కార్యం బాదరిరస్య గత్యుపపత్తేః ।
తత్త్వదర్శీం బాదరిర్దదర్శ కార్యమప్రాప్తపూర్వత్వాదప్రాప్తప్రాపణీ గతిః । ప్రాపయేద్బ్రహ్మ న పరం ప్రాప్తత్వాజ్జగదాత్మకమ్ ॥ తత్త్వమసివాక్యార్థసాక్షాత్కారాత్ప్రాక్కిల జీవాత్మావిద్యాకర్మవాసనాద్యుపాధ్యవచ్ఛేదాద్వస్తుతోఽనవచ్ఛిన్నోఽవచ్ఛిన్నమివాభిన్నోఽపి లోకేభ్యో భిన్నమివాత్మానమభిమన్యమానః స్వరూపాదన్యానప్రాప్తానర్చిరాదీంల్లోకాన్గత్యాప్నోతీతి యుజ్యతే । అద్వైతబ్రహ్మతత్త్వసాక్షాత్కారవతస్తు విగలితనిఖిలప్రపఞ్చావభాసవిభ్రమస్య న గన్తవ్యం న గతిర్న గమయితార ఇతి కిం కేన సఙ్గతమ్ । తస్మాదనిదర్శనం న్యగ్రోధసంయోగవిభాగా న్యగ్రోధవానరతద్గతితత్సంయోగవిభాగానాం మిథో భేదాత్ । నచ తత్రాపి ప్రాప్తప్రాప్తిః కర్మజేన హి విభాగేన నిరుద్ధాయాం పూర్వప్రాప్తావప్రాప్తస్యైవోత్తరప్రాప్తేరుత్పత్తేః । ఎతదపి వస్తుతో విచారాసహతయా సర్వమనిర్వచనీయం విజృమ్భితమవిద్యాయాః సముత్పన్నాద్వైతతత్త్వసాక్షాత్కారో న విద్వానభిమన్యతే । విదుషోఽపి దేహపాతాత్పూర్వం స్థితప్రజ్ఞస్య యథాభాసమాత్రేణ సాంసారికధర్మానువృత్తిరభ్యుపేయతే ఎవమాలిఙ్గశరీరపాతాద్విదుషస్తద్ధర్మానువృత్తిః । తథాచాప్రాప్తప్రాప్తేర్గత్యుపపత్తిస్తద్దేశప్రాప్తౌ చ లిఙ్గదేహనివృత్తేర్ముక్తిః శ్రుతిప్రామాణ్యాదితి చేత్ । న । పరవిద్యావత ఉత్క్రాన్తిప్రతిషేధాత్ “బ్రహ్మైవ సన్బ్రహ్మాప్యేతి న తస్మాత్ప్రాణా ఉత్క్రామన్తి అత్రైవ సమవనీయన్తే”(బృ. ఉ. ౩ । ౨ । ౧౧) ఇతి । యథా విద్యాబ్రహ్మప్రాప్త్యోః సమానకాలతా శ్రూయతే “బ్రహ్మ వేద బ్రహ్మైవ భవతి” (ము. ఉ. ౩ । ౨ । ౯) “ఆనన్దం బ్రహ్మణో విద్వాన్న బిభేతి” (తై. ఉ. ౨ । ౯ । ౧) “తదాత్మానమేవావేదహం బ్రహ్మాస్మీతి తత్సర్వమభవత్”(వాజసనేయి బ్రహ్మణ. ఉ. ౧ । ౪ । ౧౦) “తత్ర కో మోహః కః శోక ఎకత్వమనుపశ్యతః”(ఈ. ఉ. ౭) ఇతి పౌర్వాపర్యాశ్రవణాత్పరవిద్యావతో ముక్తిం ప్రతి నోపాయాన్తరాపేక్షేతి లక్ష్యతేఽభిసన్ధిః శ్రుతేః । ఉపపన్నం చైతత్ । న ఖలు బ్రహ్మైవేదం విశ్వమహం బ్రహ్మాస్మీతి పరిభావనాభువా జీవాత్మనో బ్రహ్మభావసాక్షాత్కారేణోన్మూలితాయామనవయవేనావిద్యాయామస్తి గన్తవ్యగన్తృవిభాగో విదుషస్తదభావే కథమయమర్చిరాదిమార్గే ప్రవర్తేత । నచ ఛాయామాత్రేణాపి సాంసారికధర్మానువృత్తిస్తత్ర ప్రవృత్త్యఙ్గం యాదృచ్ఛికప్రవృత్తేః । శ్రద్ధావిహీనస్య దృష్టార్థాని కర్మాణి ఫలన్తి న ఫలన్తి చ । అదృష్టార్థానాం తు ఫలే కా కథేత్యుక్తం ప్రథమసూత్రే । న చార్చిరాదిమార్గభావనాయాః పరబ్రహ్మప్రాప్త్యర్థమవిదుషః ప్రత్యుపదేశస్తథా చ కర్మాన్తరేష్వివ నిత్యాదిషు తత్రాపి స్యాత్తస్య ప్రవృత్తిరితి సామ్ప్రతమ్ । వికల్పాసహత్వాత్ । కిమియం పరవిద్యానపేక్షా పరబ్రహ్మప్రాప్తిసాధనం తదపేక్షా వా । న తావదనపేక్షా “తమేవ విదిత్వాతిమృత్యుమేతి నాన్యః పన్థా విద్యతేఽయనాయ”(శ్వే. ఉ. ౩ । ౮) ఇతి పరబ్రహ్మవిజ్ఞానాదన్యస్యాధ్వనః సాక్షాత్ప్రతిషేధాత్ । పరవిద్యాపేక్షత్వే తు మార్గభావనాయాః కిమియం విద్యాకార్యే మార్గభావనా సాహాయకమాచరత్యథ విద్యోత్పాదే । న తావద్విద్యాకార్యే తయా సహ తస్యా ద్వైతాద్వైతగోచరతయా మిథో విరోధేన సహాసమ్భవాత్ । నాపి యజ్ఞాదివద్విద్యోత్పాదే సాక్షాత్బ్రహ్మప్రాప్త్యుపాయత్వశ్రవణాదేతాన్బ్రహ్మ గమయతీతి । యజ్ఞాదేస్తు వివిదిషాసంయోగేన శ్రవణాద్విద్యోత్పాదాఙ్గత్వమ్ । తస్మాదుపన్యస్తబహుశ్రుత్యనురోధాదుపపత్తేశ్చ బ్రహ్మశబ్దోఽసమ్భవన్ముఖ్యవృత్తిర్బ్రహ్మసామీప్యాదపరబ్రహ్మణి లక్షణయా నేతవ్యః । తథాచ లోకేష్వితి బహువచనోపపత్తేః కార్యబ్రహ్మలోకస్య । పరస్య త్వనవయవతయా తద్ద్వారేణాప్యనుపపత్తేః । లోకత్వం చేలావృత్తాదివత్సన్నివేశవిశేషవతి భోగభూమౌ నిరూఢం న కథఞ్చిద్యోగేన ప్రకాశే వ్యాఖ్యాతం భవతి । తస్మాత్సాధుదర్శీ స భగవాన్బాదరిరసాధుదర్శీ జైమినిరితి సిద్ధమ్ । అప్రామాణికానాం బహుప్రలాపాః సర్వగతస్య ద్రవ్యస్య గుణాః సర్వగతా ఎవ చైతన్యానన్దాదయశ్చ గుణినః పరమాత్మనో భేదాభేదవన్తో గుణా ఇత్యాదయో దూషణాయానుభాష్యమాణా అప్యప్రామాణికత్వమావహన్త్యస్మాకమిత్యుపేక్షితాః । గ్రన్థయోజనా తు ప్రత్యగాత్మత్వాచ్చ గన్తౄణాం ప్రతిప్రతి అఞ్చతి గచ్ఛతీతి ప్రత్యక్ప్రతిభావవృత్తి బ్రహ్మ తదాత్మత్వాద్గన్తౄణాం జీవాత్మనామితి ।
గౌణీ త్వన్యత్రేతి ।
యౌగిక్యపి హి యోగగుణాపేక్షయా గౌణ్యేవ ।
విశుద్ధోపాధిసమ్బన్ధమితి ।
మనోమయత్వాదయః కల్పనాః కార్యాః । కార్యత్వాదవిశుద్ధా అపి శ్రేయోహేతుత్వాద్విశుద్ధాః । ప్రతిసఞ్చరో మహాప్రలయః ప్రతిపత్త్యభిసన్ధిః ప్రతిపత్తిర్గతిః పదేర్గత్యర్థత్వాత్ । అభిసన్ధిస్తాత్పర్యమ్ । యస్య బ్రహ్మణో నామాభిధానం యశ ఇతి ।
పూర్వవాక్యవిచ్ఛేదేనేతి ।
శ్రుతివాక్యే బలీయసీ ప్రకరణాత్ ।
సగుణేఽపి చ బ్రహ్మణీతి ।
ప్రశంసార్థమిత్యర్థః ।
చోదయతి –
నను గతస్యాపి పారమార్థికీ గన్తవ్యతా దేశాన్తరవిశిష్టస్యేతి ।
న్యగ్రోధవానరదృష్టాన్త ఉపపాదితః ।
పరిహరతి –
న । ప్రతిషిద్ధసర్వవిశేషత్వాద్బ్రహ్మణ ఇతి ।
అయమభిసన్ధిః యథాతథా న్యగ్రోధావయవీ పరిణామవానుపజనాపాయధర్మభిః కర్మజైః సంయోగవిభాగైః సంయుజ్యతామయం పునః పరమాత్మా నిరస్తనిఖిలభేదప్రపఞ్చః కూటస్థనిత్యో న న్యగ్రోధవత్సంయోగవిభాగభాగ్భవితుమర్హతి । కాల్పనికసంయోగవిభాగస్తు కాల్పనికస్యైవ కార్యబ్రహ్మలోకస్యోపపద్యతే న పరస్య । శఙ్కతే –
జగదుత్పత్తిస్థితిప్రలయహేతుత్వశ్రుతేరితి ।
నహ్యుత్పత్త్యాదిహేతుభావోఽపరిణామినః సమ్భవతి తస్మాత్పరిణామీతి । తథా చ భావికమస్యోపపద్యతే గన్తవ్యత్వమిత్యర్థః ।
నిరాకరోతి –
న । విశేషనిరాకరణశ్రుతీనామితి ।
విశేషనిరాకరణం సమస్తశోకాదిదుఃఖశమనతయా పురుషార్థఫలవత్ । అఫలం తూత్పత్త్యాదివిధానమ్ । తస్మాత్ఫలవతః సంనిధావామ్నాయమానం తదర్థమేవోచ్యత ఇత్యుపపత్తిః । తద్విజిజ్ఞాసస్వేతి చ శ్రుతిః । తస్మాచ్ఛ్రుత్యుపపత్తిభ్యాం నిరస్తసమస్తవిశేషబ్రహ్మప్రతిపాదనపరోఽయమామ్నాయో న తూత్పత్త్యాదిప్రతిపాదనపరః । తస్మాన్న గతిస్తాత్త్వికీ ।
అపి చేయం గతిర్న విచారం సహత ఇత్యాహ –
గతికల్పనాయాం చేతి ।
అన్యానన్యత్వాశ్రయావవయవవికారపక్షౌ । అన్యో వాత్యన్తమ్ ।
అథ కస్మాదాత్యన్తికమనన్యత్వం న కల్ప్యత ఇత్యత ఆహ –
అత్యన్తతాదాత్మ్య ఇతి ।
మృదాత్మతయా హి స్వభావేన ఘటాదయో భావాస్తద్వికారా వ్యాప్తాః, తదభావే న భవన్తి శింశపేవ వృక్షత్వాభావ ఇతి । వికారావయవపక్షయోశ్చ తద్వతః సహ వికారావయవైః స్థిరత్వాదచలత్వాద్బ్రహ్మణః సంసారలక్షణం గమనం వికారావయవయేరనుపపన్నమ్ । నహి స్థిరాత్మకమస్థిరం భవతి । అన్యానన్యత్వే అపి చైకస్య విరోధాదసమ్భవన్తీ ఇతి భావః ।
అథాన్య ఎవ జీవో బ్రహ్మణః ।
తథాచ బ్రహ్మణ్యసంసరత్యపి జీవస్య సంసారః కల్పత ఇతి ।
ఎతద్వికల్ప్య దూషయతి –
సోఽణురితి ।
మధ్యమపరిమాణత్వ ఇతి ।
మధ్యమపరిమాణానాం ఘటాదీనామనిత్యత్వదర్శనాత్ ।
న । ముఖ్యైకత్వేతి ।
భేదాభేదయోర్విరోధినోరేకత్రాసమ్భవాద్బుద్ధివ్యపదేశభేదాదర్థభేదః । అయుతసిద్ధతయోపచారేణాభిన్నముచ్యత ఇత్యముఖ్యమస్యైకత్వమిత్యర్థః । అపిచ జీవానాం బ్రహ్మావయవత్వపరిణామాత్యన్తభేదపక్షేషు తాత్త్వికీ సంసారితేతి ముక్తౌ స్వభావహానాజ్జీవానాం వినాశప్రసఙ్గః ।
బ్రహ్మవివర్తత్వే తు బ్రహ్మైవైషాం స్వభావః ప్రతిబిమ్బానామివ బిమ్బం తచ్చావినాశీతి న జీవవినాశ ఇత్యాహ –
సర్వేష్వేతేష్వితి ।
మతాన్తరముపన్యస్యతి దూషయితుమ్ –
యత్తు కైశ్చిజ్జల్ప్యతే వినైవ బ్రహ్మజ్ఞానం నిత్యనైమిత్తికానీతి ।
యథా హి కఫనిమిత్తో జ్వర ఉపాత్తస్య కఫస్య విశేషణాదిభిః ప్రక్షయే కఫాన్తరోత్పత్తినిమిత్తదధ్యాదివర్జనే ప్రశాన్తోఽపి న పునర్భవతి । ఎవం కర్మనిమిత్తో బన్ధ ఉపాత్తానాం కర్మణాముపభోగాత్ప్రక్షయే ప్రశామ్యతి । కర్మాన్తరాణాం చ బన్ధహేతూనామననుష్ఠానాత్కారణాభావే కార్యానుపపత్తేర్బన్ధాభావాత్స్వభావసిద్ధో మోక్ష ఆరోగ్యమివ । ఉపాత్తదురితనిబర్హణాయ చ నిత్యనైమిత్తికకర్మానుష్ఠానాద్దురితనిమిత్తప్రత్యవాయో న భవతి । ప్రత్యవాయానుత్పత్తౌ చ స్వస్థస్వాన్తో న నిషిద్ధాన్యాచరేదితి ।
తదేతద్దూషయతి –
తదసత్ । ప్రమాణాభావాదితి ।
శాస్త్రం ఖల్వస్మిన్ప్రమాణం తచ్చ మోక్షమాణస్యాత్మజ్ఞానమేవోపదిశతి నతూక్తమాచారమ్ ।
న చాత్రోపపత్తిః ప్రభవతి సంసారస్యానాదితయా కర్మాశయస్యాప్యసఙ్ఖ్యేయస్యానియతవిపాకకాలస్య భోగేనోచ్ఛేత్తుమశక్యత్వాదిత్యాహ –
న చైతత్తర్కయితుమపీతి ।
చోదయతి –
స్యాదేతదితి ।
నిత్యేతి ।
పరిహరతి –
తన్న విరోధాభావాదితి ।
యది హి నిత్యనైమిత్తికాని కర్మాణి సుకృతమపి దుష్కృతమివ నిర్వహేయుస్తతః కామ్యకర్మోపదేశా దత్తజలాఞ్జలయః ప్రసజ్యేరన్ । నహ్యస్తి కశ్చిచ్చాతుర్వర్ణ్యే చాతురాశ్రమ్యే వా యో న నిత్యనైమిత్తికాని కర్మాణి కరోతి । తస్మాన్నైషాం సుకృతవిరోధితేతి ।
అభ్యుచ్చయమాత్రమాహ –
నచ నిత్యనైమిత్తికానుష్ఠానాదితి ।
న చాసతి సమ్యగ్దర్శనే ఇతి ।
సమ్యగ్దర్శీ హి విరక్తః కామ్యనిషిద్ధే వర్జయన్నపి ప్రమాదాదుపనిపతితే తేనైవసమ్యగ్దర్శనేన క్షపయతి । జ్ఞానపరిపాకే చ న కరోత్యేవ । అజ్ఞస్తు నిపుణోఽపి ప్రమాదాత్కరోతి । కృతే చ న క్షపయితుం క్షమత ఇతి విశేషః ।
న చానభ్యుపగమ్యమానే జ్ఞానగమ్యే బ్రహ్మాత్మత్వ ఇతి ।
కర్తృత్వభోక్తృత్వే సమాక్షిప్తక్రియాభోగే తే చేదాత్మనః స్వభావావధారితే న త్వారోపితే తతో న శక్యావపనేతుమ్ । నహి స్వభావాద్భావోఽవరోపయితుం శక్యో భావస్య వినాశప్రసఙ్గాత్ ।
న చ భోగోఽపి సత్స్వభావః శక్యోఽసత్కర్తుం, నో ఖలు నీలమనీలం శక్యం శక్రేణాపి కర్తుం తదిదముక్తమ్ –
స్వభావస్యాపరిహార్యత్వాదితి ।
సమారోపితస్య త్వనిర్వచనీయస్య తత్స్వభావస్య శక్యస్తత్త్వజ్ఞానేనావరోపః కర్తుం సర్పస్యేవ రజ్జుతత్త్వజ్ఞానేనేతి భావః ।
భావమిమమవిద్వాన్పరిచోదయతి –
స్యాదేతత్ । కర్తృత్వభోక్తృత్వకార్యమితి ।
అప్రకాశితభావో యథోక్తమేవ సమాధత్తే –
తచ్చ నేతి ।
కర్తృత్వభోక్తృత్వయోర్నిమిత్తసమ్బన్ధస్య చ శక్తిద్వారేణ నిత్యత్వాద్భవిష్యతి కదాచిదేషాం సముదాచారో యతః సుఖదుఃఖే భోజ్యేతే ఇతి సమ్భావనాతః కుతః కైవల్యనిశ్చయ ఇత్యర్థః ।
భూయోనిరస్తమపి మతిద్రఢిమ్నే పునరుపన్యస్య దూషయతి –
పరస్మాదనన్యత్వేఽపీతి ।
శేషమతిరోహితార్థమ్ ॥ ౭ ॥
విశేషితత్వాచ్చ ॥ ౮ ॥
సామీప్యాత్తు తద్వ్యపదేశః ॥ ౯ ॥
కార్యాత్యయే తదధ్యక్షేణ సహాతః పరమభిధానాత్ ॥ ౧౦ ॥
స్మృతేశ్చ ॥ ౧౧ ॥
పరం జైమినిర్ముఖ్యత్వాత్ ॥ ౧౨ ॥
దర్శనాచ్చ ॥ ౧౩ ॥
న చ కార్యే ప్రతిపత్త్యభిసన్ధిః ॥ ౧౪ ॥
కార్యం బాదరిరస్య గత్యుపపత్తేః॥౭॥ గతినిరూపణానన్తరం గన్తవ్యమిహ నిరూప్యతే । పూర్వపక్షయతి –
ముఖ్యత్వాదితి ।
బ్రహ్మశబ్దస్యేతి శేషః ।
నను బ్రహ్మశబ్దేన బ్రహ్మా కమలాసనోఽప్యభిధీయతేఽత ఆహ –
నపుంసకమితి ।
గుణకల్పనయేతి ।
కారణవాచిశబ్దస్య కోఽర్థ ఉపచారకల్పనయేత్యర్థః ।
అమృతత్వప్రాప్తేరిత్యేతద్వ్యాచష్టే –
అపి చేతి ।
పరప్రకరణాదపీత్యేతద్వ్యాకరోతి –
కించేతి ।
శాఖామృగో వానరః ।
న్యగ్రోధేఽపి న ప్రాప్తప్రాప్తిరవయవానామప్రాప్తానాం పునః ప్రాప్తేరిత్యాశఙ్క్యాహ –
న చైతే ఇతి ।
శాఖామృగోఽవయవీ న న్యగ్రోధావయవినా యుజ్యేత, కుతస్తదవయవస్య శాఖామృగావయవస్య న్యగ్రోధావయవేన యోగాదిత్యర్థః ।
బ్రహ్మలోకమిత్యత్ర లోకశబ్దవివరణమ్ –
స్వయంప్రకాశమితి ।
సిద్ధాన్తం సంగృహ్ణాతి –
కార్యమితి ।
అర్చిరాదిగతిరుపాసకాన్ కార్యబ్రహ్మ ప్రాపయేత్తస్యాప్రాప్తపూర్వత్వేన గన్తుం యోగ్యత్వాద్, న తు పరం బ్రహ్మ; తస్య జగదాత్మకత్వేన ప్రాప్తత్వాదిత్యర్థః ।
నను ప్రాప్తమపి పరం బ్రహ్మప్రాప్యతాం, న్యగ్రోధ ఇవ శాఖామృగేణేత్యుక్తమిత్యాశఙ్క్య విద్యయాఽవిద్యాదాహే భేదబాధాదిహ న తాదృశ్యపి గతిరిత్యాహ –
తత్త్వమసీత్యాదినా ।
ప్రాప్తప్రాప్తిం దృష్టాన్తేఽఙ్గీకృత్య ప్రకృతే వైషమ్యముక్తమిదానీమనఙ్గీకుర్వన్నాహ –
న చేతి ।
అప్రాప్తస్య న్యగ్రోధావయవిన ఎవావయవాన్తరోపహితస్య సంబన్ధితయా ఉత్తరస్యాః ప్రాప్తేరుపపత్తేరిత్యర్థః ।
నను తర్హ్యవయవపరంపరా పరమాణుపర్యన్తం ధావేదితి సంయోగస్యాప్రత్యక్షత్వమాపాదితమ్, అత ఆహ –
ఎతదపి చేతి ।
కాల్పనికవిభాగమపేక్ష్య న్యగ్రోధప్రాప్త్యప్రాప్తీ । తే చ వాస్తవే బ్రహ్మణి ప్రతిబుద్ధే న యుక్తే ఇత్యర్థః ।
నను జ్ఞానోత్తరకాలం దేహధారణవదర్చిరాదిగతిర్దేశవిశేషప్రాప్తయే కిం న స్యాదితి శఙ్కతే –
విదుషోఽపీతి ।
అమృతత్వాదిలిఙ్గానాం న్యాయైః సాకం విరోధినామ్ ।
దృఢన్యాయవతీర్వక్తి బాధికా విశదాః శ్రుతీః॥
బ్రహ్మైవ సన్నిత్యాదీనాం నోపాయాన్తరాపేక్షేత్యభిసంధిః శ్రుతేర్లక్ష్యత ఇతి యోజనా ।
శ్రుత్యనుగ్రాహకం న్యాయమేవ దర్శయతి –
ఉపపన్నం చేతి ।
లిఙ్గాభాసమణుః పన్థా ఇత్యాద్యుద్ధుష్య భాస్కరః । మోహయన్నపరాన్మన్దాననేనైవానుకమ్ప్యతే॥
యదుక్తం విదుషోఽపి సాంసారికధర్మానువృత్తివద్ గత్యుపపత్తిరితి, తత్రాహ –
న చ ఛాయామాత్రేణేత్యాదినా ।
యదా అశ్వమేధాదీని కర్మాణ్యదృష్టార్థాని న ఫలన్తి, తదానీమదృష్టార్థానామర్చిరాదిమార్గచిన్తనాదీనాం కా కథేత్యర్థః ।
మా భూత్ జ్ఞానోత్తరకాలమర్చిరాదిమార్గచిన్తనమవిదుషస్తు బ్రహ్మప్రాప్త్యర్థం తద్విధీయతామిత్యాశఙ్క్యాహ –
న చార్చిరాదీత్యాదినా ।
అవిదుష ఇతి ద్వితీయాబహువచనమ్ ।
తమేవ విదిత్వేతి ।
అనేనాహత్య జ్ఞానాతిరిక్తమార్గనిషేధాదణుః పన్థా ఇత్యాదిషు బ్రహ్మజ్ఞానమేవ బ్రహ్మప్రాప్తిసాధనత్వాత్ పథ్యాదిశబ్దనిర్దిష్టమిత్యుక్తం భవతి ।
యదుక్తం నపుంసకబ్రహ్మశబ్దః పరబ్రహ్మణ్యేవ రూఢ ఇతి; తత్రాహ –
తస్మాదితి ।
సామీప్యాదితి ।
కార్యస్య కారణప్రత్యాసత్తేరిత్యర్థః ।
నను ‘‘బ్రహ్మ వేద బ్రహ్మైవ భవతీ’’త్యాదిశ్రుతిసామర్థ్యైః కథం ‘‘స ఎతాన్ బ్రహ్మ గమయతీ’’తి బ్రహ్మశ్రుతిర్లక్షణయా నీయేతేత్యాశఙ్క్య లోకాదిశ్రుతివశాదిత్యాహ –
తథా చ లోకేష్వితీతి ।
నను బ్రహ్మలోకస్యాప్యేకత్వాత్ కథం బహువచనోపపత్తిరత ఆహ –
పరస్య త్వితి ।
అవయవద్వారేణ సనికృష్ట ఉపచారః స్యాత్, పరస్మింస్తు విప్రకృష్టావయవానామపి కల్ప్యత్వాదిత్యర్థః । అత్ర భాస్కరః ప్రలలాప - యది నిర్గుణాయా విద్యాయా గతిరనుపపన్నా, తర్హి సా సగుణాస్వప్యనుపపన్నైవ; సగుణస్యాపి బ్రహ్మణః తద్గుణానాం చ జ్ఞానాదీనామ్ ఆకాశశబ్దయోరివ వ్యాపిత్వాద్, ఉపాసకానామపీహైవ తద్భావమాపన్నానాం తత్ప్రాప్తౌ గత్యనపేక్షత్వాత్ । తత్ర శ్రుతివశాద్యది గతిః, తర్హి నిర్గుణవిద్యాయా కిం న స్యాత్? పరప్రకరణేఽపి ముణ్డకాదౌ ‘‘సూర్యద్వారేణ తే విరజాః ప్రయన్తీ’’త్యాదిభిర్గత్యామ్నానాత్, అఙ్గీకృత్య చ నిర్గుణవిద్యామిదముక్తం, న తు నిర్గుణం వస్త్వస్తి; యద్విద్యా నిర్గుణా స్యాత్, జ్ఞానాదిభిర్గుణైర్బ్రహ్మాపి భిన్నాభిన్నా సగుణమేవ –
ఇత్యాది, తత్రాహ –
అప్రమాణికానాం బహుప్రలాపా ఇతి ।
అయమభిసంధిః – సగుణబ్రహ్మణః సవిశేషత్వాద్ బ్రహ్మలోకే ఎవోపాసకాన్ ప్రతి గుణాభివ్యక్తిర్నేహేతి సమ్భవతి । దృశ్యతే చ పృథివీత్వావిశేషేఽపి మలయశైలాదేశ్చన్దనగన్ధాద్యభివ్యఞ్జకత్వం శబ్దస్య చాకాశగుణస్య వంశాకాశాదిదేశ ఎవాభివ్యక్తిర్న సర్వత్ర పరస్య తు బ్రహ్మణో న గుణాః సన్తి, యేషాం దేశవిశేషేఽభివ్యక్తిః । న నిర్గుణం వస్త్వస్తీతి చ దుర్లభమ్; సత్తాదేర్నిర్గుణత్వాన్న నిర్గుణం ద్రవ్యమస్తి । బ్రహ్మాపి ద్రవ్యత్వాత్సగుణమితి చేత్కిం ద్రవ్యత్వం గుణవత్త్వమ్ ఉపాదానకారణత్వం వా । న ప్రథమోఽసిద్ధేః । ద్వితీయే ఉపాదానత్వం కిం పరిణామిత్వం వివర్తాధిష్ఠానత్వం వా । నాగ్రిమోఽసిద్ధేరేవ । న చరమః; సత్తాదేరప్యన్యాపోహత్వమాత్రసంబన్ధత్వాద్యారోపాధిష్ఠానత్వేనానైకాన్త్యాత్, ఉపాసకానాం త్విహోపాస్యావిర్భావః ప్రతిభాసమాత్రమ్ అన్త్యకాల ఇవ భావికర్మఫలస్య । యది తు సాక్షాదావిర్భావః స్యాత్, తర్హి గతివైయర్థ్యం స్యాత్ । తస్మాద్ బ్రహ్మైశ్వర్యావిర్భావో బ్రహ్మలోక ఎవ ‘‘నాన్యః పన్థా’’ ఇత్యాది బహుశ్రుతిభిశ్చ నిర్గుణప్రకరణాద్గతేరుత్కర్ష ఇతి దిక్ ।
ప్రత్యగిత్యాత్మేతి చ శబ్దయోరపునరుక్తమర్థమాహ –
ప్రతి ప్రతీతి ।
ప్రతిభావమధిష్ఠానత్వేన గతస్య బ్రహ్మణో గన్తౄణామాత్మత్వాదితి భాష్యార్థః ।
నను లోకశ్రుతిర్లోకనం ప్రకాశః స ఎవ లోక ఇతి బ్రహ్మణి యౌగికీ, కథం జౌణత్వమత ఆహ –
యౌగిక్యపీతి ।
యోగరూపో గుణః ప్రకాశః బ్రహ్మైకరసతా తదపేక్షయేత్యర్థః ।
అవిశుద్ధా అపీతి ।
గుణత్రయమయా అపీత్యర్థః । భాష్యే వికల్పితౌ వికారావయవపక్షావన్యానన్యత్వాశ్రయౌ భేదాభేదాశ్రయావిత్యర్థః ।
అన్యో వా తతః స్యాదితి భాష్యేణ చాత్యన్తమన్యత్వం వికల్పితమిత్యాహ –
అన్యో వేతి ।
వికారపక్షేఽప్యేతత్తుల్యమితి భాష్యం వ్యాచష్టే –
మృదాత్మతయేతి ।
మృదాత్మత్వే హేతుమాహ –
తదభావ ఇతి ।
నను వికారిణోఽవయవినశ్చ స్థిరత్వేఽపి తాభ్యాం భిన్నభిన్నౌ వికారవయవౌ, తత్ర భిన్నత్వాంశేనాస్థిరత్వాత్తయోర్గమనమిత్యాశఙ్క్యాహ –
అన్యానన్యత్వే అపీతి ।
అథాన్య ఎవ జీవో బ్రహ్మణ ఇత్యేతదన్తమాశఙ్కాభాష్యం, సోఽణురిత్యాది తు వికల్పపరమితి జ్ఞాపనార్థమాహ –
తథా చేతి ।
భేదాభేదేఽప్యేకత్వం న ముఖ్యమేవ, కింతు భేదసత్త్వమాత్రమతో భాష్యానుపపత్తిరిత్యాశఙ్క్యాహ –
భేదాభేదయోరితి ।
బుద్ధివ్యపదేశభేదాదితి భేదప్రమాణోపన్యాసః ।
ప్రమితే చ భేదే విరోధాదభేదానుపపత్తౌ వికారస్యావయవస్య వా జీవస్య తత్త్వమసీతి బ్రహ్మసామానాధికరణ్యం గౌణం స్యాదిత్యాహ –
అయుతసిద్ధతయేతి ।
పరిణామేతి ।
వికారః పరిణామః । క్షేతుం నాశయితుం ।
నిత్యనైమిత్తికానాం నిత్యేహితా దురితనివృత్తిః ప్రత్యవాయానుత్పత్తిర్వా ఫలం యుజ్యతే, ఫలాన్తరవత్త్వే కామ్యత్వప్రసఙ్గాదిత్యప్రేత్యాహ –
అభ్యుచ్చయమాత్రమాహేతి ।
క్రియాభోగశక్త్యోః సత్యోరపి తత్ప్రతిబన్ధాత్కార్యానుదయః సంభవతి; తైలకలుషితశాలిబీజాదఙ్కురానుదయనియమవత్, అతో యథాశ్రుతం భాష్యమనుపపన్నమిత్యాశఙ్క్య వ్యాచష్టే –
కర్తృత్వభోక్తృత్వే ఇతి ।
తాభ్యాం శక్తినిర్దేశః సమాక్షిప్తక్రియాభోగే ఇతి కార్యకథనం, తతశ్చ కార్యశక్త్యోరేకప్రహారేణైవ దూషణముచ్యతే సశక్తికే కర్తృత్వభోక్తృత్వే స్వభావావస్వభావౌ వాఽఽత్మనః । న చరమః; తథా సతి హి తయోరాత్మని సమవాయో వాచ్యః ; స చ ద్వితీయే దూషితః ।
న ప్రథమ ఇత్యాహ –
తతో న శక్యావితి ।
అవరోపయితుమ్ ఉత్తారయితుం నివర్తయితుమిత్యర్థః । స్వరూపాభావే ఆత్మన ఎవ నాశప్రసఙ్గాదిత్యర్థః ।
క్రియాభోగయోరాత్మస్వరూపత్వే దూషణముక్త్వాఽన్యత్వమభ్యుపేత్యాపి దోషమాహ –
న చ భోగోఽపీతి ।
క్రియాయా అప్యుపలక్షణమ్ । క్రియాభోగయోః సత్త్వం స్వభావశ్చేదసత్త్వం న స్యాత్, కాలభేదేన సదసత్త్వవ్యవస్థా చారమ్భణాధికరణే బభఞ్జే । ధర్మశ్చేత్సంబన్ధో దుర్నిరూపః ।
యథోక్తమేవేతి ।
వికల్పమకృత్వేత్యర్థః । భవిష్యతి కదాచిదేషాం సముదాచార ఆవిర్భావో నిత్యత్వాదాత్మనస్తద్గతశక్తేః కదాచిదుద్భవః సంభవతి, తైలలిప్తస్య తు శాలిబీజస్యాల్పకాలస్థాయిత్వాచ్ఛక్తావనుద్భూతాయామేవ నాశ ఇత్యఙ్కురాద్యనుదయ ఇత్యర్థః ।
నిరస్తమపీతి ।
ప్రాచీనేషు బహుష్వధికరణేష్విత్యర్థః । ఎష బ్రహ్మలోకః । హే సమ్రాడితి యాజ్ఞవల్క్యస్య జనకం ప్రతి సంబోధనమ్ । న తత్ర చ బ్రహ్మైవ లోక ఇతి పరం బ్రహ్మ వివక్షితమ్ । న చ కార్యే ఇతి సూత్రం సభాదినిర్దేశాత్కార్యవిషయా ప్రాప్తిరితి శఙ్కాయా ఉత్తరమ్ । భాష్యగతోఽపిచనిర్దేశః సముచ్చయార్థః । ఎతచ్ఛఙ్కానిరాకరణోపపత్తిసాహిత్యం ప్రాచీనోపపత్తీనామాహ - యశఃప్రకాశ ఆత్మా బ్రాహ్మణానామాత్మా భవామీత్యుపాసకస్య స్వానుభవోక్తిః । బ్రాహ్మణానామిత్యుపలక్షణం సర్వేషామాత్మా భవామీత్యర్థః । తస్య బ్రహ్మణః ప్రతిమా సదృశం వస్త్వన్తరం నాస్తి యస్య యశ ఇతి మహన్నామాభిధానమ్ । తత్తత్ర బ్రహ్మలోకే పరైరపరాజితా పూః పురమస్తి ప్రభుణా హిరణ్యగర్భేణ విమితం నిర్మితం వేశ్మ విద్యతే । ఎతం బ్రహ్మవిదమన్తకాలే న తపత్యేవ పుణ్యం పాపం చ కేన ప్రకారేణ, తమాహ - అహమేతావన్తం కాలం కిం సాధు నాకరవం కిమితి చ పాపమకరవమిత్యేవంప్రకారేణ న తపతి న తాపయతీత్యర్థః । శుఙ్గం కార్యమ్ । అయనాయ మోక్షగమనాయ ॥౭॥౮॥౯॥౧౦॥౧౧॥౧౨॥౧౩॥౧౪॥