ಜಗದ್ವ್ಯಾಪಾರವರ್ಜಂ ಪ್ರಕರಣಾದಸಂನಿಹಿತತ್ವಾಚ್ಚ ।
ಸ್ವಾರಾಜ್ಯಕಾಮಚಾರಾದಿಶ್ರುತಿಭ್ಯಃ ಸ್ಯಾನ್ನಿರಂಕುಶಃ । ಸ್ವಕಾರ್ಯ ಈಶ್ವರಾಧೀನಸಿದ್ಧಿರಪ್ಯತ್ರ ಸಾಧಕಃ ॥ “ಆಪ್ನೋತಿ ಸ್ವಾರಾಜ್ಯಮ್”(ತೈ. ಉ. ೧ । ೬ । ೨) “ಸರ್ವೇಽಸ್ಮೈ ದೇವಾ ಬಲಿಮಾವಹಂತಿ”(ತೈ. ಉ. ೧ । ೫ । ೩) “ಸರ್ವೇಷು ಲೋಕೇಷು ಕಾಮಚಾರೋ ಭವತಿ”(ಛಾ. ಉ. ೭ । ೨೫ । ೨) ಇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತಿಭ್ಯೋ ವಿದುಷಃ ಪರಬ್ರಹ್ಮಣ ಇವಾನ್ಯಾನಧೀನತ್ವಮೈಶ್ವರ್ಯಮವಗಮ್ಯತೇ । ನನ್ವಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮೋಪಾಸನಾಲಬ್ಧಮೈಶ್ವರ್ಯಂ ಕಥಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಧೀನಂ ನ ತು ಸ್ವಭಾವಃ । ನಹಿ ಕಾರಣಾಧೀನಜನ್ಮಾನೋ ಭಾವಾಃ ಸ್ವಕಾರ್ಯೇ ಸ್ವಕಾರಣಮಪೇಕ್ಷಂತೇ । ಕಿಂ ತ್ವತ್ರ ತೇ ಸ್ವತಂತ್ರಾ ಏವ । ಯಥಾಹುಃ ಮೃತ್ಪಿಂಡದಂಡಚಕ್ರಾದಿ ಘಟೋ ಜನ್ಮನ್ಯಪೇಕ್ಷತೇ । ಉದಕಾಹರಣೇ ತ್ವಸ್ಯ ತದಪೇಕ್ಷಾ ನ ವಿದ್ಯತೇ ॥ ನ ಚ ವಿದುಷಾಂ ಪರಮೇಶ್ವರಾಧೀನೈಶ್ವರ್ಯಸಿದ್ಧಿತ್ವಾತ್ತದ್ಗತಮೈಶ್ವರ್ಯಂ ಯೇನ ಲೌಕಿಕಾ ಇವ ರಾಜಾನೋ ಮಹಾರಾಜಾಧೀನಃ ಸ್ವವ್ಯಾಪಾರೇ ವಿದ್ವಾಂಸಃ ಪರಮೇಶ್ವರಾಧೀನಾ ಭವೇಯುಃ । ನ ಖಲು ಯದಧೀನೋತ್ಪಾದಂ ಯಸ್ಯ ರೂಪಂ ತತ್ತದ್ರೂಪಾದೂನಂ ಭವತೀತಿ ಕಶ್ಚಿನ್ನಿಯಮಃ । ತತ್ಸಮಾನಾಂ ತದಧಿಕಾನಾಂ ಚ ದರ್ಶನಾತ್ತಥಾ ಹ್ಯಂತೇವಾಸೀ ಗುರ್ವಧೀನವಿಧಃ ತತ್ಸಮಸ್ತದಧಿಕೋ ವಾ ದೃಶ್ಯತೇ । ದುಷ್ಟಸಾಮಂತಾಶ್ಚ ಪಾರ್ಥಿವಾಧೀನೈಶ್ವರ್ಯಾಃ ಪಾರ್ಥಿವಾನ್ಸ್ಪರ್ಧಮಾನಾಸ್ತಾನ್ವಿಜಯಮಾನಾ ವಾ ದೃಶ್ಯಂತೇ । ತದಿಹ ನಿರತಿಶಯೈಶ್ವರ್ಯತ್ವಾತ್ಪರಮೇಶ್ವರಸ್ಯ ಮಾ ನಾಮ ಭೂವನ್ವಿದ್ವಾಂಸಸ್ತತೋಽಧಿಕಾಸ್ತತ್ಸಮಾಸ್ತು ಭವಿಷ್ಯಂತಿ । ತಥಾಚ ನ ತದಧೀನಾಃ । ನಹಿ ಸಮಪ್ರಧಾನಭಾವಾನಾಮಸ್ತಿ ಮಿಥೋಽಪೇಕ್ಷಾ । ತದೇತೇ ಸ್ವತಂತ್ರಾಃ ಸಂತಸ್ತದ್ವ್ಯಾಪಾರೇ ಜಗತ್ಸರ್ಜನೇಽಪಿ ಪ್ರವರ್ತೇರನ್ನಿತಿ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಪ್ರತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ - ನಿತ್ಯತ್ವಾದನಪೇಕ್ಷತ್ವಾತ್ಶ್ರುತೇಸ್ತತ್ಪ್ರಕ್ರಮಾದಪಿ । ಏಕ್ಯಮತ್ಯಾಚ್ಚ ವಿದುಷಾಂ ಪರಮೇಶ್ವರತಂತ್ರತಾ ॥ ಜಗತ್ಸರ್ಗಲಕ್ಷಣಂ ಹಿ ಕಾರ್ಯಂ ಕಾರಣೈಕಸ್ವಭಾವಸ್ಯೈವ ಹಿ ಭವತು ಆಹೋ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಸ್ವಭಾವಸ್ಯ । ತತ್ರೋಭಯಸ್ವಭಾವಸ್ಯ ಸ್ವೋತ್ಪತ್ತೌ ಮೂಲಕಾರಣಾಪೇಕ್ಷಸ್ಯ ಪೂರ್ವಸಿದ್ಧಃ ಪರಮೇಶ್ವರ ಏವ ಕಾರಣಮಭ್ಯುಪೇತವ್ಯ ಇತಿ ಸ ಏವೈಕೋಽಸ್ತು ಜಗತ್ಕಾರಣಮ್ । ತಸ್ಯೈವ ನಿತ್ಯತ್ವೇನ ಸ್ವಕಾರಣಾನಪೇಕ್ಷಸ್ಯ ಕೢಪ್ತಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್ । ಕಲ್ಪ್ಯಸಾಮರ್ಥ್ಯಾಸ್ತು ಜಗತ್ಸರ್ಜನಂ ಪ್ರತಿ ವಿದ್ವಾಂಸಃ । ನ ಚ ಜಗತ್ಸ್ರಷ್ಟೃತ್ವಮೇಷಾಂ ಶ್ರೂಯತೇ । ಶ್ರೂಯತೇ ತ್ವತ್ರಭವತಃ ಪರಮೇಶ್ವರಸ್ಯೈವ । ತಮೇವ ಪ್ರಕೃತ್ಯ ಸರ್ವಾಸಾಂ ತಚ್ಛ್ರುತೀನಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತೇಃ । ಅಪಿಚ ಸಮಪ್ರಧಾನಾನಾಂ ಹಿ ನ ನಿಯಮವದೈಕಮತ್ಯಂ ದೃಷ್ಟಮಿತಿ ಯದೈಕಃ ಸಿಸೃಕ್ಷತಿ ತದೈವೇತರಃ ಸಂಜಿಹೀರ್ಷತೀತ್ಯಪರ್ಯಾಯೇಣ ಸೃಷ್ಟಿಸಂಹಾರೌ ಸ್ಯಾತಾಮ್ । ನ ಚೋಭಯೋರಪೀಶ್ವರತ್ವಂ ವ್ಯಾಘಾತಾತ್ । ಏಕಸ್ಯ ತು ತದಾಧಿಪತ್ಯೇ ತದಭಿಪ್ರಾಯಾನುರೋಧಿನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೈಕಮತ್ಯೋಪಪತ್ತೇರದೋಷಃ । ತತ್ರಾಗಂತುಕಾನಾಂ ಕಾರಣಾಧೀನಜನ್ಮೈಶ್ವರ್ಯಾಣಾಂ ಗೃಹ್ಯಮಾಣವಿಶೇಷತಯಾಸಮತ್ವಾನ್ನಿತ್ಯೈಶ್ವರ್ಯಶಾಲಿನಃ ಸ ಏವ ತೇಷಾಮಧೀಶ ಇತಿ ತತ್ತಂತ್ರಾ ವಿದ್ವಾಂಸ ಇತಿ ಪರಮೇಶ್ವರವ್ಯಾಪಾರಸ್ಯ ಸರ್ಗಸಂಹಾರಸ್ಯ ನೇಶತೇ ॥ ೧೭ ॥
ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಿಣೋಽನುಶಯಬೀಜಮಾಶಂಕ್ಯ ನಿರಾಕರೋತಿ –
ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೋಪದೇಶಾದಿತಿ ಚೇನ್ನಾಧಿಕಾರಿಕಮಂಡಲಸ್ಥೋಕ್ತೇಃ ।
ಯತಃ ಪರಮೇಶ್ವರಾಧೀನಮೈಶ್ವರ್ಯಂ ತಸ್ಮಾತ್ತತೋ ನ್ಯೂನಮಣಿಮಾದಿಮಾತ್ರಂ ಸ್ವಾರಾಜ್ಯಂ ನ ತು ಜದತ್ಸ್ರಷ್ಟೃತ್ವಮ್ । ಉಕ್ತಾನ್ನ್ಯಾಯಾತ್ ॥ ೧೮ ॥
ವಿಕಾರಾವರ್ತಿ ಚ ತಥಾ ಹಿ ಸ್ಥಿತಿಮಾಹ ।
ಏತಾವಾನಸ್ಯ ಮಹಿಮೇತಿ ವಿಕಾರವರ್ತಿ ರೂಪಮುಕ್ತಮ್ । ತತೋ ಜ್ಯಾಯಾಂಶ್ಚೇತಿ ನಿರ್ವಿಕಾರಂ ರೂಪಮ್ । ತಥಾ ಪಾದೋಽಸ್ಯ ವಿಶ್ವಾ ಭೂತಾನೀತಿ ವಿಕಾರವರ್ತಿ ರೂಪಮ್ , ತ್ರಿಪಾದಸ್ಯಾಮೃತಂ ದಿವೀತಿ ನಿರ್ವಿಕಾರಮಾಹ ರೂಪಮ್ ॥ ೧೯ ॥
ದರ್ಶಯತಶ್ಚೈವಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾನುಮಾನೇ ।
ದರ್ಶಯತಶ್ಚಾಪರೇ ಶ್ರುತಿಸ್ಮೃತೀ ನಿರ್ವಿಕಾರಮೇವ ರೂಪಂ ಭಗವತಸ್ತೇ ಚ ಪಠಿತೇ । ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿಯದಿ ಬ್ರೂಷೇ ಸಗುಣೇ ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯುಪಾಸ್ಯಮಾನೇ ಯಥಾ ತದ್ಗುಣಸ್ಯ ನಿರವಗ್ರಹತ್ವಮಪಿ ವಸ್ತುತೋಽಸ್ತೀತಿ ನಿರವಗ್ರಹತ್ವೇ ವಿದುಷಾ ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯಮಿತಿ ತದನೇನ ವ್ಯಭಿಚಾರಯತೇ । ಯಥಾ ಸವಿಕಾರೇ ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯುಪಾಸ್ಯಮಾನೇ ವಸ್ತುತಃ ಸ್ಥಿತಮಪಿ ನಿರ್ವಿಕಾರರೂಪಂ ನ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ತತ್ಕಸ್ಯ ಹೇತೋಃ, ಅತತ್ಕ್ರತುತ್ವಾದುಪಾಸಕಸ್ಯ । ತಥಾ ತದ್ಗುಣೋಪಾಸನಯಾ ವಸ್ತುತಃ ಸ್ಥಿತಮಪಿ ನಿರವಗ್ರಹತ್ವಂ ನಾಪ್ಯತೇ । ತತ್ತ್ವೋಪಾಸನಾಸು ಪುರುಷಕ್ರತುತ್ವಾತ್ । ಉಪಾಸಕಸ್ಯ ತದಕ್ರತುತ್ವಂ ಚ ನಿರವಗ್ರಹತ್ವಸ್ಯೋಪಾಸನವಿಧ್ಯಗೋಚರತ್ವಾದ್ವಿಧ್ಯಧೀನತ್ವಾಚ್ಚೋಪಾಸನಾಸು ಪುರುಷಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾಭಾವಾತ್ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೇ ವಾ ಪ್ರಾತಿಭತ್ವಪ್ರಸಂಗಾದಿತಿ ॥ ೨೦ ॥
ಭೋಗಮಾತ್ರಸಾಮ್ಯಲಿಂಗಾಚ್ಚ ।
ನ ಕೇವಲಂ ಸ್ವಾರಾಜ್ಯಸ್ಯೇಶ್ವರಾಧೀನತಯಾಜಗತ್ಸರ್ಜನಮ್ , ಸಾಕ್ಷಾದ್ಭೋಗಮಾತ್ರೇಣ ತೇನ ಪರಮೇಶ್ವರೇಣ ಸಾಮ್ಯಾಭಿಧಾನಾದಪಿ ವ್ಯಪದೇಶಲಿಂಗಾದಿತಿ । ಭೂತಾನ್ಯವಂತಿ ಪ್ರೀಣಯಂತೀತಿ ಭೋಜಯಂತೀತಿ ಯಾವತ್ ।
ಸೂತ್ರಾಂತರಾವತಾರಣಾಯ ಶಂಕತೇ –
ನನ್ವೇವಂ ಸತಿ ಸಾತಿಶಯತ್ವಾದಿತಿ ।
ಸಹ ಪರಮೇಶ್ವರಸ್ಯಾತಿಶಯೇನ ವರ್ತತ ಇತಿ ವಿದುಷ ಐಶ್ವರ್ಯಂ ಸಾತಿಶಯಮ್ । ಯಚ್ಚ ಕಾರ್ಯಂ ಸಾತಿಶಯಂ ತಚ್ಚ ಯಥಾ ಲೌಕಿಕಮೈಶ್ವರ್ಯಮ್ । ತದನೇನ ಕಾರ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಮ್ । ತಥಾಚ ಕಾರ್ಯತ್ವಾದಂತವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಮಿತಿ ತಚ್ಚ ನ ಯುಕ್ತಮಾನಂತ್ಯೇನ ತದ್ವಿದುಷಾಂ ತತ್ರ ಪ್ರವೃತ್ತೇರಿತಿ ॥ ೨೧ ॥
ಅತ ಉತ್ತರಂ ಪಠತಿ –
ಅನಾವೃತ್ತಿಃ ಶಬ್ದಾದನಾವೃತ್ತಿಃ ಶಬ್ದಾತ್ ।
ಕಿಮರ್ಚಿರಾದಿಮಾರ್ಗೇಣ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಾನಾಮೈಶ್ವರ್ಯಸ್ಯಾಂತವತ್ತ್ವಂ ತ್ವಯಾ ಸಾಧ್ಯತೇ । ಆಹೋಸ್ವಿಚ್ಚಂದ್ರಲೋಕಾದಿವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾದೇತಲ್ಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಮುಕ್ತೇರಂತವತ್ತ್ವಮ್ । ತತ್ರ ಪೂರ್ವಸ್ಮಿನ್ ಕಲ್ಪೇ ಸಿದ್ಧಸಾಧನಮ್ । ಉತ್ತರತ್ರ ತು ಶ್ರುತಿಸ್ಮೃತಿವಿರೋಧಃ । ತದ್ವಿಧಾನಾಂ ಚ ಕ್ರಮಮುಕ್ತಿಪ್ರತಿಪಾದನಾದಿತಿ ।
ತತ್ತ್ವಮಸಿವಾಕ್ಯಾರ್ಥೈಕೋಪಾಸನಾಪರಾನ್ ಪ್ರತ್ಯಾಹ –
ಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನವಿಧ್ವಸ್ತತಮಸಾಮಿತಿ ।
ದ್ವಿಧಾವಿದ್ಯಾತಮಃ । ನಿರುಪಾಧಿಬ್ರಹ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಸ್ತತ್ತ್ವದರ್ಶನಮ್ ।
ನ ಚೈತನ್ನಿರ್ವಾಣಂ ಸ್ವರೂಪಾವಸ್ಥಾನಲಕ್ಷಣಂ ಕಾರ್ಯಂ ಯೇನಾನಿತ್ಯಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ –
ನಿತ್ಯಸಿದ್ಧೇತಿ ॥ ೨೨ ॥
ಭಂಕ್ತ್ವಾ ವಾದ್ಯಸುರೇಂದ್ರವೃಂದಮಖಿಲಾವಿದ್ಯೋಪಧಾನಾತಿಗಂ ಯೇನಾಮ್ನಾಯಪಯೋನಿಧೇರ್ನಯಪಥಾ ಬ್ರಹ್ಮಾಮೃತಂ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ।
ಸೋಽಯಂ ಶಾಂಕರಭಾಷ್ಯಜಾತವಿಷಯೋ ವಾಚಸ್ಪತೇಃ ಸಾದರಂ ಸಂದರ್ಭಃ ಪರಿಭಾವ್ಯತಾಂ ಸುಮತಯಃ ಸ್ವಾರ್ಥೇಷು ಕೋ ಮತ್ಸರಃ ॥ ೧ ॥
ಅಜ್ಞಾನಸಾಗರಂ ತೀರ್ತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮತತ್ತ್ವಮಭೀಪ್ಸತಾಮ್ ।
ನೀತಿನೌಕರ್ಣಧಾರೇಣ ಮಯಾಪೂರಿ ಮನೋರಥಃ ॥ ೨ ॥
ಯನ್ನ್ಯಾಯಕಣಿಕಾತತ್ತ್ವಸಮೀಕ್ಷಾತತ್ತ್ವಬಿಂದುಭಿಃ ।
ಯನ್ನ್ಯಾಯಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಾನಾಂ ವೇದಾಂತಾನಾಂ ನಿಬಂಧನೈಃ ॥ ೩ ॥
ಸಮಚೈಷಂ ಮಹತ್ಪುಣ್ಯಂ ತತ್ಫಲಂ ಪುಷ್ಕಲಂ ಮಯಾ ।
ಸಮರ್ಪಿತಮಥೈತೇನ ಪ್ರೀಯತಾಂ ಪರಮೇಶ್ವರಃ ॥ ೪ ॥
ನೃಪಾಂತರಾಣಾಂ ಮನಸಾಪ್ಯಗಮ್ಯಾಂ ಭ್ರೂಕ್ಷೇಪಮಾತ್ರೇಣ ಚಕಾರ ಕೀರ್ತಿಮ್ ।
ಕಾರ್ತಸ್ವರಾಸಾರಸುಪೂರಿತಾರ್ಥಸಾರ್ಥಃ ಸ್ವಯಂ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಚಕ್ಷಣಶ್ಚ ॥ ೫ ॥
ನರೇಶ್ವರಾ ಯಚ್ಚರಿತಾನುಕಾರಮಿಚ್ಛಂತಿ ಕರ್ತುಂ ನಚ ಪಾರಯಂತಿ ।
ತಸ್ಮಿನ್ಮಹೀಪೇ ಮಹನೀಯಕೀರ್ತೌ ಶ್ರೀಮನ್ನೃಗೇಽಕಾರಿ ಮಯಾ ನಿಬಂಧಃ ॥ ೬ ॥
ಜಗದ್ವ್ಯಾಪಾರವರ್ಜಂ ಪ್ರಕರಣಾದಸನ್ನಿಹಿತತ್ವಾಚ್ಚ॥೧೭॥
ಮನಃಶರೀರಸರ್ಗಾದಾವೈಶ್ವರ್ಯಂ ಯದುಪಾಸಿತುಃ ।
ಜಗತ್ಸರ್ಗೇ ತದುತ್ಸೃಷ್ಟಮಿಹ ಮಾನಾದಪೋದ್ಯತೇ॥
ಇತಿ ಸಂಗತಿಮಭಿಸಂದಧಾನಃ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಮಾಹ –
ಸ್ವಾರಾಜ್ಯೇತಿ ।
ನನ್ವೀಶ್ವರದತ್ತಸಿದ್ಧೇರುಪಾಸಕಸ್ಯ ಕಥಂ ಸ್ವಕಾರ್ಯೇ ನಿರಂಕುಶತ್ವಮಾಶಂಕ್ಯತೇಽತ ಆಹ –
ಈಶ್ವರಾಧೀನೇತಿ ।
ಸಿದ್ಧ್ಯುತ್ಪತ್ತಿರಸ್ಯೇಶ್ವರಾಧೀನಾ ಸಿದ್ಧಿಕಾರ್ಯೇ ತ್ವನಪೇಕ್ಷೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅತ್ರ ಜಗಜ್ಜನ್ಮಾದಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಅಸ್ಮೈ ಉಪಾಸಕಾಯ । ಬಲಿಂ ಪೂಜಾಮ್ ।
ಸ್ವಭಾವ ಇತಿ ।
ಸ್ವಕಾರ್ಯಜನಕತ್ವಂ ಸ್ವಭಾವಃ । ಮೃತ್ಪಿಂಡೇತ್ಯಾದಿ ಭಾಟ್ಟಂ ವಾರ್ತಿಕಮ್ ।
ನನೂದಕಾಹರಣಾದಿ ಘಟಾದೇಃ ಕಾರಣಾನಪೇಕ್ಷಂ ಭವತು , ಐಶ್ವರ್ಯಂ ತೂಪಜೀವ್ಯಾದುಪಜೀವಕಸ್ಯ ನ್ಯೂನಮಿತಿ ವಿಶೇಷವ್ಯಾಪ್ತಿಮಾಶಂಕ್ಯ ವ್ಯಭಿಚಾರಯತಿ –
ನ ಚ ವಿದುಷಾಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ನನು ವಿದ್ಯಾ ಉಪಜೀವ್ಯಸಮಾ ಉಪಜೀವಕಸ್ಯ ಭವತು, ನ ತು ನಿಯಂತೃಕರ್ತೃತ್ವಾದ್ಯೈಶ್ವರ್ಯಮಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಹ –
ದುಷ್ಟಸಾಮಂತಾಶ್ಚೇತಿ ।
ಸಮಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಹಿ ವಿಶೇಷಾನಿರ್ಣಯೇ ಭವತಿ, ಅಸ್ತಿ ತ್ವತ್ರೇಶ್ವರಸ್ಯ ಸಾಧಕೇಭ್ಯೋ ವಿಶೇಷನಿರ್ಣಯಹೇತುರಿತ್ಯಾಹ –
ನಿತ್ಯತ್ವಾದಿತಿ ।
ವಿದುಷಾಂ ಸ್ವಕಾರ್ಯೇ ಪರಮೇಶ್ವರಾಧೀನತಾ, ಕುತಃ? ಪರಮೇಶ್ವರಸ್ಯ ಜಗತ್ಕರ್ತೃತ್ವಾದ್ಯೈಶ್ವರಸ್ಯ ನಿತ್ಯತ್ವಾತ್, ಅತ ಏವಾನಪೇಕ್ಷತ್ವಾತ್ತತ್ಸಾಪೇಕ್ಷಾಣಾ ತು ಜೀವಾನಾಂ ಜಗತ್ಸ್ರಷ್ಟೃತ್ವಾದೇರೀಶ್ವರಪ್ರಾಪ್ತ್ಯನ್ಯಥಾನುಪಪತ್ತ್ಯಾ ಕಲ್ಪ್ಯತ್ವಾತ್ ಕಲ್ಪ್ಯಾಚ್ಚ ಕ್ಲೃಪ್ತಸ್ಯ ಬಲೀಯಸ್ತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಈಶ್ವರಸ್ಯೈವ ಚಾ’’ತ್ಮನ ಆಕಾಶಃ ಸಭೂತ’’ ಇತ್ಯಾದೌ ಜಗತ್ಸ್ರಷ್ಟೃತ್ವಶ್ರುತೇಃ’’ಸ್ತತ್ತೇಜೋಽಸೃಜತೇ’’ತ್ಯಾದೌ ಚ ಜಗತ್ಸರ್ಗೇ ‘‘ಸದೇವ ಸೋಮ್ಯೇದಮಗ್ರ’’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ತಸ್ಯೈವ ಪ್ರಕ್ರಮಾದೀಶ್ವರಾಧೀನತ್ವಾಭ್ಯುಪಗಮೇ ಏವೈಕಮತ್ಯಲಾಭಾಚ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ನಿತ್ಯತ್ವಾದೇತ್ಯೇತದ್ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ಜಗತ್ಸರ್ಗಲಕ್ಷಣಂ ಹೀತಿ ।
ಅನಪೇಕ್ಷತ್ವಾದಿತ್ಯೇತದ್ವ್ಯಾಕರೋತಿ –
ತಸ್ಯೈವೇತಿ ।
ಶ್ರುತೇರಿತ್ಯೇತದ್ವಿಭಜತೇ –
ನ ಚ ಜಗತ್ಸ್ರಷ್ಟೃತ್ವಮಿತಿ ।
ತತ್ಪ್ರಕ್ರಮಾದಿತ್ಯಸ್ಯ ವಿವರಣಂ –
ತಮೇವ ಪ್ರಕೃತ್ಯೇತಿ ।
ಐಕಮತ್ಯಾಚ್ಚೇತ್ಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ - ಅಪಿ ಚೇತ್ಯಾದಿ । ಸಿಸೃಕ್ಷಾಸಂಜಿಹೀರ್ಷಯೋಃ ಸತ್ಯೋರಪಿ ಯದಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಮಯೇ ಸಹಾರೋ ನ ಸ್ಯಾತ್, ತರ್ಹಿ ನ ವಾ ಸೃಷ್ಟಿಸಂಹಾರೌ ದ್ವಾವಪಿ ಸ್ಯಾತಾಮ್ ; ಉಭಯೋಃ ಸ್ರಷ್ಟೃಸಂಹರ್ತ್ರೋರೀಶ್ವರತ್ವಾವಿಘಾತಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸ್ವಪಕ್ಷೇ ಜಗತ್ರ್ಸರ್ಗೋಪಪತ್ತಿಮಾಹ –
ಏಕಸ್ಯ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಗೃಹ್ಯಮಾಣವಿಶೇಷತಯಾಽಸಮತ್ವಾದಿತಿ ।
ಅಸಮತ್ವಾದಿತಿ ಛೇದಃ॥೧೮॥
ಉಕ್ತಾನ್ನ್ಯಾಯಾದಿತಿ ।
ನಿತ್ಯತ್ವಾದಿತ್ಯಾದೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥೧೮॥ ಏತಾವಾನ್ ಸಹಸ್ರಶೀರ್ಷೇತ್ಯಾದಿರಸ್ಯ ಮಹಿಮಾ ವಿಭೂತಿರ್ನ ತು ಸ್ವರೂಪಮಿತ್ಯರ್ಥಃ॥೧೯॥
ವಿಕಾರಾವರ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಶ್ಚೇತಿ ಸೂತ್ರದ್ವಯಸ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯಮಾಹ –
ಏತದುಕ್ತಮಿತಿ ।
ಸಗುಣೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಸ್ಥಿತಾನಾಮಪಿ ಗುಣಾನಾಂ ಸತ್ಯಕಾಮತ್ವಾದೀನಾಂ ನಿರವಗ್ರಹತ್ವಂ ಸರ್ವಗೋಚರತ್ವಮುಪಾಸಕೈರ್ನ ಪ್ರಾಪ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥೇ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಉಕ್ತಃ ।
ಯಥಾ ಸಗುಣೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಸ್ಥಿತಮಪಿ ವಿಕಾರಾವರ್ತಿತ್ವಾದ್ ನ ಪ್ರಾಪ್ಯತ ಇತಿ, ತತ್ ಪ್ರಪಂಚಯತಿ –
ತತ್ತ್ವೋಪಾಸನಾಸ್ವಿತಿ ।
ಪುರುಷಶಬ್ದೇನ ಪೂರ್ಣಂ ನಿರ್ಗುಣಂ ತತ್ತ್ವಮುಚ್ಯತೇ, ತತ್ತ್ವೋಪಾಸನಾಸು ಹಿ ತತ್ತ್ವಮಸೀತ್ಯಾದಿಷೂಪಾಸಕಸ್ಯ ಪುರುಷಕ್ರತುತ್ವಂ ನಿರ್ಗುಣಚಿಂತಕತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ನನು ಸಗುಣೋಪಾಸ್ತಿಷು ತರ್ಹಿ ಕಿಮಿತ್ಯುಪಾಸಕಸ್ಯ ಗುಣಗತಂ ನಿರಂಕುಶತ್ವಮುಪಾಸ್ಯಂ ನ ಭವತಿ ? ತತ್ರಾಹ –
ಉಪಾಸಕಸ್ಯ ತದಕ್ರತುತ್ವಂ ಚೇತಿ ।
ನ ಹಿ ನಿರವಗ್ರಹಸತ್ಯಕಾಮತ್ವಾದಿಗುಣಕಮೀಶ್ವರಮುಪಾಸೀತೇತಿ ಶ್ರುತಿರಸ್ತಿ, ಸಾ ಹಿ ಸತ್ಯಕಾಮತ್ವಾದಿಗುಣಮುಪಾಸೀತೇತ್ಯವಂರೂಪೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಯದಿ ತು ವಿಧ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಮುಪೇಕ್ಷ್ಯಾಪ್ಯುಪಾಸೀತ, ತತ್ರಾಹ - ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೇತಿ॥೨೦॥೨೧॥ ದ್ವಿಧಾ ಕಾರ್ಯಕಾರಣರೂಪಾ । ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಗತಮುಪಾಸಕಮ್ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ ಆಹ ಆಪೋ ವೈ ಖಲ್ವಮೃತಮಯ್ಯೋ ಮಯಾ ಮೀಯಂತೇ ದೃಶ್ಯಂತೇ ಮುಜ್ಯಂತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ತವಾಪ್ಯಸೌ ಸ್ಮೃತರೂಪೋದಕಲಕ್ಷಣೋ ಲೋಕೋ ಭೋಗ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ॥೨೨॥
ಶ್ರೋತೄಣಾಮುತ್ಸಾಹಜನನಾಯ ಪರಮಪುರುಷಾರ್ಥಪ್ರಾಪ್ತ್ಯುಪಾಯತಾಂ ಗಲಿತಕಲಂಕತಾಂ ಚ ಸ್ವಕೃತೇರಾದರ್ಶಯನ್ ಸಕಲಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಂ ಸಂಕಲಯತಿ –
ಭಂಕ್ತ್ವೇತಿ ।
ಯೇನ ಗ್ರಂಥಸಂದರ್ಭೇಣ ವಾದ್ಯಸುರೇಂದ್ರಸಮೂಹಂ ಯುಕ್ತಿನಿಶಿತಖಡ್ಗಧಾರಾಭಿರ್ಭಂಕ್ತ್ವಾ ನಯನಥಾ ಶ್ರುತಿಲಿಂಗಾದಿನ್ಯಾಯರೂಪಮಂಥಾ ತೇನ, ವಿಲೋಲಿತಾದಾಮ್ನಾಯದುಗ್ಧಪಯೋನಿಧೇರುದ್ಗತಮಖಿಲಾವಿದ್ಯೋಪಧಾನಾತಿಗಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಮೃತಂ ಶ್ರೋತೃಭಿಃ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ । ಸೋಽಯಂ ಪರಿಭಾವ್ಯತಾಮಿತ್ಯನ್ವಯಃ ।
ಅಪಿ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗ್ರಂಥಕರ್ತುಃ, ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಗ್ರಂಥಕಾರಸ್ಯ ಚ ಗೌರವಾದಪಿ ತಾತ್ಪರ್ಯೇಣ ಪ್ರವರ್ತಿತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ –
ಸೋಽಯಮಿತಿ ।
ಶಾಂಕರಂ ಭಾಷ್ಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಂ ಜಾತೋ ವಿಷಯೋ ಯಸ್ಯ ಸೋಽಯಂ ವಾಚಸ್ಪತೇರ್ಮಮ ಗ್ರಂಥಸಂದರ್ಭೋ ಹೇ ಸುಮತಯೋ ಯುಷ್ಮಾಭಿಃ ಶ್ರವಣವ್ಯಾಖ್ಯಾನಾದಿಭಿಃ ಸಾದರಂ ಪರಿಭಾವ್ಯತಾಮ್ । ಮಾ ಚೈವಂ ಮನ್ಯಧ್ವಂ ಏತಾವಪ್ಯಸ್ಮದಾದಿತುಲ್ಯೌ ವಿದ್ವಾಂಸೌ ಕಿಮೇತತ್ಕೃತಿಭ್ಯಾಂ ಕರಿಷ್ಯಾಮ ಇತಿ । ಯತಃ ಸ್ವಾರ್ಥೇಷು ಕೋ ಮತ್ಸರಃ ವಿಶುದ್ಧಸಂಪ್ರದಾಯವಿಮಲಧಿಯೌ ನ ತಾದೃಶ್ಯೌ ಯುಷ್ಮಾಕಂ ಯಾದೃಶ್ಯಾವಾವಯೋರಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಅತ್ರ ಚ ಭಂಕ್ತ್ವೇತ್ಯಾದಿರವಿರೋಧಾಧ್ಯಾಯಸ್ಯ ಸಂಕ್ಷೇಪಃ, ಆಮ್ನಾಯಪಯೋನಿಧೇರ್ನಯಮಥೇತಿ ಸಮನ್ವಯಾಧ್ಯಾಯಸ್ಯ, ಅವಿದ್ಯೋಪಧಾನಾತಿಗಮಿತ್ಯವಿದ್ಯಾವೃತ್ತಿವರ್ಣನೇನ ತದ್ಧೇತುವಿದ್ಯಾಸ್ತವನಾತ್ ತೃತೀಯಾಧ್ಯಾಯಸ್ಯ, ಅವಿದ್ಯಾನಿವೃತ್ತ್ಯಾ ಚತುರ್ಥಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಾಮೃತಮಿತಿ ಚತುರ್ಥಾಧ್ಯಾಯಸ್ಯೈವಾರ್ಥಸಂಕ್ಷೇಪ ಇತಿ॥ ॥೧॥
ನ ಕೇವಲಂ ಗ್ರಂಥವ್ಯಾಖ್ಯಾಮಾತ್ರಮತ್ರ ಕೃತಮ್, ಅಪಿ ತು ತತ್ರ ತತ್ರ ಬೌದ್ದಾದಿವಿರುದ್ಧರಾದ್ಧಾಂತಭಂಗಂ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೇಣ ನಯಮರೀಚಿಭಿಃ ಕುರ್ವತಾ ಜಗತಾಮಬೋಧೋಽಪನಿನ್ಯೇ, ಬ್ರಹ್ಮಬೋಧಶ್ಚ ಸ್ಥಿರೀಚಕ್ರೇ ಇತ್ಯಾಹ –
ಅಜ್ಞಾನೇತಿ ।
ನೀತಿರೇವ ನೌಸ್ತಸ್ಯಾಃ ಕರ್ಣಧಾರೋ ನೇತಾ । ಅಪೂರಿ ಪೂರಿತಃ॥೨॥
ಯಾವಂತಸ್ತೇ ಕೃತಾ ಗ್ರಂಥಾಸ್ತನ್ನಿರ್ಮಾಣಜಂ ಪುಣ್ಯಂ ಫಲಮೀಶ್ವರೇ ಸಮರ್ಪಯನ್ ಸ್ವಸ್ಯ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕೃತಬ್ರಹ್ಮತಯಾ ಫಲೇಽಪ್ಯಸಂಗಂ ಗಮಯತಿ –
ಯನ್ನ್ಯಾಯೇತಿ ।
ನ್ಯಾಯಕಣಿಕಾ ವಿಧಿವಿವೇಕಟೀಕಾ । ತತ್ತ್ವಸಮೀಕ್ಷಾ ಬ್ರಹ್ಮಸಿದ್ಧಿವ್ಯಾಖ್ಯಾ । ತತ್ತ್ವಬಿಂದುರ್ಭಾಟ್ಟಮತಾಶ್ರಯಂ ಸ್ವಕೃತಂ ಪ್ರಕರಣಮ್ । ನ್ಯಾಯಸ್ಯ ನಿಬಂಧೋ ನ್ಯಾಯವಾರ್ತಿಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾ । ತತ್ತ್ವಕೌಮುದೀ ಸಾಂಖ್ಯನಿಬಂಧಃ । ಯೋಗನಿಬಂಧನಂ ಪಾತಂಜಲಭಾಷ್ಯಟೀಕಾ ತತ್ತ್ವಶಾರದೀ । ವೇದಾಂತಾನಾಂ ಸರ್ವೋಪನಿಷದಾಂ ನಿಬಂಧನಮಿಯಮೇವ ಭಾಮತೀ । ಏತೈರ್ನಿಬಂಧನೈಃ ಯನ್ಮಹಾಪುಣ್ಯಮಹಂ ಸಮಚೈಷಂ ಸಂಚಿತವಾನಸ್ಮಿ ತಸ್ಯ ಫಲಂ ಪುಷ್ಪಕಂ ಯತ್ ತತ್ ಪರಮೇಶ್ವರೇ ಮಯಾ ಸಮರ್ಪಿತಮ್ । ಅಥ ಸಮರ್ಪಣಸಮನಂತರಮನೇನೋಪಹಾರೇಣ ಪರಮೇಶ್ವರಃ ಪ್ರೀಯತಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥೩॥೪॥
ಕಾರ್ತಸ್ವರಂ ಸುವರ್ಣಂ ತಸ್ಯಾಸಾರೋಽನವರತವರ್ಷಣಂ ತೇನ ಸುಪೂರಿತೋಽರ್ಥಃ ಕಾಂಕ್ಷಿತಾ ಯಸ್ಯ ಸಾರ್ಥಸ್ಯ ಜನಸಮೂಹಸ್ಯ ಸ ತಥೇತ್ಯೇಕೋ ಬಹುವ್ರೀಹಿಃ । ತಥಾವಿಧಃ ಸಾರ್ಥೋ ಯಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತತ್ವೇನ ವರ್ತತೇ ಸ ನೃಗಸ್ತಥೇತ್ಯಪರಃ । ನೃಗಃ ಇತಿ ರಾಜ್ಞ ಆಖ್ಯಾ॥೫॥೬॥ ಸ್ವಜ್ಯೋತಿಃಸುಖಸದಭೇದಮಾತ್ಮಭೂತಂ ಯನ್ಮಾಯಾವಿರಚಿತವಿಶ್ವದೃಶ್ಯನೀಡಮ್ ।
ತದ್ ಬ್ರಹ್ಮ ಪ್ರಣತಭವಾಂಧಕಾರಭಾನುಂ ವಂದೇಽಹಂ ಹರಿಹರವಿಗ್ರಹಂ ದಧಾನಮ್॥೧॥
ಅಮೃತಮಮೃತೈರಪ್ಯಾಯಾಸಾದತೀವ ಸುದುರ್ಲಭಂ ಪ್ರವರಗುಣವಚ್ಛಿಷ್ಯಿರ್ಯತ್ರ ಸ್ಥಿತಂ ಸುಖಮಾಪ್ಯತ ।
ಅಜನಿ ಕಮಲಾ ಯಸ್ಮಾದ್ವಿದ್ಯಾವಪುರ್ನಿಖಿಲಾರ್ತಿಹಾ ಗುರುಮನುಭವಾನಂದಂ ತಂ ನೌಮ್ಯಪಾರಕೃಪಾಂಬುಧಿಮ್॥೨॥
ಆಕಲ್ಪಂ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷಾದಮುತ ಉದಿತಸನ್ನ್ಯಾಯಪುಷ್ಪೈಃ ಪ್ರಫುಲ್ಲೈಃ
ಸತ್ಪಕ್ಷಾರೂಢವಿದ್ವದ್ಭ್ರಮರಮುಖರಿತೈರ್ಬೋಧಸದ್ಭೂರಿಗಂಧೈಃ ।
ಶ್ರೋತೃಶ್ರೇಣೀವಿದೋಷಶ್ರವಣಪುಟಗತೈರ್ಹೃತ್ಸರೋಜಾಧಿವಾಸಃ
ಶ್ರೀಕಾಂತೋಽಭ್ಯರ್ಚ್ಯತಾಂ ಸ ಪ್ರಕಟಯತು ತನುಂ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದರೂಪಮ್॥೩॥
ಕ್ವ ಮಾಮಕಂ ಕ್ಲೇಶವಶಾನುಗಾಮಿ ಚೇತಃ ಕ್ವ ವಾಚಸ್ಪತಿಸೂಕ್ತಯೋಽಮೂಃ ।
ಕ್ವ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯವಚಃ ಕ್ವ ಚೇದಂ ವೈಯಾಸಿಕಂ ಸೂತ್ರಮಗಾಧಭಾವಮ್॥೪॥
ಗುರುಕ್ಷಮಾಭರ್ತೃವಿನಿರ್ಗತಾನಾಂ ಸರಸ್ವತೀನಾಂ ಶ್ರುತಿಸಿಂಧುಸಂಗೇ ।
ವಿಗಾಹ್ಯಸಂಚೇತುಮನಂತಪುಣ್ಯಂ ಪರಂ ಮಯಾಽಕಾರಿ ನಿಬಂಧ ಏಷಃ॥೫॥
ಶಾಸ್ತ್ರಾಂಬುಧೇಃ ಪಾರಗತಾ ದ್ವಿಜೇಂದ್ರಾ ಯದ್ದತ್ತಚಾಮೀಕರವಾರಿರಾಶೇಃ ।
ಜ್ಞಾತುಂ ನ ಪಾರಂ ಪ್ರಭವಂತಿ ತಸ್ಮಿನ್ ಕೃಷ್ಣಕ್ಷಿತೀಶೇ ಭುವನೈಕವೀರೇ॥೬॥
ಭ್ರಾತ್ರಾ ಮಹಾದೇವನೃಪೇಣ ಸಾಕಂ ಪಾತಿ ಕ್ಷಿತಿಂ ಪ್ರಾಗಿವ ಧರ್ಮಸೂನೌ ।
ಕೃತೋ ಮಯಾಽಯಂ ಪ್ರವರಃ ಪ್ರಬಂಧಃ ಪ್ರಗಲ್ಭವಾಚಸ್ಪತಿಭಾವಭೇದೀ॥೭॥