ಪ್ರದೀಪವದಾವೇಶಸ್ತಥಾ ಹಿ ದರ್ಶಯತಿ ।
ವಸ್ತುತಃ ಪರಮಾತ್ಮನೋಽಭಿನ್ನೋಽಪ್ಯಯಂ ವಿಜ್ಞಾನಾತ್ಮಾನಾದ್ಯವಿದ್ಯಾಕಲ್ಪಿತಪ್ರಾದೇಶಿಕಾಂತಃಕರಣಾವಚ್ಛೇದೇನಾನಾದಿಜೀವಭಾವಮಾಪನ್ನಃ ಪ್ರಾದೇಶಿಕಃ ಸನ್ನ ದೇಹಾಂತರಾಣಿ ಸ್ವಭಾವನಿರ್ಮಿತಾನ್ಯಪಿ ನಾನಾಪ್ರದೇಶವರ್ತೀನಿ ಸಾಂತಃಕರಣೋ ಯುಗಪದಾವೇಷ್ಟುಮರ್ಹತಿ । ನ ವಾತ್ಮಾಂತರಂ ಸ್ರಷ್ಟುಮಪಿ । ಸೃಜ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಸ್ರಷ್ಟ್ರತಿರೇಕೇಽನಾತ್ಮತ್ವಾದಾತ್ಮತ್ವೇ ವಾ ಕರ್ತೃಕರ್ಮಭಾವಾಭಾವಾದ್ಭೇದಾಶ್ರಯತ್ವಾದಸ್ಯ । ನಾಪ್ಯಂತಃಕರಣಾಂತರಂ ತತ್ರ ಸೃಜತಿ ಸೃಜ್ಯಮಾನಸ್ಯ ತದುಪಾಧಿತ್ವಾಭಾವಾತ್ । ಅನಾದಿನಾ ಖಲ್ವಂತಃಕರಣೇನೌತ್ಪತ್ತಿಕೇನಾಯಮವರುದ್ಧೋ ನೇದಾನೀಂತನೇನಾಂತಃಕರಣೇನೋಪಾಧಿತಯಾ ಸಂಬದ್ಧುಮರ್ಹತಿ । ತಸ್ಮಾದ್ಯಥಾ ದಾರುಯಂತ್ರಂ ತತ್ಪ್ರಯೋಕ್ತ್ರಾ ಚೇತನೇನಾಧಿಷ್ಠಿತಂ ಸತ್ತದಿಚ್ಛಾಮನುರುಧ್ಯತೇ । ಏವಂ ನಿರ್ಮಾಣಶರೀರಾಣ್ಯಪಿ ಸೇಂದ್ರಿಯಾಣೀತಿ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಪ್ರತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ಶರೀರತ್ವಂ ನ ಜಾತು ಸ್ಯಾದ್ಭೋಗಾಧಿಷ್ಠಾನತಾಂ ವಿನಾ । ಸ ತ್ರಿಧೇತಿ ಶರೀರತ್ವಮುಕ್ತಂ ಯುಕ್ತಂ ಚ ತದ್ವಿಭೌ ॥ ಸ ತ್ರಿಧಾ ಭವತಿ ಪಂಚಧಾ ಸಪ್ತಧಾ ನವಧೇತ್ಯಾದಿಕಾ ಶ್ರುತಿರ್ವಿದುಷೋ ನಾನಾಭಾವಮಾಚಕ್ಷಾಣಾ ಭಿನ್ನಶರೀರೇಂದ್ರಿಯೋಪಾಧಿಸಂಬಂಧೇಽವಕಲ್ಪತೇ ನಾದೇಹಹೇತು(ಭೂತ)ಭೇದೇ । ನಹಿ ಯಂತ್ರಾಣಿ ಭಿನ್ನಾನಿ ನಿರ್ಮಾಯ ವಾಹಯನ್ಯಂತ್ರವಾಹೋ ನಾನಾತ್ವೇನಾಪದಿಶ್ಯತೇ । ಭೋಗಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವಂ ಚ ಶರೀರತ್ವಂ ನಾಭೋಗಾಧಿಷ್ಠಾನೇಷು ಯಂತ್ರೇಷ್ವಿವ ಯುಜ್ಯತೇ । ತಸ್ಮಾದ್ದೇಹಾಂತರಾಣಿ ಸೃಜತಿ । ನ ವಾನೇನಾಧಿಷ್ಠಿತಾನಿ ದೇಹಪಕ್ಷೇ ವರ್ತಂತೇ । ನಚ ಸರ್ವಗತಸ್ಯ ವಸ್ತುತೋ ವಿಗಲಿತಪ್ರಾಯಾವಿದ್ಯಸ್ಯ ವಿದುಷಃ ಪೃಥಗ್ಜನಸ್ಯೇವೌತ್ಪತ್ತಿಕಾಂತಃಕರಣವಶ್ಯತಾ ಯೇನ ತದೌತ್ಪತ್ತಿಕಮಂತಃಕರಣಮಾಗಂತುಕಾಂತಃಕರಣಾಂತರಸಂಬಂಧಮಸ್ಯ ವಾರಯೇತ್ । ತಸ್ಮಾದ್ವಿದ್ವಾನ್ ಸರ್ವಸ್ಯ ವಶೀ ಸರ್ವೇಶ್ವರಃ ಸತ್ಯಸಂಕಲ್ಪಃ ಸೇಂದ್ರಿಯಮನಾಂಸಿ ಶರೀರಾಣಿ ನಿರ್ಮಾಯ ತಾನಿ ಚೈಕಪದೇ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ತತ್ತದಿಂದ್ರಿಯಮಂತಃಕರಣೈಸ್ತೇಷು ಲೋಕೇಷು ಮುಕ್ತೋ ವಿಹರತೀತಿ ಸಾಂಪ್ರತಮ್ । ಪ್ರದೀಪವದಿತಿ ತು ನಿದರ್ಶನಂ ಪ್ರದೀಪೈಕ್ಯಂ ಪ್ರದೀಪವ್ಯಕ್ತಿಷೂಪಚರ್ಯತೇ ಭಿನ್ನವರ್ತಿವರ್ತಿನೀನಾಂ ಭಿನ್ನವ್ಯಕ್ತೀನಾಂ ಭೇದಾತ್ । ಏವಂ ವಿದ್ವಾಂಜೀವಾತ್ಮಾ ದೇಹಭೇದೇಽಪ್ಯೇಕ ಇತಿ ಪರಾಮರ್ಶಾರ್ಥಃ । ಏಕಮನೋನುವರ್ತೀನೀತ್ಯೇಕಾಭಿಪ್ರಾಯವರ್ತೀನೀತ್ಯರ್ಥಃ ॥ ೧೫ ॥
ಸಂಪನ್ನಃ ಕೇವಲೋ ಮುಕ್ತ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ನ ಚೈತಸ್ಯೇತ್ಥಂಭಾವಸಂಭವಃ ಶ್ರುತಿವಿರೋಧಾದಿತ್ಯುಕ್ತಮರ್ಥಜಾತಮಾಕ್ಷಿಪತಿ –
ಕಥಂ ಪುನರ್ಮುಕ್ತಸ್ಯೇತಿ ।
ಸಲಿಲ ಇತಿ ।
ಸಲಿಲಮಿವ ಸಲಿಲಃ ಸಲಿಲಪ್ರಾತಿಪದಿಕಾತ್ಸರ್ವಪ್ರಾತಿಪದಿಕೇಭ್ಯ ಇತ್ಯುಪಮಾನಾದಾಚಾರೇ ಕ್ವಿಪಿ ಕೃತೇ ಪಚಾದ್ಯಚಿ ಚ ಕೃತೇ ರೂಪಮ್ । ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ ಯಥಾ ಸಲಿಲಮಂಭೋನಿಧೌ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತಂ ತದೇಕೀಭಾವಮುಪಯಾತಿ । ಏವಂ ದ್ರಷ್ಟಾಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಣೇತಿ ।
ಅತ್ರೋತ್ತರಂ ಸೂತ್ರಮ್ –
ಸ್ವಾಪ್ಯಯಸಂಪತ್ತ್ಯೋರನ್ಯತರಾಪೇಕ್ಷಮಾವಿಷ್ಕೃತಂ ಹಿ ।
ಆಸು ಕಾಶ್ಚಿಚ್ಛ್ರುತಯಃ ಸುಷುಪ್ತಿಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ಕಾಶ್ಚಿತ್ತು ಸಂಪತ್ತಿಂ ತದಧಿಕಾರಾತ್ । ಐಶ್ವರ್ಯಶ್ರುತಯಸ್ತು ಸಗುಣವಿದ್ಯಾವಿಪಾಕಾವಸ್ಥಾಪೇಕ್ಷಾ ಮುಕ್ತ್ಯಭಿಸಂಧಾನಂ ತು ತದವಸ್ಥಾಸತ್ತೇರ್ಯಥಾರುಣದರ್ಶನೇ ಸಂಧ್ಯಾಯಾಂ ದಿವಸಾಭಿಧಾನಮ್ ॥ ೧೬ ॥
ಪ್ರದೀಪವದಾವೇಶಸ್ತಥಾ ಹಿ ದರ್ಶಯತಿ॥೧೫॥
ಸರ್ಗಃ ಸಂಕಲ್ಪಮಾತ್ರೇಣ ತನೂನಾಂ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜನಃ ।
ಪುಂಸಾಂ ನಿರಾತ್ಮಿಕಾಸ್ವಾಸು ಭೋಗಸ್ಯಾನವಕಲ್ಪನಾತ್॥
ಇತ್ಯಾಕ್ಷೇಪಿಕಾ ಸಂಗತಿಃ । ನನು ಬ್ರಹ್ಮಾಭಿನ್ನಸ್ಯ ಜೀವಸ್ಯ ಸರ್ವಶರೀರೇಷು ಸನ್ನಿಧಾನಾತ್ ಕಥಂ ಸಾಂಕಲ್ಪಿಕಶರೀರಾಣಾಂ ನಿರಾತ್ಮಕತ್ವೇನ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷೋದಯಸ್ತತ್ರಾಹ –
ವಸ್ತುತ ಇತಿ ।
ನನು ಯಥಾ ಸ್ವಭಾವತೋ ಯೋಗಪ್ರಭಾವಾನ್ನಾನಾದೇಶವರ್ತೀನಿ ಶರೀರಾಣಿ ಯೋಗೀ ಸೃಜತಿ, ತಥಾಽನ್ಯಾನ್ಯಧಿತಿಷ್ಠತು, ತತ್ರಾಹ –
ಸ್ವಭಾವನಿರ್ಮಿತಾನ್ಯಪೀತಿ ।
ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಂತಃಕರಣೋಪಹಿತಜೀವಾದೃಷ್ಟಸಾಮರ್ಥ್ಯಾದ್ದೇಹಾನಾಮುತ್ಪತ್ತಿರ್ಭವತಿ, ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಯ ತು ದೇಶಾಂತರೇ ವ್ಯಂಜಕಾಂತಃಕರಣಾಭಾವಾದಭಿವ್ಯಕ್ತ್ಯನುಪಪತ್ತೇರಧಿಷ್ಠಾತೃತ್ವಮಯುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ನನು ಶರೀರಾಂತರೇಷ್ವಸನ್ನಿಹಿತೋಽಪಿ ಜೀವಸ್ತತ್ರ ತತ್ರಾತ್ಮಾಂತರಂ ಸೃಜತು, ಶರೀರವದತ ಆಹ –
ನ ವಾ ಆತ್ಮಾಂತರಮಪೀತಿ ।
ಸ್ರಷ್ಟುರ್ಮಹತೀತ್ಯನುಷಂಗಃ ।
ಸೃಜ್ಯಮಾನಮಾತ್ಮಾಂತರಂ ಸ್ರಷ್ಟುರನ್ಯತ್, ತತ್ಸ್ವರೂಪಂ ವಾ, ನಾದ್ಯ ಇತ್ಯಾಹ –
ಸೃಜ್ಯಮಾನಸ್ಯೇತಿ ।
ನಾಪಿ ದ್ವಿತೀಯ ಇತ್ಯಾಹ –
ಆತ್ಮತ್ವೇ ವೇತಿ ।
ಕರ್ತೃಕರ್ಮಭಾವಾಭಾವಾತ್ ಸ್ರಷ್ಟೃಸ್ರಷ್ಟವ್ಯತ್ವಾಭಾವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಅಸ್ಯ ಕರ್ಮಕರ್ತೃಭಾವಸ್ಯ । ಭೇದಾಶ್ರಯತ್ವಾತ್ ಭೇದಸ್ಯಾಶ್ರಯ ಏವಾಶ್ರಯೋ ಯಸ್ಯೇತಿ ಭೇದಾಶ್ರಯಃ, ತತ್ತ್ವಾದಿತಿ ಲುಪ್ತಮಧ್ಯಮಪದೋಽಯಂ ಬಹುವ್ರೀಹಿಃ ।
ನನ್ವಾತ್ಮಸೃಷ್ಟಾವುಕ್ತದೋಷಪರಿಹಾರಾಯಾಂತಃಕರಣಾನಿ ಸ್ರಷ್ಟವ್ಯಾನಿ ತೇಷು ಚಾಯಮೇವ ಜೀವೋಽಭಿವ್ಯಕ್ತಃ ಸನ್ನಧಿಷ್ಠಾತಾ ಭವತು, ತತ್ರಾಹ –
ನ ಚಾಂತಃಕರಣಾಂತರಮಿತಿ ।
ಔತ್ಪತ್ತಿಕೇನ ಅನಾದಿಸಂಬಂಧವತೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಅವರುದ್ಧೋಽವಚ್ಛೇದಿತಃ ।
ನನು ವ್ಯವಹಿತದೇಶಾನ್ಯಪಿ ದಾರುಯಂತ್ರಾಣಿ ಯಥಾ ಮಾಯಾವ್ಯಧಿತಿಷ್ಠತಿ, ಏವಂ ಜೀವೋಽಪಿ ದೇಹಾಂತರಾಣಿ, ಇತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ತಥಾ ಸತಿ ತೇಷು ಭೋಗಾಸಿದ್ಧೇರ್ಭಾವೇ ಜಾಗ್ರದ್ವದಿತ್ಯುಕ್ತಿವಿರೋಧ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯಾಹ –
ತಸ್ಮಾದ್ಯಥೇತಿ ।
ದಾರುಯಂತ್ರಸಮತ್ವಂ ಯೋಗಿಸೃಷ್ಟಶರೀರೇಷು ವ್ಯಾವರ್ತಯತಿ –
ಶರೀರತ್ವಮಿತಿ ।
ಯದವಚ್ಛಿನ್ನ ಆತ್ಮನಿ ಭೋಗಃ, ತದಿಂದ್ರಿಯಗ್ರಾಹ್ಯಮಂತ್ಯಾವಯವಿ ಭೋಗಾಯತನಮೇವಂವಿಧಸ್ಯ ಭೋಗಾಧಿಷ್ಠಾನತಾಂ ವಿನಾ ಶರೀರತ್ವಂ ನ ಸ್ಯಾತ್ । ತಥಾವಿಧೇ ಏವ ಶರೀರತ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತರ್ಹಿ ಶರೀರತ್ವಮೇವ ಯೋಗಿನಿರ್ಮಿತೇಷು ಕುತಸ್ತತ್ರಾಹ –
ಸ ತ್ರಿಧೇತಿ ।
‘‘ಸ ಏಕಧಾ ಭವತಿ ತ್ರಿಧಾ ಭವತೀ’’ತ್ಯಾದಿಕಮಾತ್ಮನೋ ಬಹುಭವನಂ ಶರೀರಭೇದೋಪಾಧಿಕಮ್ ; ಅನ್ಯಾದೃಶಸ್ಯ ತಸ್ಯಾಸಂಭವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ನನ್ವೇಕಾಂತಃಕರಣಮಾತ್ರಾವಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಯಾತ್ಮನೋ ನಾನಾದೇಶವತ್ಸು ದೇಹೇಷು ಅಧಿಷ್ಠಾತೃತ್ವಾನುಪಪತ್ತಿರುಕ್ತಾ, ತತ್ರಾಹ –
ಯುಕ್ತಂ ಚೇತಿ ।
ಸಗುಣಚಿದಾತ್ಮನಃ ವಿದ್ಯಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಾದ್ವ್ಯಾಪ್ತಿರಪಿ ಸಂಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
‘‘ಸ ತ್ರಿಧೇ’’ತಿ ಶರೀರತ್ವಮಿತ್ಯೇತದ್ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ಸ ತ್ರಿಧಾ ಭವತೀತಿ ।
ಅದೇಹರೂಪೇ ಭೂತಭೇದೇ ಶ್ರುತಿರ್ನಾವಕಲ್ಪತ ಇತ್ಯನ್ವಯಃ ।
ಶರೀರತ್ವಂ ನ ಜಾತ್ವಿತ್ಯೇತದ್ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ಭೋಗಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವಂ ಚೇತಿ ।
ಶರೀರತ್ವೇನ ಯತ್ಪ್ರಮಿತಂ ಭೋಗಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವಂ ತದಭೋಗಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವಾಭ್ಯುಪಗಮೇ ಯಂತ್ರೇಷ್ವಿವ ನ ಯುಜ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ನನು ಶರೀರತ್ವಾನ್ನ ಭೋಗಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವಂ ಸಿಧ್ಯತಿ ಅಧಿಷ್ಠಿತತ್ವಮಾತ್ರೇಣ ಶರೀರತ್ವೋಪಪತ್ತೇರಿತ್ಯತ ಆಹ –
ನ ವಾ ಚೇತನಾಧಿಷ್ಠಿತಾನೀತಿ ।
ಅನೇನಾತ್ಮನಾಽಧಿಷ್ಠಿತಾನಿ ಅಧಿಷ್ಠಿತಮಾತ್ರಾಣಿ ನ ದೇಹಪಕ್ಷೇ ವರ್ತಂತೇ ದಾರುಯಂತ್ರೇಷ್ವದರ್ಶನಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಅನಧಿಷ್ಠಿತಾನೀತಿ ಪಾಠಃ ಸುಗಮಃ ।
ಯುಕ್ತಂ ಚ ತದ್ವಿಭಾವಿತಿ ಶ್ಲೋಕಭಾಗಂ ವ್ಯಾಕರೋತಿ –
ನ ಚ ಸರ್ವಗತಸ್ಯೇತಿ ।
ನೈಜಾದಂತಃಕರಣಾದ್ ಬಹಿರಪಿ ಯೋಗಪ್ರಭಾವಾದ್ವ್ಯಾಪ್ತಿಸಂಭವಾದಂತಃಕರಣಾಂತರೇಷು ಸೃಷ್ಟೇಷ್ವಸ್ಯಾತ್ಮನೋಽಭಿವ್ಯಕ್ತಿಃ ಸಂಭವೇತ್ತದ್ವಶಾಚ್ಚ ಶರೀರಾಂತರೇಷ್ವಪಿ ಭೋಗಸಂಭವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಏಕಪದೇ ಏಕಪದನಿಕ್ಷೇಪಕಾಲೇ । ಯುಗಪದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಏಕಸ್ಮಾತ್ಪ್ರದೀಪಾದುತ್ಪನ್ನಾನಾಮಪಿ ಪ್ರದೀಪಾನಾಂ ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಭೇದಾತ್ ವಿದುಷಶ್ಚ ಸರ್ವಶರೀರೇಷ್ವೈಕ್ಯಾನ್ನಿದರ್ಶನಾನುಪಪತ್ತಿಮಾಶಂಕ್ಯಾಹ –
ಪ್ರದೀಪವದಿತಿ ತ್ವಿತಿ ।
ಯಸ್ಮಾದ್ದೀಪಾತ್ಪ್ರವರ್ತಿತಾ ಇತರಾಃ ಪ್ರದೀಪವ್ಯಕ್ತಯಃ, ತಸ್ಯೈಕ್ಯಂ ಸಾದೃಶ್ಯಾದುಪಚರ್ಯತೇ, ನ ವರ್ತಿವರ್ತಿನೀನಾಂ ಪ್ರದೀಪವ್ಯಕ್ತೀನಾಮೈಕ್ಯಮ್ ಇತ್ಯನುಷಂಗಃ ।
ತತ್ರ ಹೇತುಃ –
ಭೇದಾದಿತಿ ।
ಭೇದಪ್ರತೀತೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಏಕಮನೋಽನುವರ್ತಿತ್ವಂ ಶರೀರಾಂತರಾಣಾಮಯುಕ್ತಮ್ ; ಸ್ವಕೀಯಮನೋಽನುವರ್ತಿತ್ವಾದತೋ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ಏಕಾಭಿಪ್ರಾಯೇತಿ॥೧೫॥
ಯೋ ಮುಕ್ತಃ ಸ ಬ್ರಹ್ಮ ಸಂಪನ್ನ ಇತ್ಯಾದ್ಯುಚ್ಯತೇ, ತಸ್ಯ ನ ಶರೀರಿತ್ವಸಂಭವಃ; ಶ್ರುತಿವಿರೋಧಾದಿತ್ಯೇವಂಪ್ರಕಾರೇಣಾಕ್ತಮರ್ಥಮಾಕ್ಷಿಪತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸಲಿಲಶಬ್ದಸ್ಯ ನಪುಂಸಕತ್ವಾತ್ಪುಲ್ಲಿಂಗತ್ವಾನುಪಪತ್ತಿಮಾಶಂಕ್ಯ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ಸಲಿಲಮಿವೇತ್ಯಾದಿನಾ ।
ಉಪಮಾನವಾಚಿನಃ ಶಬ್ದಾತ್ ಆಚಾರಾರ್ಥೇ ಗಮ್ಯಮಾನೇ ಸರ್ವಪ್ರಾತಿಪದಿಕೇಭ್ಯ ಇತ್ಯೇಕೇ ಇತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇನ ಕ್ವಿಪಿ ಕೃತೇ ನಂದಿಗ್ರಹಿಪಚಾದಿಭ್ಯೋ ಲ್ಯುಣಿನ್ಯಚ ಇತಿ ಸೂತ್ರೇಣಾಚ್ಪ್ರತ್ಯಯೇ ಚ ಕೃತೇ ಸಲಿಲ ಇತಿ ರೂಪಮ್ । ಸಲಿಲಮಿವಾಚರತಿ ತತ್ತುಲ್ಯೋ ವರ್ತತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಸಗುಣವಿದ್ಯಾಫಲಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಮುಕ್ತಿತ್ವಾಭಿಧಾನಂ ಮುಕ್ತ್ಯವಸ್ಥಾಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತಿಕೃತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ॥೧೬॥