వాయుమబ్దాదవిశేషవిశేషాభ్యామ్ ।
“శ్రుత్యాద్యభావే పాఠస్య క్రమం ప్రతి నియన్తృతా । ఊర్ధ్వాక్రమణమాత్రే చ శ్రుతా వాయోర్నిమిత్తతా ॥” “స వాయుమాగచ్ఛతి తస్మై స తత్ర విజిహీతే యథా రథచక్రస్య ఖం తేన స ఊర్ధ్వమాక్రమతే”(బృ. ఉ. ౫ । ౧౦ । ౧) ఇతి హి వాయునిమిత్తమూర్ధ్వాక్రమణం శ్రుతం న తు వాయునిమిత్తమాదిత్యగమనం “స ఆదిత్యం గచ్ఛతి” ఇత్యాదిత్యగమనమాత్రప్రతీతేః । నచ తేనేత్యనన్తరశ్రుతోర్ధ్వీక్రమణక్రియాసమ్బన్ధి నిరాకాఙ్క్షమాదిత్యగమనక్రియయాపి సమ్బన్ద్ధుమర్హతి । న చాదిత్యాగమనస్య తేనేతి వినా కాచిదనుపపత్తిర్యేనాన్యసమ్బద్ధమప్యనుషజ్యతే । తత్రాగ్నిలోకమాగచ్ఛతి స వాయులోకమిత్యాదిసన్దర్భగతస్య పాఠస్య క్వచిన్నియామకత్వేన కౢప్తసామర్థ్యాదగ్నివాయువరుణక్రమనియామకశ్రుత్యాద్యభావాదితి ప్రాప్తే ప్రత్యుచ్యతే ఊర్ధ్వశబ్దో న లోకస్య కస్యచిత్ప్రతిపాదకః । తద్భేదాపేక్షయా యుక్తమాదిత్యేన విశేషణమ్ ॥ భవేదేతదేవం యద్యూర్ధ్వశబ్దాత్కశ్చిల్లోకభేదః ప్రతీయేత స తూపరిదేశమాత్రవాచీ లోకభేదాద్వినాపర్యవస్యంల్లోకభేదవాచినాదిత్యపదేనాదిత్యే వ్యవస్థాప్యతే । తథా చాదిత్యలోకగమనమేవ వాయునిమిత్తమితి శ్రౌతక్రమనియమే, పాఠః పదార్థమాత్రప్రదర్శనార్థో న తు క్రమాయ ప్రభవతి శ్రుతివిరోధాదితి సిద్ధమ్ । వాజసనేయినాం సంవత్సరలోకో న పఠ్యతే ఛాన్దోగ్యానాం దేవలోకో న పఠ్యతే తత్రోభయానురోధాదుభయపాఠే మాససమ్బన్ధాత్సంవత్సరః పూర్వః పశ్చిమో దేవలోకః । నహి మాసో దేవలోకేన సమ్బధ్యతే కిన్తు సంవత్సరేణ । తస్మాత్తయోః పరస్పరసమ్బన్ధాన్మాసారభ్యత్వాచ్చ సంవత్సరస్య మాసానన్తర్యే స్థితే దేవలోకః సంవత్సరస్య పరస్తాద్భవతి । తత్రాదిత్యానన్తర్యాయ వాయోః సంవత్సరాదిత్యస్య స్థానే దేవలోకాద్వాయుమితి పఠితవ్యమ్ ।
వాయుమబ్దాదితి తు సూత్రమత్రాపి వాచకమేవ । తథాపి సంవత్సరాత్పరాఞ్చమాదిత్యాదర్వాఞ్చం వాయుమభిసమ్భవన్తీతి ఛాన్దోగ్యపాఠమాత్రాపేక్షయోక్తం, తదిదమాహ –
వాయుమబ్దాదితి త్వితి ॥ ౨ ॥
వాయుమబ్దాదవిశేషవిశేషాభ్యామ్॥౨॥ అత్ర తేనేత్యస్యాదిత్యమాగచ్ఛతీత్యేతత్పర్యన్తం సంబన్ధాసంబన్ధాభ్యాం సంశయః । పాఠక్రమార్థక్రమాభ్యాం సంశయ ఇతి కైశ్చిదుక్తమయుక్తమ్; ప్రబలదుర్బలాభ్యాం సన్దేహానవతారాత్, పూర్వత్రార్చిరాదిమార్గపర్వప్రత్యభిజ్ఞానాత్సర్వత్ర గత్యైక్యముక్తమ్ । ఇహాపి ‘‘స ఎతం దేవయానం పన్థానమ్ ఆపద్యాగ్నిలోకమాగచ్ఛతి స వాయులోకమి’’త్యత్రార్థేఽర్చిరాత్మకాగ్న్యాన్తర్యప్రత్యభిజ్ఞానాదర్చిషోఽనన్తరం వాయుర్నివేశనీయ ఇతి సఙ్గతిః । నన్వత్ర పాఠాదగ్న్యానన్తర్యం వాయోర్వక్తుమశక్యమ్ ; పాఠస్య దుర్బలత్వాద్, ఇత్యాశఙ్క్యాహ –
శ్రుత్యాద్యభావ ఇతి ।
నను ‘‘స వాయుమాగచ్ఛతి స వాయుస్తస్మై తత్ర విజిహీతే స్వావయవాన్విగమయ్య ఛిద్రం కరోతీ’’తి ‘‘యథా రథచక్రస్య ఖం ఛిద్రం తేనోర్ధ్వం ఆక్రమతే స ఆదిత్యమాగచ్ఛతీ’’తి వాయోరాదిత్యాత్పూర్వత్వరూపః క్రమస్తేనేతి శ్రుత్యా ప్రతీతః, తద్బలాత్స ఎతమిత్యత్రత్యః పాఠక్రమో బాధ్యతామత ఆహ –
ఊర్ధ్వక్రమణేతి ।
ద్వితీయార్ధం వ్యాచష్టే –
తస్యా ఇతి ।
తేనేతి శ్రుతిర్వాయుకృతావకాశస్యోర్ధ్వదేశమాత్రప్రాప్తౌ హేతుత్వమాహ, నాదిత్యగమనే ఇత్యర్థః ।
నను కథమాదిత్యగమనమాత్రప్రతీతిస్తేనేత్యస్యాదిత్యమాగచ్ఛతీత్యనేనాప్యనుషఙ్గః కిం న స్యాదత ఆహ –
న చేతి ।
ఆకాఙ్క్షాయాం హ్యనుషఙ్గః, ఇహ తు తేనేత్యస్య సన్నిహితోర్ధ్వాక్రమణేన నైరాకాఙ్క్ష్యాన్న వ్యవహితాదిత్యాగమనేన సంబన్ధ ఇత్యర్థః ।
నన్వాదిత్యప్రాప్తేర్వాయుదత్తావకాశేన వాయ్వతిక్రమాద్వినాఽనుపపత్తేస్తేనేత్యేతదాదిత్యేనాప్యనుషజ్యతామ్, అత ఆహ –
న చాదిత్యాగమనస్యేతి ।
ఛిద్రేణోర్ధ్వదేశప్రాప్తేర్జాతత్వాత్పునరాదిత్యాగమనస్య తేనేత్యస్మిన్నపేక్షా నాస్తీత్యర్థః ।
క్వచిదితి ।
వరుణలోకాదావిత్యర్థః । అత్రోర్ధ్వాదిత్యలోకశబ్దయోర్విశేషణవిశేష్యభావాదేకార్థత్వమ్ ।
తథా చ తేనేతి శ్రుత్యా వాయుదత్తస్యాదిత్యగమనం ప్రతి హేతుత్వస్య నియతప్రాక్ సత్త్వాత్మకత్వేన క్రమరూపస్య ప్రతీతేః శ్రుత్యా పాఠక్రమబాధ ఇతి సిద్ధాన్తయతి –
ఊర్ధ్వశబ్ద ఇతి ।
ఉభయపాఠ ఇతి ।
ఉభయోః సంవత్సరదేవలోకయోరశ్రుతస్థలేఽపి పాఠే కర్తవ్యే సతీత్యర్థః ।
మాససంబన్ధాదితి ।
మాససంవత్సరయోః కాలత్వసామ్యాదిత్యర్థః ।
కార్యకారణభావమప్యాహ –
మాసారభ్యత్వాచ్చేతి ।
దేవలోకః సంవత్సరస్య పరస్తాద్భవతు, వాయుః క్వ నివేశనీయస్తత్రాహ –
తత్రేతి ।
‘‘తేన స ఊర్ధ్వ ఆక్రమతే స ఆదిత్యమాగచ్ఛతి’’ ఇతి వాయోరాదిత్యానన్తర్యాయ నిరన్తరత్వాయ సంవత్సరాదిత్యస్య స్థానే ఎతస్యోపరి దేవలోకం దేవలోకాద్వాయుమితి పఠితవ్యమిత్యర్థః ।
నను సూత్రం వాయుమబ్దాదిత్యేతావన్మాత్రం, కథమధికావాపస్తత్రాహ –
వాయుమబ్దాదితి త్వితి ।
వాచకమేవ బోధకమేవేత్యర్థః । సూత్రే వాయుశబ్దో దేవలోకోపలక్షణార్థ ఇతి భావః ।
నను యది సంవత్సరాద్దేవలోకాద్వాయుం వాయోరాదిత్యమభిసంభవన్తీతి క్రమః సూత్రోక్తః, కథం తర్హి భాష్యే వాయోః సంవత్సరాత్పరత్వమాదిత్యాదర్వాక్త్వం చోక్తమత ఆహ –
తథాపీతి ।
ఛాన్దోగ్యపాఠమాత్రాపేక్షయా హి సంవత్సరాదాదిత్యమిత్యేతావన్మాత్రశ్రవణాన్మధ్యే వాయునివేశే వాయోః సంవత్సరాత్పరత్వమాదిత్యాదర్వాక్త్వం చ సిధ్యతి; సంవత్సరాదుపరి వాజసనేయకగతదేవలోకానయనే తు దేవలోకసహితవాయోరబ్దాదిత్యాన్తరాలవర్త్తిత్వమిత్యర్థః ।
ఉక్తేఽర్థే భాష్యం సంవాదయతి –
తదిదమితి ।
ప్రజాపతిలోకమితి ।
ప్రజాపతిర్విరాట్ ఆపూర్యమాణపక్షాచ్ఛుక్లపక్షాత్సకాశాన్మాసానార్చ్ఛతి యాన్ షణ్మాసాన్ యేషు షణ్మాసేష్వాదిత్య ఉదగ్ ఉత్తరాం దిశమేతి॥౨॥