సమ్పద్యావిర్భావః స్వేన శబ్దాత్ ।
ప్రాగభూతస్య నిష్పత్తౌ కర్తృత్వం న సతో యతః । ఫలత్వేన ప్రసిద్ధేశ్చ ముక్తే రూపాన్తరోద్భవః । అభూతస్య ఘటాదేర్భవనం నిష్పత్తిర్న పునరత్యన్తసతోఽసతో వా । న జాతు గగనతత్కుసుమే నిష్పద్యేతే । స్వరూపావస్థానం చేదాత్మనో ముక్తిర్న సా నిష్పద్యేత, తస్య గగనవదత్యన్తసతః ప్రాగసత్త్వాభావాత్ । న చాస్య బన్ధాభావో నిష్పద్యతే, తస్య తుచ్ఛస్వభావస్య కార్యత్వేనాతుచ్ఛత్వప్రసఙ్గాత్ । ఫలత్వప్రసిద్ధేశ్చ మోక్షస్యాకార్యస్య ఫలత్వానవకల్పనాదాగన్తునా రూపేణ కేనచిదుత్పత్తౌ స్వేనేతి ప్రాప్తమనూద్యత ఇతి ప్రాప్తేఽభిధీయతే - సమ్భవత్యర్థవత్త్వే హి నానర్థక్యముపేయతే । బన్ధస్య సదసత్త్వాభ్యాం రూపమేకం విశిష్యతే ॥ అనధిగతావబోధనం హి ప్రమాణం శాబ్దమగత్యా కథఞ్చిదనువాదతయా వర్ణ్యతే । సకలసాంసారికధర్మాపేతం తు ప్రసన్నమాత్మరూపమప్రసన్నాత్తస్మాదేవ రూపాద్వ్యావృత్తమనధిగతమవబోధయన్నానువాదో యుజ్యతే । న చాస్య నిష్పత్త్యసమ్భవః, సత ఇవ ఘటాదేః సాంవ్యవహారికేణ ప్రమాణేన బన్ధవిగమస్యాపి నిష్పత్తేర్లోకసిద్ధత్వాత్ । విచారాసహతయా త్వసిద్ధిరుభయత్రాపి తుల్యా । న హ్యసదుత్పత్తుమర్హతీత్యసకృదావేదితమ్ । అన్ధో భవతీతి స్వప్నావస్థా దర్శితా బాహ్యేన్ద్రియవ్యాపారాభావాత్ । రోదితీవ జాగ్రదవస్థా దుఃఖశోకాద్యాత్మకత్వాత్ । వినాశమేవాపీత ఇతి సుషుప్తిః । ఎవకారశ్చైవార్థేఽనవధారణే ॥ ౧ ॥
ముక్తః ప్రతిజ్ఞానాత్ ॥ ౨ ॥
ఆత్మా ప్రకరణాత్ ।
నను జ్యోతిరుపసమ్పద్య స్వేన రూపేణాభినిష్పద్యత ఇతి పౌర్వాపర్యశ్రవణాత్స్వరూపనిష్పత్తేరన్యా జ్యోతిరుపసమ్పత్తిః తథాచ భౌతికత్వేఽపి న మోక్షవ్యాఘాతః । భవేదేతదేవం యది జ్యోతిరుపసమ్పద్య తత్ పరిత్యజేదితి శ్రూయేత । తదధ్యాహారేఽపి తత్ప్రతిపాదనవైయర్థ్యం తదపరిత్యాగే చ జ్యోతిషైవ స్వేన రూపేణేతి గమ్యతే । తస్య చ భూతత్వే వికారత్వాన్మరణధర్మకత్వప్రసిద్ధేరముక్తిత్వమితి ప్రాప్తే ప్రత్యుచ్యతే - జ్యోతిష్పదస్య ముఖ్యత్వం భౌతికే యద్యపి స్థితమ్ । తథాపి ప్రక్రమాద్వాక్యాదాత్మన్యేవాత్ర యుజ్యతే ॥ పరంజ్యోతిరితి హి పరపదసమభివ్యాహారాత్పరత్వస్య చానపేక్షస్య బ్రహ్మణ్యేవ ప్రవృత్తేజ్యోతిషి చాపరే కిఞ్చిదపేక్ష్య పరత్వాత్పరం జ్యోతిరితి వాక్యాదాత్మైవాత్ర గమ్యతే । ప్రకరణం చోక్తమ్ । యత్సమ్పద్య నిష్పద్యత ఇతి తన్ముఖం వ్యాదాయ స్వపితీతివత్ । తస్మాజ్జ్యోతిరుపసమ్పన్నో ముక్త ఇతి సూక్తమ్ ॥ ౩ ॥
ఆద్యే పాదే నిర్గుణవిద్యాఫలైకదేశో బన్ధనివృత్తిర్నిరూపితా, ద్వితీయే సగుణనిర్గుణఫలప్రాప్తిశేషత్వేన తద్విదోరుత్క్రాన్త్యనుత్క్రాన్తీ చిన్తితే । తృతీయే చ సగుణఫలసిధ్ద్యుపయోగినో గతిగన్తవ్యగన్తృవిశేషా విచారితాః, ఇహ చతుర్థే పాదే నిర్గుణవిద్యాఫలైకదేశాన్తరం బ్రహ్మభావావిర్భావః, సగుణవిద్యాఫలం చ సర్వేశ్వరతుల్యభోగభాక్త్వమవధారయిష్యతే॥ సంపద్యావిర్భావః స్వేనశబ్దాత్॥౧॥
ప్రాగితి ।
అభినిష్పద్యత ఇతి శబ్దాత్ ప్రాగసతః పదార్థస్య నిష్పత్తౌ కర్తృత్వం ప్రతీయతే, తత్సతో నోపపద్యతే ఇతి యతస్తతో హేతోర్ముక్తేః ఫలత్వేన ప్రసిద్ధేశ్చాత్మాతిరిక్తరూపాన్తరోద్భవో మోక్షే స్యాదిత్యర్థః ।
ప్రాగభూతస్యేత్యేతద్వ్యాచష్టే –
అభూతస్యేతి ।
అత్యన్తసతోఽనుత్పత్తౌ గగనముదాహరణమ్ । అత్యన్తాఽసతోఽనుత్పత్తౌ గగనకుసుమముదాహరణమ్ । అతః ప్రాగసత ఎవోత్పత్తిరిత్యర్థః ।
ఎవం లోకే వ్యాప్తిముక్త్వా ప్రకృతే యోజయతి –
స్వరూపావస్థానం చేదితి ।
తస్యేతి ।
స్వరూపావస్థానస్యేత్యర్థః ।
నను స్వరూపం మాఽభినిష్పాది, బన్ధాభావస్తు నిష్పత్స్యతేఽత ఆహ –
న చాస్యేతి ।
యద్యుత్పద్యేత బన్ధాభావః, తర్హి స కార్యత్వాత్కుమ్భవన్న తుచ్ఛః స్యాదిత్యర్థః । ఫలత్వప్రసిద్ధేశ్చ మోక్షస్యాగన్తునా కేనచిదుత్పత్తావిత్యన్వయః ।
అనయోర్హేతుహేతుమద్భావముపపాదయతి –
అకార్యస్యేతి ।
నను రూపాన్తరనిష్పత్తౌ కథం స్వేనేతి శబ్దోపపత్తిస్తామాహ –
కేనచిదితి ।
యద్రూపాన్తరం నిష్పద్యతే, తస్యాత్మీయత్వం సిద్ధం తత్స్వీయవాచినా స్వశబ్దేనానూద్యత ఇత్యర్థః ।
స్వశబ్దస్యానువాదకత్వం నిషేధన్నాత్మవచనత్వమాహ –
సంభవతీతి ।
ఆత్మన్యభినిష్పత్తిశబ్దం ఘటయతి –
బన్ధస్యేతి ।
నివృత్తబన్ధమాత్మస్వరూపమ్ అభినిష్పద్యత ఇతి ఉచ్యతే ; బన్ధనివృత్తేర్జన్యత్వాదిత్యర్థః ।
యదుక్తం కార్యత్వే బన్ధధ్వంసస్యాతుచ్ఛత్వం స్యాదితి, స ఇష్ట్ప్రసఙ్గః; ధ్వంసస్యాపి తుచ్ఛత్వాఽనిష్టేరిత్యాహ –
న చాస్యేతి ।
నివృత్తబన్ధాదాత్మస్వరూపాత్ప్రాక్తనరూపస్య విశేషప్రదర్శకం భాష్యం, పూర్వత్రాన్ధో భవతీత్యాద్యవస్థాత్రయకలుషితేనాత్మనేత్యన్తం, తద్వ్యాచష్టే –
స్వప్నావస్థాదర్శితేత్యాదినా ।
బద్ధో భవతీతి పాఠాన్తరే రోదితీవేత్యాదినా బన్ధనప్రదర్శనమ్ ।
నను కథం వినాశమేవేత్యుచ్యతే ? సుషుప్తౌ స్వరూపచైతన్యావినాశాదత ఆహ –
ఎవకారశ్చేతి ।
అనవధారణే అవధారణవ్యతిరిక్తే ఇవార్థే ఇత్యర్థః॥౧॥౨॥
ఆత్మేతి సూత్రారమ్భమాక్షిపతి –
నన్వితి ।
ఆరమ్భముపపాదయన్పూర్వపక్షమాహ –
భవేదితి ।
ననూపసంపద్యేతి క్త్వాప్రత్యయసామర్థ్యాత్ పరిత్యజ్యేత్యేతదశ్రుతమప్యధ్యాహ్రియతాం, తథా చాత్మప్రాప్తిసిద్ధేర్వ్యర్థః సూత్రారమ్భోఽత ఆహ –
తదధ్యాహారేఽపీతి ।
యది హి పరిత్యాజ్యం జ్యోతిస్తర్హి తత్ప్రాప్త్యభిధానవైయర్థ్యామర్చిరాదిమార్గస్యాత్మవిది వారితత్వాదిత్యర్థః ।
శ్లోకగతం వాక్యాదితి హేతుం వ్యాచష్టే –
పరం జ్యోతిరితి హీతి ।
ఆనర్థక్యప్రతిహతాయా జ్యోతిఃశ్రుతేర్వాక్యమేవ ప్రబలమిత్యర్థః । ఆనర్థక్యప్రతిహతిశ్చ జ్యోతిర్దర్శనా (బ్ర.అ.౧ పా.౩ సూ.౪౦) దిత్యత్ర వర్ణితా । అత ఎవ తస్యైవ న్యాయస్యేదమనుస్మారణం । ప్రకరణం చ య ఆత్మాఽపహతపాప్మేత్యాదిభాష్య ఎవోక్తమిత్యర్థః ।
నను యది జ్యోతిరేవ స్వేన రూపేణేతి నిర్దిశ్యతే, కథం తర్హ్యుపసంపద్యేతి క్త్వాప్రయోగ ఇత్యాశఙ్కతే –
యదితి ।
పరిహరతి –
తదితి ।
ఎకకాలయోరపి ముఖవిదారణస్వాపయోః క్త్వాప్రత్యయవదయమప్యవివక్షితపూర్వకాలభావో న తద్బలాత్ జ్యోతిఃస్వరూపశబ్దయోర్భిన్నార్థత్వమ్ । తథా చ యత్పరం జ్యోతిరుపసంపద్యతే తత్స్వేన రూపేణాభినిష్పద్యత’’ ఇతి వాక్యార్థ ఇత్యర్థః॥౩॥