पञ्चपादिका
वक्तव्यकाशिका
 
ननु श्रुतिनिर्दिष्टग्रहणे सूत्रमर्थशून्यं स्यात् ; न हीमां पृथिवीं जायमानां पश्यामः, नापो न तेजः, कथं सिद्धवल्लक्षणत्वोनोपादीयेतेति ? उच्यते, तेजसस्तावदरणिनिर्मथनादिषु दृश्यते जन्म, इन्धनापाये विनाशः । अपामपि चन्द्रकान्तादिषु जन्म, क्रमेण च शोषः । पृथिव्या अप्यवयवसंयोगविभागदर्शनात् तन्निमित्तौ जन्मविनाशावनुमीयेते । दृश्येत चाद्याऽप्यवयवसंयोगविभागकृतौ पृथिव्येकदेशस्य जन्मविनाशौ । वाय्वाकाशकालदिशामपि ‘यावद्विकारं तु विभागो लोकवदि’ति वक्ष्यमाणेन न्यायेन स्त एव जन्मविनाशौ । न यथोक्तविशेषणस्येत्यादिना भाष्येण युक्तिरपि ब्रह्मस्वरूपनिर्णयायानेनैव सूत्रेण तन्त्रेणावृत्त्या वा जन्माद्यस्य यतः सम्भवतीति सूत्रितेति दर्शयति । अस्य जगतो नामरूपाभ्यां व्याकृतस्येत्याद्यभिहितविशेषणचतुष्टयस्य, यथोक्तविशेषणमीश्वरं मुक्त्वेति सर्वज्ञं सर्वशक्तिं विहाय नान्यतः परपरिकल्पितात् प्रधानादेरचेतनात् , चेतनादपि परिच्छिन्नज्ञानक्रियाशक्तेः संसारिणो हिरण्यगर्भात् उत्पत्त्यादि सम्भावयितुमपि शक्यम् ॥

भौतिकानां च भूतोपादानभूतोपादानत्वादितिकत्वात् भूतानां चोत्पत्त्याद्यभावात् न जगदुत्पत्त्यादि कारणत्वं सिद्धवत् ब्रह्मलक्षणत्वेनोपादातुं शक्यमिति चोदयति -

ननु श्रुतिनिर्दिष्ट ग्रहण इति ।

पृथिव्यप्तेजांसि जन्मविनाशवन्ति पृथिव्यप्तेजोबुद्धिगोचरत्वात् तदेकदेशपृथिव्यप्तेजोवदित्यनुमानमभिप्रेत्य पृथिव्याद्येकदेशेषु जन्मविनाशौ दर्शयति -

उच्यत इति ।

दृश्येते चेति ।

अनूपादिष्वितिअबादिषु दृश्येते इत्यर्थः ।

वक्ष्यमाणेन न्यायेनेति ।

विभक्तत्वात् कार्यं घटादिघटादिवति इतिवदिति न्यायेनेत्यर्थः ।

न यथोक्तविशेषणस्येत्यादिभाष्यस्य तात्पर्यमाह -

युक्तिरपीति ।

अस्य जगतो जन्मादि ब्रह्मण एव सम्भवति नान्यतः सम्भवति, यतो जन्मादिकारणं ब्रह्मैवेत्येवं रूपा युक्तिः सूत्रितेति स्फुटीकरणाय सूत्रं योजयति -

जन्माद्यस्य यतः सम्भवतीति ।

यथोक्तविशेषणस्येति भाष्यांशं व्याचष्टे -

अस्य जगत इति ।