద్వాయోరుపరి నివిశేరన్ ; తేనాదిత్యమితి శ్రుతివిరోధాదేవ, న చ వాయోరివ స్థానవిశేషసంబన్ధగ్రాహకస్త్యేషాం శ్రుత్యాదికమతో నామీషాం మార్గే నివేశ ఇతి పూర్వపక్షమాశఙ్క్య సిద్ధాన్తమాహ –

తడిదన్త ఇతి ।

అర్చిరాద్యేఽధ్వనిమార్గే తడిద్విద్యుదన్తే శ్రూయతే చన్ద్రమసో విద్యుతమితి । అప్పతిరపాం పతిశ్చ వరుణస్తడితః పరః , కుతస్తత్సమ్బన్ధాదప్పతిత్వమేవ తత్సమ్బన్ధే హేతుః । తడిత ఉపరి సజలజలదా దృశ్యన్తే , జలాధిపతిశ్చ వరుణ ఇతి । తథా సతీన్ద్రాదిరప్పతేః పర ఇష్యతే ।

కస్మాదత ఆహ –

ఆగన్తూనామితి ।

ఆగన్తూనాం స్థానవిశేషసంబన్ధరహితానామన్తే నివేశః ప్రథమకాణ్డే హి ప్రసాధితః । తథా చేన్ద్రాదిరప్యాగన్తుకత్వాదన్తే వరుణస్యోపరి నివిశేతేత్యర్థః ।

న కేవలమాగన్తుకత్వాదన్తే నివేశోఽపి తు పాఠాచ్చేత్యాహ –

పఠ్యతే చేతి ।

‘‘అగ్నయే కృత్తికాభ్యః పురోడాశమష్టాకపాలం నిర్వపేది’’తి నక్షత్రేష్టిర్దార్శపౌర్ణమాసికీ వికృతిరామ్నాతా । తత్రోపహోమాః శ్రూయన్తే - ‘‘సోఽత్ర జుహోతి అగ్నయే స్వాహా కృత్తికాభ్యః స్వాహే’’త్యాదయః । సన్తి చ ప్రకృతేరతిదేశతః ప్రాప్తా నారిష్టహోమాః । తత్ర కిముపహోమాః పూర్వమనుష్ఠేయాః, ఉత నారిష్టా ఇతి సంశయే ప్రధానభూతనక్షత్రేష్ఠ్యనన్తరం ప్రత్యక్షపఠితా ఉపహోమా అవ్యవధానేన పూర్వమనుష్ఠేయాః, ఆతిదేశికాస్త్వప్రత్యక్షత్వాత్ తద్వ్యవధానేన పశ్చాత్కర్తవ్యా ఇతి ప్రాపయ్య పఞ్చమే రాద్ధాన్తితమ్ – అన్తే తు బాదరాయణస్తేషాం ప్రధానశబ్దత్వా (జై.అ.౫.పా.౨.సూ.౧౯)దితి । అన్తే వైకృతానాం ప్రయోగః । ప్రకృతౌ హి క్లృప్తోపకారమఙ్గముపకారాకాఙ్క్షిణీ వికృతిః ప్రథమం గృహ్ణాతి, తతః ప్రాకృతనారిష్టహోమానాం ప్రధానశబ్దగృహీతాత్ప్రాథమ్యమితరేషాం తు సన్నిధివశాదాకాఙ్క్షాం పరికల్ప్య పశ్చాత్ప్రధానసంబన్ధభాజామన్తే ప్రయోగ ఇతి॥౩॥

ఇతి తృతీయం తడిదధికరణమ్॥