అప్రతీకాలమ్బనాన్నయతీతి బాదరాయణ ఉభయథాఽదోషాత్తత్క్రతుశ్చ ।
అబ్రహ్మక్రతవో యాన్తి యథా పఞ్చాగ్నివిద్యయా । బ్రహ్మలోకం ప్రయాస్యన్తి ప్రతీకోపాసకాస్తథా ॥ సన్తి హి మనో బ్రహ్మేత్యుపాసీతేత్యాద్యాః ప్రతీకవిషయా విద్యాః । తద్వన్తోఽప్యర్చిరాదిమార్గేణ కార్యబ్రహ్మోపాసకా ఇవ గన్తుమర్హన్తి “అనియమః సర్వాసామ్” ఇత్యవిశేషేణ విద్యాన్తరేష్వపి గతేరవధారణాత్ । న చైషాం పరబ్రహ్మవిదామివ గత్యసమ్భవ ఇతి । నచ బ్రహ్మక్రతవ ఎవ బ్రహ్మలోకభాజో నాతత్క్రతవ ఇత్యప్యేకాన్తః । అతత్క్రతూనామపి పఞ్చాగ్నివిదాం తత్ప్రాప్తేః । న చైతే న బ్రహ్మక్రతవో మనో బ్రహ్మేత్యుపాసీతేత్యాదౌ సర్వత్ర బ్రహ్మానుగమేన తత్క్రతుత్వస్యాపి సమ్భవాత్ । ఫలవిశేషస్య బ్రహ్మలోకప్రాప్తావప్యుపపత్తేః, తస్య సావయవతయోత్కర్షనికర్షసమ్భవాదితి ప్రాప్తే ప్రత్యుచ్యతే ఉత్తరోత్తరభూయస్త్వాదబ్రహ్మక్రతుభావతః । ప్రతీకోపాసకాన్ బ్రహ్మలోకం నామానవో నయేత్ ॥ భవతు పఞ్చాగ్నివిద్యాయామబ్రహ్మక్రతూనామపి బ్రహ్మలోకనయనం, వచనాత్ । కిమివ హి వచనం న కుర్యాత్నాస్తి వచనస్యాతిభార ఇహ తు తదభావాత్ । “తం యథాయథోపాసతే తదేవ భవతి”(ముద్గలోపనిషత్.౩) ఇతి శ్రుతేరౌత్సర్గిక్యాన్నాసతి విశేషవచనేఽపవాదో యుజ్యతే । నచ ప్రతీకోపాసకో బ్రహ్మోపాస్తే సత్యపి బ్రహ్మేత్యనుగమే । కిన్తు నామాదివిశేషం బ్రహ్మరూపతయా । తథా ఖల్వయం నామాదితన్త్రో న బ్రహ్మతన్త్రః । ఆశ్రయాన్తరప్రత్యయస్యాశ్రయాన్తరే ప్రక్షేపః ప్రతీక ఇతి హి వృద్ధాః । బ్రహ్మాశ్రయశ్చ ప్రత్యయో నామాదిషు ప్రక్షిప్త ఇతి నామతన్త్రః । తస్మాన్న తదుపాసకో బ్రహ్మక్రతుః కిన్తునామాదిక్రతుః । న చ బ్రహ్మక్రతుత్వే నామాద్యుపాసకానామవిశేషాదుత్తరోత్తరోత్కర్షః సమ్భవీ । నచ బ్రహ్మక్రతుస్తదవయవక్రతుర్యేన తదవయవాపేక్షయోత్కర్షో వర్ణ్యేత । తస్మాత్ప్రతీకాలమ్బనాన్విదుషో వర్జయిత్వా సర్వానన్యాన్వికారాలమ్బనాన్నయత్యమానవో బ్రహ్మలోకమ్ । న హ్యేవముభయథాభావ ఉభయథార్థత్వే కాంశ్చిత్ప్రతీకాలమ్బనాన్న నయతి వికారాలమ్బనాన్విదుషస్తు నయతీత్యభ్యుపగమే కశ్చిద్దోషోఽస్తి “అనియమః సర్వాసామ్” ఇత్యస్య న్యాయస్యేతి సర్వమవదాతమ్ ॥ ౧౫ ॥
విశేషం చ దర్శయతి ॥ ౧౬ ॥
అప్రతీకాలమ్బనాన్నయతీతి బాదరాయణ ఉభయథాఽదోషాత్తత్క్రతుశ్చ ॥౧౫॥ గన్తవ్యవిశేషనిరూపణానన్తరం గన్తృవిశేషనిరూపణాత్సఙ్గతిః । నను బ్రహ్మక్రతూనాం బ్రహ్మోపాసకానామేవ బ్రహ్మలోకగమనముచితం, ‘‘తం యథా యథోపాసత ‘‘ ఇతి న్యాయాత్, తత్ర కథం ప్రతీకోపాసకానాం బ్రహ్మలోకగమనమాశఙ్క్యేతేత్యత ఆహ –
బ్రహ్మక్రతవ ఇతి ।
‘‘స ఎనాన్బ్రహ్మ గమయతీ’’తి ప్రకృతపఞ్చాగ్నివిదాం పరామర్శాదబ్రహ్మక్రతవోఽపి యథా పఞ్చాగ్నివిద్యయా బ్రహ్మలోకం యాన్తి, తథా ప్రతీకోపాసకా అపి, ‘‘యే చామీ అరణ్యే శ్రద్ధా తప ఇత్యుపాసతే’’ ఇతి సామాన్యవచనాద్ బ్రహ్మలోకం ప్రయాస్యన్తీత్యర్థః ।
అబ్రహ్మోపాసకత్వం చాసిద్ధమిత్యాహ –
న చైతే ఇతి ।
నను ‘‘యావన్నామ్నో గతం వ్యాప్తిస్తత్రాస్య యథాకామచారో భవతి వాగ్వావ నామ్నో భూయసీ యావద్వాచో గత ‘‘మిత్యాదిప్రతీకోపాస్తీనాముత్తరోత్తరముత్కర్షవత్ఫలం శ్రూయతే, తద్ బ్రహ్మలోకే కథమత ఆహ –
ఫలవిశేషస్యేతి ।
ప్రతీకోపాసకానామానవో బ్రహ్మలోకం న నయేత్కుతః? తత్రాహ –
ఉత్తరోత్తరభూయస్త్వాదితి ।
ప్రతీకోపాస్తిఫలస్యేతి శేషః ।
కిమివహీతి ।
విశేషవచనం సామాన్యవచనబాధనం కిమివ హి న కుర్యాత్ కింతు సర్వత్ర కుర్యాదేవేత్యర్థః ।
ఇహ తదభావాదితి ।
విశేషవచనాభావాత్, యే చామీ ఇత్యస్య సామాన్యవిషయత్వాదిత్యర్థః ।
తదిదముక్తమ్ –
అసతి విశేషవచన ఇతి ।
కింతు నామాదివిశేషణం బ్రహ్మరూపతయేతి ।
బ్రహ్మశబ్దస్యేతిశబ్దశిరస్కత్వేన బ్రహ్మణోఽప్రధానత్వావగమాదిత్యర్థః ।
నను భవత్వర్థాన్తరవిషయస్య విషయాన్తరే ప్రక్షేపః ప్రతీకః, కథమేతావతా నామాదిషు బ్రహ్మధీప్రక్షేపసిద్ధిః? అత ఆహ –
బ్రహ్మాశ్రయశ్చేతి ।
అత్రాప్యుక్త ఎవ హేతుః –
యస్మాదితి ।
యదుక్తం బ్రహ్మలోకస్య సావయవత్వాత్ ఫలవిశేషోపపత్తిరితి, తత్రాహ –
న చ బ్రహ్మక్రతురితి ।
బ్రహ్మలోకావయవినస్తత్తద్ద్బ్రహ్మణశ్చ సర్వైరూపస్యాత్వాద్ న ఫలవిశేషోపపత్తిరిత్యర్థః ।
ఉభయథాఽదోషాదితి సూత్రావయవం యోజయతి –
న హ్యేవమితి ।
కాంశ్చిత్ప్రతీకాలమ్బనాన్నయతి, కాంశ్చిత్తు వికారబ్రహ్మాలమ్బనాన్నయతీతి యోఽయముభయథాభావ ఉభయథాత్వం తస్యాభ్యుపగమే సత్యనియమః సర్వాసామిత్యస్య న్యాయస్య సామాన్యవచనాశ్రయస్య న హి కశ్చిద్దోషః ; తస్య బ్రహ్మక్రతుష్వప్యుపపత్తేరితి యోజనా॥౧౫॥౧౬॥