అర్చిరాదినా తత్ప్రథితేః ।
భిన్నప్రకరణస్థత్వాద్భిన్నోపాసనయోగతః । అనపేక్షా మిథో మార్గాస్త్వరాతోఽవధృతేరపి ॥ గన్తవ్యమేకం నగరం ప్రతి వక్రేణాధ్వనా గతిమపేక్ష్య ఋజునాధ్వనా గతిస్త్వరావతీ కల్ప్యతే । ఎకమార్గత్వే తు కమపరమపేక్ష్య త్వరా స్యాత్ । అథ తైరేవ రశ్మిభిరిత్యవధారణం నోపపద్యతే పథ్యన్తరస్య నివర్తనీయస్యాభావాత్తస్మాత్పరానపేక్షా ఎవైతే పన్థాన ఎకబ్రహ్మలోకప్రాప్త్యుపాయా వ్రీహియవావివ వికల్పేరన్నితి ప్రాప్తే ప్రత్యుచ్యతే ఎకత్వేఽపి పథోఽనేకపర్వసఙ్గమసమ్భవాత్ । గౌరవాన్నైవ నానాత్వం ప్రత్యభిజ్ఞానలిఙ్గతః ॥ సపర్వా హి పన్థా నగరాదికమేకం గన్తవ్యం ప్రాపయతి నాభాగః । తత్ర కిమేతే రశ్మ్యహర్వాయుసూర్యాదయోఽధ్వనః పర్వాణః సన్తోఽధ్వనైకేన యుజ్యన్తే, ఆహో యథాయథమధ్వానమపి భిన్దన్తీతి సన్దేహేఽభేదేఽప్యధ్వనో భాగభేదోపపత్తేర్న భాగిభేదకల్పనోచితా, గౌరవప్రసఙ్గాత్ । ఎకదేశప్రత్యభిజ్ఞానాచ్చ విశేషణవిశేష్యభావోపపత్తేర్నానేకాధ్వకల్పనా । అథైతైరేవ రశ్మిభిరిత్యవధారణం న తావదర్థాన్తరనివృత్త్యర్థం తత్ప్రాపకైరేవ వాక్యాన్తరైర్విరోధాత్ , తస్మాదన్యానపేక్షామస్యావధారయతీతి వక్తవ్యమ్ । న చైకం వాక్యమప్రాప్తమధ్వానం ప్రాపయతి తస్య చానపేక్షతాం ప్రతిపాదయతీత్యర్థద్వయాయ పర్యాప్తం, తస్మాద్విధిసామర్థ్యప్రాప్తమయోగవ్యవచ్ఛేదమేవకారోఽనువదతీతి యుక్తమ్ ।
త్వరావచనం చేతి ।
న ఖల్వేకస్మిన్నేవ గన్తవ్యే పథిభేదమపేక్ష్య త్వరావకల్ప్యతే కిన్తు గన్తవ్యభేదాదపి తదుపపత్తిః । యథా కశ్మీరేభ్యో మథురాం క్షిప్రం యాతి చైత్ర ఇతి తథేహాప్యన్యతః కుతశ్చిద్గన్తవ్యాదనేనోపాయేన బ్రహ్మలోకం క్షిప్రం ప్రయాతీతి ।
భూయాంస్యర్చిరాదిశ్రుతౌ మార్గపర్వాణీతి ।
అయమర్థః ఎకత్వాత్ప్రాప్తవ్యస్య బ్రహ్మలోకస్యాల్పపర్వణా మార్గేణ తత్ప్రాప్తౌ సమ్భవన్త్యాం బహుమార్గోపదేశో వ్యర్థః ప్రసజ్యతే । తత్ర చేతనస్యాప్రవృత్తేః । తస్మాద్భూయసాం పర్వణామవిరోధేనాల్పానాం తదనుప్రవేశ ఎవ యుక్త ఇతి ॥ ౧ ॥
అర్చిరాదినా తత్ప్రథితేః॥౧॥
భిన్నేతి ।
మార్గా అర్చిరాదయో మిథః పరస్పరమనపేక్షా న త్వనేకవిశేషణవిశిష్ట ఎకో మార్గః । కుతః? భిన్నప్రకరణత్వాదిభిర్యత్ర విద్యైక్యేఽపి గతివిశేషేణాభేదో యథా పఞ్చాగ్నివిద్యాయాం దేవలోకాదేస్తత్ర భిన్నప్రకరణస్థత్వాద్విద్యాభేదే తు భిన్నోపాసనశేషత్వాదిభిః ।
త్వరాత ఇతి ।
స యావత్క్షిప్యేన్మన ఇతి వేగావగతేరిత్యర్థః ।
ఎతద్వ్యాచష్టే –
గన్తవ్యమితి ।
అవధృతేరిత్యేతద్వివృణోతి –
అథైతైరితి ।
ఎకస్మిన్ గన్తవ్యేఽనేకమార్గవైయర్థ్యమాశఙ్క్యాహ –
వికల్పేరన్నితి ।
ఎకత్వేఽపీతి ।
పథో మార్గస్య నైవ నానాత్వమ్ ; కుతః? తస్యైకత్వేఽప్యనేకైర్గుణభూతైః పర్వభిరవచ్ఛేదైర్వాయ్వాదిభిః సంగమసంభవేన గుణానాం ప్రధానేన సముచ్చయోపపత్తేః, మార్గభేదకల్పనాయాం చ గౌరవాద్, ఆదిత్యాదిబహువిశేషణానాం చ సర్వత్ర ప్రత్యభిజ్ఞానలిఙ్గేన మార్గైక్యావగమాదిత్యర్థః ।
భిన్నప్రకరణస్థత్వం బ్రహ్మవదేకత్వేఽప్యవిరుద్ధమ్; భిన్నోపాసనశేషత్వం చ భిన్నోపాసనకర్తృచైత్రవదవిరుద్ధమ్ ;ఎకమార్గస్యానేకస్యానేకపర్వసంభవం లోకే దర్శయతి –
సపర్వా హీతి ।
భాగిభేదకల్పనా అవయవిభేదకల్పనా ।
యదుక్తమవధృతేరితి, తత్రాహ –
న చైకం వాక్యమితి ।
అనపేక్షతామితి ।
అర్చిరాద్యనపేక్షతామిత్యర్థః ।
విధిసామర్థ్యేతి ।
న ఖల్వితి రశ్మిభిరితి రశ్మిసత్తాబోధసామర్థ్యసిద్ధం రశ్మీనామసంబన్ధవ్యవచ్ఛేదం మార్గోఽనువదతి; నిశాయాం రశ్మ్యభావశఙ్కామపనేతుమిత్యర్థః । యచ్చోక్తమ్ త్వరాత ఇతి, తత్పరిహారార్థం భాష్యం –
త్వరావచనం త్వర్చిరాద్యపేక్షాయామపి శైర్ఘ్యార్థత్వాద్ నోపరుధ్యత ఇతి, తదనుపపన్నమ్; పూర్వపక్షే శైర్ఘ్యస్యైవానపేక్షత్వసాధకత్వేనోపపాదితత్వాదతో వ్యాచష్టే –
న ఖల్వితి ।
పథి భేదం పథో మార్గస్య భేదమ్ ।
అన్యతః కుతశ్చిద్గన్తవ్యాదితి ।
స్వర్గాదేరిత్యర్థః । తత్ర హి ధూమాదిమార్గేణ గమనం, కదాచిత్ప్రబలకర్మభిః ప్రతిబన్ధాద్విలమ్బేతాపి న త్వత్ర; ఆ ప్రాయణాదుపాసీనస్యాన్త్యప్రత్యయావశ్యమ్భావాత్, తతశ్చ గన్తవ్యాన్తరాపేక్షయా శైర్ఘ్యార్థత్వాదితి భాష్యం వ్యాఖ్యాతామ్ ।
భూయాంసీతి భాష్యే మార్గైక్యం కిమిత్యర్చిరాదినేత్యుక్తం, న పునా రశ్మ్యాదినేతి శఙ్కోత్తరమివ భాతి; తథా సతి చాతోఽపీత్యుపరితనోఽపిశబ్దో న సఙ్గచ్ఛేతేతి మత్వా వ్యాచష్టే –
అయమర్థ ఇతి ।
త ఉపాసకాః పరా దీర్ఘాః సమా యస్య స పరావాన్ బ్రహ్మా, తస్య పరాః సమావసన్తి తస్మిన్వసన్తీత్యన్యా శ్రుతిః, ‘‘సా యే’’ త్యన్యా శ్రుతిః । జితిర్జయః వ్యష్టిర్వ్యాప్తిః । తద్య ఇతి చాపరా బ్రహ్మచర్యేణానువిన్దన్త్యుపాసతే తేషామేవ బ్రహ్మలోకః ప్రాప్యత ఇతి శేషః॥౧॥