ಅಭಾವಂ ಬಾದರಿರಾಹ ಹ್ಯೇವಮ್ ।
ಅನ್ಯಯೋಗವ್ಯವಚ್ಛಿತ್ತ್ಯಾ ಮನಸೇತಿ ವಿಶೇಷಣಾತ್ । ದೇಹೇಂದ್ರಿಯವಿಯೋಗಃ ಸ್ಯಾದ್ವಿದುಷೋ ಬಾದರೇರ್ಮತಮ್ ॥ ಅನೇಕಧಾಭಾವಶ್ಚರ್ದ್ಧಿಪ್ರಭಾವಭುವೋ ಮನೋಭೇದಾದ್ವಾ ಸ್ತುತಿಮಾತ್ರಂ ವಾ ಕಥಂಚಿದ್ಭೂಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ನಿರ್ಗುಣಾಯಾಂ ತದಸಂಭವಾದಸತಾಪಿ ಹಿ ಗುಣೇನ ಸ್ತುತಿರ್ಭವತ್ಯೇವೇತಿ ॥ ೧೦ ॥
ಭಾವಂ ಜೈಮಿನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಾಮನನಾತ್ ।
ಶರೀರೇಂದ್ರಿಯಭೇದೇ ಹಿ ನಾನಾಭಾವಃ ಸಮಂಜಸಃ । ನ ಚಾರ್ಥಸಂಭವೇ ಯುಕ್ತಂ ಸ್ತುತಿಮಾತ್ರಮನರ್ಥಕಮ್ ॥ ನಹಿ ಮನೋಮಾತ್ರಭೇದೇ ಸ್ಫುಟತರೋಽನೇಕಧಾಭಾವೋ ಯಥಾ ಶರೀರೇಂದ್ರಿಯಭೇದೇ । ಅತ ಏವ ಸೌಭರೇರಭಿವಿನಿರ್ಮಿತವಿವಿಧದೇಹಸ್ಯಾಪರ್ಯಾಯೇಣ ಮಾಂಧಾತೃಕನ್ಯಾಭಿಃ ಪಂಚಾಶತಾ ವಿಹಾರಃ ಪೈರಾಣಿಕೈಃ ಸ್ಮರ್ಯತೇ । ನ ಚಾರ್ಥಸಂಭವೇ ಸ್ತುತಿಮಾತ್ರಮನರ್ಥಕಮವಕಲ್ಪತೇ । ಸಂಭವತಿ ಚಾಸ್ಯಾರ್ಥವತ್ತ್ವಮ್ । ಯದ್ಯಪಿ ನಿರ್ಗುಣಾಯಾಮಿದಂ ಭೌಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಪಠ್ಯತೇ ತಥಾಪಿ ತಸ್ಯಾಃ ಪುರಸ್ತಾದನೇನ ಸಗುಣಾವಸ್ಥಾಗತೇನೈಶ್ವರ್ಯೇಣ ನಿರ್ಗುಣೈವ ವಿದ್ಯಾ ಸ್ತೂಯತೇ । ನ ಚಾನ್ಯಯೋಗವ್ಯವಚ್ಛೇದೇನೈವ ವಿಶೇಷಣಮ್ ।ಅಯೋಗವ್ಯವಚ್ಛೇದೇನಾಪಿ ವಿಶೇಷಣಾತ್ । ಯಥಾ ಚೈತ್ರೋ ಧನುರ್ಧರಃ । ತಸ್ಮಾನ್ಮನಃ ಶರೀರೇಂದ್ರಿಯಯೋಗ ಐಶ್ವರ್ಯಶಾಲಿನಾಂ ನಿಯಮೇನೇತಿ ಮೇನೇ ಜೈಮಿನಿಃ ॥ ೧೧ ॥
ದ್ವಾದಶಾಹವದುಭಯವಿಧಂ ಬಾದರಾಯಣೋಽತಃ ।
ಮನಸೇತಿ ಕೇವಲಮನೋವಿಷಯಾಂ ಚ ಸ ಏಕಧಾ ಭವತಿ ತ್ರಿಧಾ ಭವತೀತಿ ಶರೀರೇಂದ್ರಿಯಭೇದವಿಷಯಾಂ ಚ ಶ್ರುತಿಮುಪಲಭ್ಯಾನಿಯಮವಾದೀ ಖಲು ಬಾದರಾಯಣೋ ನಿಯಮವಾದೌ ಪೂರ್ವಯೋರ್ನ ಸಹತೇ । ದ್ವಿವಿಧಶ್ರುತ್ಯನುರೋಧಾತ್ । ನ ಚಾಯೋಗವ್ಯವಚ್ಛೇದೇನೈವಂವಿಧೇಷು ವಿಶೇಷಣಮವಕಲ್ಪ್ಯತೇ । ಕಾಮೇಷು ಹಿ ರಮಣಂ ಸಮನಸ್ಕೇಂದ್ರಿಯೇಣ ಶರೀರೇಣ ಪುರುಷಾಣಾಂ ಸಿದ್ಧಮೇವೇತಿ ನಾಸ್ತಿ ಶಂಕಾ ಮನೋಯೋಗಸ್ಯೇತಿ ತದ್ವ್ಯವಚ್ಛೇದೋ ವ್ಯರ್ಥಃ । ಸಿದ್ಧಸ್ಯ ತು ಮನೋಯೋಗಸ್ಯ ತದನ್ಯಪರಿಸಂಖ್ಯಾನೇನಾರ್ಥವತ್ತ್ವಮವಕಲ್ಪತೇ । ತಸ್ಮಾದ್ವಾಮೇನಾಕ್ಷ್ಣಾ ಪಶ್ಯತೀತಿವದತ್ರಾನ್ಯಯೋಗವ್ಯವಚ್ಛೇದ ಇತಿ ಸಾಂಪ್ರತಮ್ ।
ದ್ವಾದಶಾಹವದಿತಿ ।
ದ್ವಾದಶಾಹಸ್ಯ ಸತ್ರತ್ವಮಾಸನೋಪಾಯಿಚೋದನೇ । ಅಹೀನತ್ವಂ ಚ ಯಜತಿಚೋದನೇ ಸತಿ ಗಮ್ಯತೇ ॥ ದ್ವಾದಶಾಹಮೃದ್ಧಿಕಾಮಾ ಉಪೇಯುರಿತ್ಯುಪಾಯಿಚೋದನೇನ ಯ ಏವಂ ವಿದ್ವಾಂಸಃ ಸತ್ರಮುಪಯಂತೀತಿ ಚ ದ್ವಾದಶಾಹಸ್ಯ ಸತ್ರತ್ವಂ ಬಹುಕರ್ತೃಕಸ್ಯ ಗಮ್ಯತೇ । ಏವಂ ತಸ್ಯೈವ ದ್ವಾದಶಾಹೇನ ಪ್ರಜಾಕಾಮಂ ಯಾಜಯೇದಿತಿ ಯಜತಿಚೋದನೇನ ನಿಯತಕರ್ತೃಪರಿಮಾಣತ್ವೇನ ದ್ವಿರಾತ್ರೇಣ ಯಜೇತೇತ್ಯಾದಿವದಹೀನತ್ವಮಪಿ ಗಮ್ಯತ ಇತಿ । ಸಂಪ್ರತಿ ಶರೀರೇಂದ್ರಿಯಾಭಾವೇನ ಮನೋಮಾತ್ರೇಣ ವಿದುಷಃ ಸ್ವಪ್ನವತ್ಸೂಕ್ಷ್ಮೋ ಭೋಗೋ ಭವತಿ । ಕುತಃ ಉಪಪತ್ತೇಃ । ಮನಸೈತಾನಿತಿ ಶ್ರುತೇಃ । ಯದಿ ಪುನಃ ಸುಷುಪ್ತವದಭೋಗೋ ಭವೇತ್ನೈಷಾ ಶ್ರುತಿರುಪಪದ್ಯೇತ । ನಚ ಸಶರೀರವದುಪಭೋಗಃ ಶರೀರಾದ್ಯುಪಾದಾನವೈಯರ್ಥ್ಯಾತ್ । ಸಶರೀರಸ್ಯ ತು ಪುಷ್ಕಲೋ ಭೋಗಃ । ಇಹಾಪ್ಯುಪಪತ್ತೇರಿತ್ಯನುಷಂಜನೀಯಮ್ ॥ ೧೨ ॥
ತದಿದಮುಕ್ತಂ ಸೂತ್ರಾಭ್ಯಾಮ್ –
ತನ್ವಭಾವೇ ಸಂಧ್ಯವದುಪಪತ್ತೇಃ । ಭಾವೇ ಜಾಗ್ರದ್ವತ್ । ಇತಿ ॥ ೧೨ ॥
ತನ್ವಭಾವೇ ಸಂಧ್ಯವದುಪಪತ್ತೇಃ ॥ ೧೩ ॥
ಭಾವೇ ಜಾಗ್ರದ್ವತ್ ॥ ೧೪ ॥
ಅಭಾವಂ ಬಾದರಿರಾಹ ಹ್ಯೇವಮ್॥೧೦॥ ಪೂರ್ವತ್ರ ಸಂಕಲ್ಪಾದೇವೇತ್ಯವಧಾರಣಾತ್ಸಾಧನಾಂತರಾನಪೇಕ್ಷಂ ಪಿತ್ರಾದಿಸಮುತ್ಥಾನಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್, ಏವಮಿಹಾಪಿ ಮನಸೇತಿ ವಿಶೇಷಣಸ್ಯಾನ್ಯಯೋಗವ್ಯವಚ್ಛೇದಕತ್ವೇನಾವಧಾರಣಾರ್ಥತ್ವಾದ್ವಿದುಷೋ ದೇಹಾದ್ಯಭಾವ ಇತಿ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಯತಿ –
ಅನ್ಯಯೋಗೇತಿ ।
ನನು ‘‘ಸ ಏಕಧಾ ಭವತಿ ತ್ರಿಧಾ ಭವತೀ’’ತ್ಯಾದ್ಯನೇಕಧಾಭಾವಾಮ್ನಾನಾಚ್ಛರೀರಾದಿಕಂ ಕಿಂ ನ ಸ್ಯಾದತ ಆಹ –
ಅನೇಕಧಾಭಾವಶ್ಚೇತಿ ।
ಋದ್ಧಿಪ್ರಭಾವಭುವಃ ಯೋಗಪ್ರಭಾವಜಾತಾತ್ ಮನೋಭೇದಾದನೇಕಧಾಭಾವೋಪಪತ್ತೇರ್ನಾನೇಕಶರೀರಪ್ರಾಪ್ತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ॥೧೦॥
ನನು ಮನೋಭೇದಾಭ್ಯುಪಗಮೇ ಮನಸೇತ್ಯೇಕವಚನಬಾಧಃ ಸ್ಯಾತ್, ತಥಾ ಚ ಲಬ್ಧಪ್ರಸರೇ ಬಾಧೇ ಮನಃಶಬ್ದೋಽಪ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥತ್ವೇನ ನೀಯತಾಮತ ಆಹ –
ಸ್ತುತಿಮಾತ್ರಂ ವಾ ಕಥಂಚಿದಿತಿ ।
ಅತ್ರ ಹೇತುಮಾಹ –
ಭೂಮವಿದ್ಯಾಯಾಮಿತಿ ।
ನಿರ್ಗುಣಾಯಾಂ ಭೂಮವಿದ್ಯಾಯಾಮ್ ಅಯಮನೇಕಧಾಭಾವಃ ಪಠ್ಯತೇ, ನ ತು ಸಗುಣವಿದ್ಯಾಯಾಮ್, ತತ್ರ ಚ ನ ಸಂಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಅಸತಾ ತರ್ಹಿ ತೇನ ಕಥಂ ಭೂಮವಿದ್ಯಾ ಸ್ತೂಯೇತ? ತತ್ರಾಹ –
ಅಸತಾಪೀತಿ ।
ವಪೋತ್ಖನನಾದಿನಾಽಪಿ ಸ್ತುತಿದರ್ಶನಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ॥೧೧॥
ಮನೋಭೇದಮಾತ್ರಾದನೇಕಧಾಭಾವಂ ನಿಷೇಧತಿ –
ಶರೀರೇಂದ್ರಿಯೇತಿ ।
ಪರೈಃ ಸಂವಾದೇನ ಭೋಗಾರ್ಥೋ ಹ್ಯನೇಕಧಾಭಾವಃ, ನ ಚ ಮನಃ ಪರೈರ್ದೃಶ್ಯತ ಇತಿ ನ ಪುಷ್ಕಲಭೋಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಯದುಕ್ತಮವಿದ್ಯಮಾನೇನಾನೇಕಧಾಭಾವೇನ ಭೂಮವಿದ್ಯಾಸ್ತುತಿರಿತಿ, ತತ್ರಾಹ – ನ ಚೇತಿ ।ಭೂಮವಿದ್ಯೋಪಕ್ರಮೇ ‘‘ಪ್ರಾಣೋ ವಾ ಆಶಾಯಾ ಭೂಯಾ’’ನಿತಿ ಸೂತ್ರಾತ್ಮವಿದ್ಯಾ ವಿದ್ಯತೇ, ತತ್ಫಲಮನೇಕಧಾಭಾವೋ ಭೂಮವಿದ್ಯಾಯಾಮಪಿ ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥಮುಚ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಸಂಭವೇಽನರ್ಥಕಂ ಸ್ತುತಿಮಾತ್ರಂ ನ ಯುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಚೈತ್ರೋ ಧನುರ್ಧರ ಇತ್ಯುಕ್ತೇ ಖಡ್ಗಾದ್ಯನ್ಯಯೋಗೋ ನ ವಾರ್ಯತೇ, ಏವಮತ್ರಾಪಿ ।
ಯಸ್ಯ ಹಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಪಾಕ್ಷಿಕೀ ವಿಶೇಷ್ಯೇ ತದ್ವಿಶೇಷಣಾಸಂಬಂಧವ್ಯವಚ್ಛೇದಕಃ ಸ್ವಸ್ಯ ವಿಶೇಷ್ಯಾನ್ವಯಮಾತ್ರಂ ಗಮಯೇದ್ಯಥಾ ಧನುರ್ಧರತ್ವಂ, ನ ಹಿ ಚೈತ್ರೋ ಧನುರ್ದಧಾನ ಏವ ವರ್ತತೇ, ಪ್ರಕೃತೇ ತು ‘‘ಮನಸೈತಾನ್ ಕಾಮಾನ್ ಪಶ್ಯನ್ ರಮತ’’ ಇತ್ಯತ್ರ ಕಾಮಭೋಗೇಷು ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತತ್ವಾನ್ಮನಸಸ್ತದನುವಾದೇನ ಪರಿಸಂಖ್ಯಾವಿಧಿಷ್ವಿವಾನ್ಯಯೋಗನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಮಾಹ –
ನ ಚಾಯೋಗೇತಿ ।
ದೃಷ್ಟಾಂತಂ ವಿಭಜತೇ - ದ್ವಾದಶಾಹಸ್ಯೇತಿ ಶ್ಲೋಕೇನ । ಆಸನೋಪಯಿಭ್ಯಾಂ ಚೋದನೇ ಸತಿ ದ್ವಾದಶಾಹಸ್ಯ ಸತ್ರತ್ವಂ ಗಮ್ಯತೇ, ಆಸನೋಪಯಿಚೋದನಯೋರನ್ಯತರತ್ವಂ ಸತ್ರಲಕ್ಷಣಮ್; ತಸ್ಯೈವ ದ್ವಾದಶಾಹಸ್ಯ ಯಜೇತೇತಿ ಚೋದನೇ ಸತಿ ಅಹೀನತ್ವಂ ಚ ಗಮ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಉಪಾಯಿಚೋದನೇತಿ ಸಪ್ತದಶಾವರಾಶ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಪರಮಾಃ ಸತ್ರಮಾಸೀರನ್ನಿತಿ ದ್ವಾದಶಾಹಪ್ರಕರಣಪಠಿತಮಾಸಿಚೋದನಂ ಚ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ । ಬಹುಕರ್ತೃಕಸ್ಯೇತಿ ಸತ್ರಲಕ್ಷಣಾಂತರಾಭಿಧಾನಮ್, ನಿಯತಕರ್ತೃಪರಿಮಾಣತ್ವೇನೇತ್ಯೇಕಕರ್ತೃಕತ್ವಮಹೀನಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್ । ಇದಂ ಚಾಹೀನಲಕ್ಷಣದ್ವಯಮ್ ಅಹರ್ಗಣತ್ವೇ ಸತೀತಿ ವಿಶೇಷಣೀಯಮ್ । ಇತರಥಾ ಏಕಾಹೇ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮಾದಾವೇಕಕರ್ತೃಕೇ ಯಜತಿಚೋದನಾಚೋದಿತೇ ಚಾತಿವ್ಯಾಪ್ತಿಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ।
ಸಶರೀರತ್ವಮಶರೀರತ್ವಚ್ಚೇತ್ಯುಭಯವಿಧತ್ವಂ ವಿರುದ್ಧಮಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ಕಾಲಭೇದೇನ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನಾರ್ಥಂ ಸೂತ್ರದ್ವಯಂ ಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿ, ತದ್ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ಸಂಪ್ರತೀತಿ ।
ಇದಾನೀಂ ಶರೀರಾಭಾವಕಾಲ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಕಾ ಸಾ ಉಪಪತ್ತಿಃ; ತಾಂ ಶ್ರುತಿಮಾಹ –
ಮನಸೈತಾನಿತೀತಿ ।
ಶರೀರಾದೌ ಸತಿ ಯಾದೃಶೋ ಭೋಗಸ್ತಾದೃಶಶ್ಚೇನ್ಮನೋಮಾತ್ರೇಽಸ್ಯ ಸ್ಯಾತ್, ತರ್ಹಿ ಶರೀರಾದ್ಯುಪಾದಾನವೈಯರ್ಥ್ಯಮ್ ।
ಏವಂ ಚೇತ್ತರ್ಹಿ ಶರೀರೇ ಸತಿ ಕೀದೃಶೋ ಭೋಗಸ್ತತ್ರಾಹ –
ಸಶರೀರಸ್ಯ ತ್ವಿತಿ ।
ಪುಷ್ಕಲೋ ಜಾಗರವತ್ ಸ್ಥೂಲ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಇಹಾಪೀತಿ ।
ದೇಹಾದ್ಯುಪಾದಾನಾರ್ಥವತ್ತ್ವಮುಪಪತ್ತಿಃ॥೧೨॥೧೩॥೧೪॥೧೫॥