श्रीमच्छङ्करभगवत्पूज्यपादविरचितम्

मुण्डकोपनिषद्भाष्यम्

करतलकलिताद्वयात्मतत्त्वं क्षपितदुरन्तचिरन्तनप्रमोहम् ।
उपचितमुदितोदितैर्गुणौघैः उपनिषदामयमुज्जहार भाष्यम् ॥

ప్రథమం ముణ్డకమ్

ప్రథమః ఖణ్డః

‘బ్రహ్మా దేవానామ్’ ఇత్యాద్యాథర్వణోపనిషత్ । అస్యాశ్చ విద్యాసమ్ప్రదాయకర్తృపారమ్పర్యలక్షణం సమ్బన్ధమాదావేవాహ స్వయమేవ స్తుత్యర్థమ్ — ఎవం హి మహద్భిః పరమపురుషార్థసాధనత్వేన గురుణాయాసేన లబ్ధా విద్యేతి । శ్రోతృబుద్ధిప్రరోచనాయ విద్యాం మహీకరోతి, స్తుత్యా ప్రరోచితాయాం హి విద్యాయాం సాదరాః ప్రవర్తేరన్నితి । ప్రయోజనేన తు విద్యాయాః సాధ్యసాధనలక్షణం సమ్బన్ధముత్తరత్ర వక్ష్యతి ‘భిద్యతే హృదయగ్రన్థిః’ (ము. ఉ. ౨ । ౨ । ౯) ఇత్యాదినా । అత్ర చాపరశబ్దవాచ్యాయా ఋగ్వేదాదిలక్షణాయా విధిప్రతిషేధమాత్రపరాయా విద్యాయాః సంసారకారణావిద్యాదిదోషనివర్తకత్వం నాస్తీతి స్వయమేవోక్త్వా పరాపరేతి విద్యాభేదకరణపూర్వకమ్ ‘అవిద్యాయామన్తరే వర్తమానాః’ (ము. ఉ. ౧ । ౨ । ౮) ఇత్యాదినా, తథా పరప్రాప్తిసాధనం సర్వసాధనసాధ్యవిషయవైరాగ్యపూర్వకం గురుప్రసాదలభ్యాం బ్రహ్మవిద్యామాహ ‘పరీక్ష్య లోకాన్’ (ము. ఉ. ౧ । ౨ । ౧౨) ఇత్యాదినా । ప్రయోజనం చాసకృద్బ్రవీతి ‘బ్రహ్మ వేద బ్రహ్మైవ భవతి’ (ము. ఉ. ౩ । ౨ । ౯) ఇతి ‘పరామృతాః పరిముచ్యన్తి సర్వే’ (ము. ఉ. ౩ । ౨ । ౬) ఇతి చ । జ్ఞానమాత్రే యద్యపి సర్వాశ్రమిణామధికారః, తథాపి సంన్యాసనిష్ఠైవ బ్రహ్మవిద్యా మోక్షసాధనం న కర్మసహితేతి ‘భైక్షచర్యాం చరన్తః’ (ము. ఉ. ౧ । ౨ । ౧౧) ‘సంన్యాసయోగాత్’ (ము. ఉ. ౩ । ౨ । ౬) ఇతి చ బ్రువన్దర్శయతి । విద్యాకర్మవిరోధాచ్చ । న హి బ్రహ్మాత్మైకత్వదర్శనేన సహ కర్మ స్వప్నేఽపి సమ్పాదయితుం శక్యమ్ ; విద్యాయాః కాలవిశేషాభావాదనియతనిమిత్తత్వాచ్చ కాలసఙ్కోచానుపపత్తేః । యత్తు గృహస్థేషు బ్రహ్మవిద్యాసమ్ప్రదాయకర్తృత్వాది లిఙ్గం న తత్స్థితం న్యాయం బాధితుముత్సహతే ; న హి విధిశతేనాపి తమఃప్రకాశయోరేకత్ర సద్భావః శక్యతే కర్తుమ్ , కిముత లిఙ్గైః కేవలైరితి । ఎవముక్తసమ్బన్ధప్రయోజనాయా ఉపనిషదోఽల్పగ్రన్థం వివరణమారభ్యతే । య ఇమాం బ్రహ్మవిద్యాముపయన్త్యాత్మభావేన శ్రద్ధాభక్తిపురఃసరాః సన్తః, తేషాం గర్భజన్మజరారోగాద్యనర్థపూగం నిశాతయతి పరం వా బ్రహ్మ గమయత్యవిద్యాదిసంసారకారణం వా అత్యన్తమవసాదయతి వినాశయతీత్యుపనిషత్ ; ఉపనిపూర్వస్య సదేరేవమర్థస్మరణాత్ ॥

బ్రహ్మా దేవానాం ప్రథమః సమ్బభూవ విశ్వస్య కర్తా భువనస్య గోప్తా ।
స బ్రహ్మవిద్యాం సర్వవిద్యాప్రతిష్ఠామథర్వాయ జ్యేష్ఠపుత్రాయ ప్రాహ ॥ ౧ ॥

బ్రహ్మ పరిబృఢో మహాన్ ధర్మజ్ఞానవైరాగ్యైశ్వర్యైః సర్వానన్యానతిశేత ఇతి ; దేవానాం ద్యోతనవతామిన్ద్రాదీనాం ప్రథమః గుణైః ప్రధానః సన్ , ప్రథమః అగ్రే వా సమ్బభూవ అభివ్యక్తః సమ్యక్ స్వాతన్త్ర్యేణేత్యభిప్రాయః । న తథా యథా ధర్మాధర్మవశాత్సంసారిణోఽన్యే జాయన్తే, ‘యోఽసావతీన్ద్రియోఽగ్రాహ్యః’ (మను. ౧ । ౭) ఇత్యాదిస్మృతేః । విశ్వస్య సర్వస్య జగతః కర్తా ఉత్పాదయితా, భువనస్య ఉత్పన్నస్య గోప్తా పాలయితేతి విశేషణం బ్రహ్మణో విద్యాస్తుతయే । సః ఎవం ప్రఖ్యాతమహత్త్వో బ్రహ్మా బ్రహ్మవిద్యాం బ్రహ్మణః పరమాత్మనో విద్యాం బ్రహ్మవిద్యామ్ , ‘యేనాక్షరం పురుషం వేద సత్యమ్’ (ము. ఉ. ౧ । ౨ । ౧౩) ఇతి విశేషణాత్ । పరమాత్మవిషయా హి సా । బ్రహ్మణా వాగ్రజేనోక్తేతి బ్రహ్మవిద్యా । తాం బ్రహ్మవిద్యామ్ , సర్వవిద్యాప్రతిష్ఠాం సర్వవిద్యాభివ్యక్తిహేతుత్వాత్సర్వవిద్యాశ్రయామిత్యర్థః ; సర్వవిద్యావేద్యం వా వస్త్వనయైవ జ్ఞాయత ఇతి, ‘యేనాశ్రుతం శ్రుతం భవతి అమతం మతమవిజ్ఞాతం విజ్ఞాతమ్’ (ఛా. ఉ. ౬ । ౧ । ౩) ఇతి శ్రుతేః । సర్వవిద్యాప్రతిష్ఠామితి చ స్తౌతి విద్యామ్ । అథర్వాయ జ్యేష్ఠపుత్రాయ జ్యేష్ఠశ్చాసౌ పుత్రశ్చ, అనేకేషు బ్రహ్మణః సృష్టిప్రకారేష్వన్యతమస్య సృష్టిప్రకారస్య ప్రముఖే పూర్వమ్ అథర్వా సృష్ట ఇతి జ్యేష్ఠః ; తస్మై జ్యేష్ఠపుత్రాయ ప్రాహ ప్రోక్తవాన్ ॥

అథర్వణే యాం ప్రవదేత బ్రహ్మాథర్వా తాం పురోవాచాఙ్గిరే బ్రహ్మవిద్యామ్ ।
స భారద్వాజాయ సత్యవహాయ ప్రాహ భారద్వాజోఽఙ్గిరసే పరావరామ్ ॥ ౨ ॥

యామ్ ఎతామ్ అథర్వణే ప్రవదేత ప్రావదద్బ్రహ్మవిద్యాం బ్రహ్మా, తామేవ బ్రహ్మణః ప్రాప్తామ్ అథర్వాం పురా పూర్వమ్ ; ఉవాచ ఉక్తవాన్ అఙ్గిరే అఙ్గీర్నామ్నే బ్రహ్మవిద్యామ్ । స చాఙ్గీః భారద్వజాయ భరద్వాజగోత్రాయ సత్యవహాయ సత్యవహనామ్నే ప్రాహ ప్రోక్తవాన్ । భారద్వాజః అఙ్గిరసే స్వశిష్యాయ పుత్రాయ వా పరావరాం పరస్మాత్పరస్మాదవరేణావరేణ ప్రాప్తేతి పరావరా పరావరసర్వవిద్యావిషయవ్యాప్తేర్వా, తాం పరావరామఙ్గిరసే ప్రాహేత్యనుషఙ్గః ॥

శౌనకో హ వై మహాశాలోఽఙ్గిరసం విధివదుపసన్నః పప్రచ్ఛ కస్మిన్ను భగవో విజ్ఞాతే సర్వమిదం విజ్ఞాతం భవతీతి ॥ ౩ ॥

శౌనకః శునకస్యాపత్యం మహాశాలః మహాగృహస్థః అఙ్గిరసం భారద్వాజశిష్యమాచార్యం విధివత్ యథాశాస్త్రమిత్యేతత్ ; ఉపసన్నః ఉపగతః సన్ పప్రచ్ఛ పృష్టవాన్ । శౌనకాఙ్గిరసోః సమ్బన్ధాదర్వాగ్విధివద్విశేషణాభావాదుపసదనవిధేః పూర్వేషామనియమ ఇతి గమ్యతే । మర్యాదాకరణార్థం విశేషణమ్ । మధ్యదీపికాన్యాయార్థం వా విశేషణమ్ , అస్మదాదిష్వప్యుపసదనవిధేరిష్టత్వాత్ । కిమిత్యాహ — కస్మిన్ను భగవో విజ్ఞాతే, ను ఇతి వితర్కే, భగవః హే భగవన్ , సర్వం యదిదం విజ్ఞేయం విజ్ఞాతం విశేషేణ జ్ఞాతమవగతం భవతీతి ‘ఎకస్మిన్విజ్ఞాతే సర్వవిద్భవతి’ ఇతి శిష్టప్రవాదం శ్రుతవాఞ్శౌనకః తద్విశేషం విజ్ఞాతుకామః సన్కస్మిన్నితి వితర్కయన్పప్రచ్ఛ । అథవా, లోకసామాన్యదృష్ట్యా జ్ఞాత్వైవ పప్రచ్ఛ । సన్తి హి లోకే సువర్ణాదిశకలభేదాః సువర్ణత్వాద్యేకత్వవిజ్ఞానేన విజ్ఞాయమానా లౌకికైః ; తథా కిం న్వస్తి సర్వస్య జగద్భేదస్యైకం కారణమ్ యత్రైకస్మిన్విజ్ఞాతే సర్వం విజ్ఞాతం భవతీతి । నన్వవిదితే హి కస్మిన్నితి ప్రశ్నోఽనుపపన్నః ; కిమస్తి తదితి తదా ప్రశ్నో యుక్తః ; సిద్ధే హ్యస్తిత్వే కస్మిన్నితి స్యాత్ , యథా కస్మిన్నిధేయమితి । న ; అక్షరబాహుల్యాదాయాసభీరుత్వాత్ప్రశ్నః సమ్భవత్యేవ — కిం న్వస్తి తద్యస్మిన్నేకస్మిన్విజ్ఞాతే సర్వవిత్స్యాదితి ॥

తస్మై స హోవాచ । ద్వే విద్యే వేదితవ్యే ఇతి హ స్మ యద్బ్రహ్మవిదో వదన్తి పరా చైవాపరా చ ॥ ౪ ॥

తస్మై శౌనకాయ సః అఙ్గిరాః హ కిల ఉవాచ ఉక్తవాన్ । కిమితి, ఉచ్యతే — ద్వే విద్యే వేదితవ్యే జ్ఞాతవ్యే ఇతి । ఎవం హ స్మ కిల యత్ బ్రహ్మవిదః వేదార్థాభిజ్ఞాః పరమార్థదర్శినః వదన్తి । కే తే ఇత్యాహ — పరా చ పరమాత్మవిద్యా, అపరా చ ధర్మాధర్మసాధనతత్ఫలవిషయా । నను కస్మిన్విదితే సర్వవిద్భవతీతి శౌనకేన పృష్టమ్ ; తస్మిన్వక్తవ్యేఽపృష్టమాహాఙ్గిరాః — ద్వే విద్యే ఇత్యాది । నైష దోషః, క్రమాపేక్షత్వాత్ప్రతివచనస్య । అపరా హి విద్యా అవిద్యా ; సా నిరాకర్తవ్యా తద్విషయే హి అవిదితే న కిఞ్చిత్తత్త్వతో విదితం స్యాదితి ; ‘నిరాకృత్య హి పూర్వపక్షం పశ్చాత్సిద్ధాన్తో వక్తవ్యో భవతి’ ఇతి న్యాయాత్ ॥

తత్రాపరా, ఋగ్వేదో యజుర్వేదః సామవేదోఽథర్వవేదః శిక్షా కల్పో వ్యాకరణం నిరుక్తం ఛన్దో జ్యోతిషమితి । అథ పరా యయా తదక్షరమధిగమ్యతే ॥ ౫ ॥

తత్ర కా అపరేత్యుచ్యతే — ఋగ్వేదో యజుర్వేదః సామవేదోఽథర్వవేదః ఇత్యేతే చత్వారో వేదాః । శిక్షా కల్పో వ్యాకరణం నిరుక్తం ఛన్దో జ్యోతిషమ్ ఇత్యఙ్గాని షట్ ; ఎషా అపరా విద్యోక్తా । అథ ఇదానీమ్ ఇయం పరా విద్యోచ్యతే యయా తత్ వక్ష్యమాణవిశేషణమ్ అక్షరమ్ అధిగమ్యతే ప్రాప్యతే, అధిపూర్వస్య గమేః ప్రాయశః ప్రాప్త్యర్థత్వాత్ ; న చ పరప్రాప్తేరవగమార్థస్య చ భేదోఽస్తి ; అవిద్యాయా అపాయ ఎవ హి పరప్రాప్తిర్నార్థాన్తరమ్ । నను ఋగ్వేదాదిబాహ్యా తర్హి సా కథం పరా విద్యా స్యాత్ మోక్షసాధనం చ । ‘యా వేదబాహ్యాః స్మృతయో యాశ్చ కాశ్చ కుదృష్టయః. . . ’ (మను. ౧౨ । ౯౫) ఇతి హి స్మరన్తి । కుదృష్టిత్వాన్నిష్ఫలత్వాదనాదేయా స్యాత్ ; ఉపనిషదాం చ ఋగ్వేదాదిబాహ్యత్వం స్యాత్ । ఋగ్వేదాదిత్వే తు పృథక్కరణమనర్థకమ్ అథ పరేతి । న, వేద్యవిషయవిజ్ఞానస్య వివక్షితత్వాత్ । ఉపనిషద్వేద్యాక్షరవిషయం హి విజ్ఞానమిహ పరా విద్యేతి ప్రాధాన్యేన వివక్షితమ్ , నోపనిషచ్ఛబ్దరాశిః । వేదశబ్దేన తు సర్వత్ర శబ్దరాశిర్వివక్షితః । శబ్దరాశ్యధిగమేఽపి యత్నాన్తరమన్తరేణ గుర్వభిగమనాదిలక్షణం వైరాగ్యం చ నాక్షరాధిగమః సమ్భవతీతి పృథక్కరణం బ్రహ్మవిద్యాయా అథ పరా విద్యేతి ॥

యత్తదద్రేశ్యమగ్రాహ్యమగోత్రమవర్ణమచక్షుఃశ్రోత్రం తదపాణిపాదమ్ ।
నిత్యం విభుం సర్వగతం సుసూక్ష్మం తదవ్యయం యద్భూతయోనిం పరిపశ్యన్తి ధీరాః ॥ ౬ ॥

యథా విధివిషయే కర్త్రాద్యనేకకారకోపసంహారద్వారేణ వాక్యార్థజ్ఞానకాలాదన్యత్రానుష్ఠేయోఽర్థోఽస్త్యగ్నిహోత్రాదిలక్షణః, న తథేహ పరవిద్యావిషయే వాక్యార్థజ్ఞానసమకాల ఎవ తు పర్యవసితో భవతి, కేవలశబ్దప్రకాశితార్థజ్ఞానమాత్రనిష్ఠావ్యతిరిక్తాభావాత్ । తస్మాదిహ పరాం విద్యాం సవిశేషణేనాక్షరేణ విశినష్టి — యత్తదద్రేశ్యమిత్యాదినా । వక్ష్యమాణం బుద్ధౌ సంహృత్య సిద్ధవత్పరామృశతి — యత్తదితి । అద్రేశ్యమ్ అదృశ్యం సర్వేషాం బుద్ధీన్ద్రియాణామగమ్యమిత్యేతత్ । దృశేర్బహిఃప్రవృత్తస్య పఞ్చేన్ద్రియద్వారకత్వాత్ । అగ్రాహ్యం కర్మేన్ద్రియావిషయమిత్యేతత్ । అగోత్రమ్ , గోత్రమన్వయో మూలమిత్యనర్థాన్తరమ్ । అగోత్రమ్ అనన్వయమిత్యర్థః । న హి తస్య మూలమస్తి యేనాన్వితం స్యాత్ । వర్ణ్యన్త ఇతి వర్ణా ద్రవ్యధర్మాః స్థూలత్వాదయః శుక్లత్వాదయో వా । అవిద్యమానా వర్ణా యస్య తత్ అవర్ణమ్ అక్షరమ్ । అచక్షుఃశ్రోత్రం చక్షుశ్చ శ్రోత్రం చ నామరూపవిషయే కరణే సర్వజన్తూనామ్ , తే అవిద్యమానే యస్య తదచక్షుఃశ్రోత్రమ్ । ‘యః సర్వజ్ఞః సర్వవిత్’ (ము. ఉ. ౧ । ౧ । ౯) ఇతి చేతనావత్త్వవిశేషణాత్ప్రాప్తం సంసారిణామివ చక్షుఃశ్రోత్రాదిభిః కరణైరర్థసాధకత్వమ్ ; తదిహ అచక్షుఃశ్రోత్రమితి వార్యతే, ‘పశ్యత్యచక్షుః స శృణోత్యకర్ణః’ (శ్వే. ఉ. ౩ । ౧౯) ఇత్యాదిదర్శనాత్ । కిఞ్చ, తత్ అపాణిపాదం కర్మేన్ద్రియరహితమిత్యేతత్ । యత ఎవమ్ అగ్రాహ్యమగ్రాహకం చ అతో నిత్యమవినాశి । విభుం వివిధం బ్రహ్మాదిస్థావరాన్తప్రాణిభేదైర్భవతీతి విభుమ్ । సర్వగతం వ్యాపకమాకాశవత్సుసూక్ష్మమ్ । శబ్దాదిస్థూలత్వకారణరహితత్వాత్ । శబ్దాదయో హ్యాకాశవాయ్వాదీనాముత్తరోత్తరస్థూలత్వకారణాని ; తదభావాత్సుసూక్ష్మమ్ , కిఞ్చ, తత్ అవ్యయమ్ ఉక్తధర్మత్వాదేవ న వ్యేతీత్యవ్యయమ్ । న హ్యనఙ్గస్య స్వాఙ్గాపచయలక్షణో వ్యయః సమ్భవతి శరీరస్యేవ । నాపి కోశాపచయలక్షణో వ్యయః సమ్భవతి రాజ్ఞ ఇవ । నాపి గుణద్వారకో వ్యయః సమ్భవతి, అగుణత్వాత్సర్వాత్మకత్వాచ్చ । యత్ ఎవంలక్షణం భూతయోనిం భూతానాం కారణం పృథివీవ స్థావరజఙ్గమానాం పరిపశ్యన్తి సర్వత ఆత్మభూతం సర్వస్య అక్షరం పశ్యన్తి ధీరాః ధీమన్తో వివేకినః । ఈదృశమక్షరం యయా విద్యయా అధిగమ్యతే సా పరా విద్యేతి సముదాయార్థః ॥

యథోర్ణనాభిః సృజతే గృహ్ణతే చ యథా పృథివ్యామోషధయః సమ్భవన్తి ।
యథా సతః పురుషాత్కేశలోమాని తథాక్షరాత్సమ్భవతీహ విశ్వమ్ ॥ ౭ ॥

భూతయోనిరక్షరమిత్యుక్తమ్ । తత్కథం భూతయోనిత్వమిత్యుచ్యతే దృష్టాన్తైః — యథా లోకే ప్రసిద్ధః ఊర్ణనాభిః లూతాకీటః కిఞ్చిత్కారణాన్తరమనపేక్ష్య స్వయమేవ సృజతే స్వశరీరావ్యతిరిక్తానేవ తన్తూన్బహిః ప్రసారయతి పునస్తానేవ గృహ్ణతే చ గృహ్ణాతి స్వాత్మభావమేవాపాదయతి ; యథా చ పృథివ్యామ్ ఓషధయః, వ్రీహ్యాదిస్థావరాణీత్యర్థః, స్వాత్మావ్యతిరిక్తా ఎవ ప్రభవన్తి సమ్భవన్తి ; యథా చ సతః విద్యమానాజ్జీవతః పురుషాత్ కేశలోమాని కేశాశ్చ లోమాని చ సమ్భవన్తి విలక్షణాని । యథైతే దృష్టాన్తాః, తథా విలక్షణం సలక్షణం చ నిమిత్తాన్తరానపేక్షాద్యథోక్తలక్షణాత్ అక్షరాత్ సమ్భవతి సముత్పద్యతే ఇహ సంసారమణ్డలే విశ్వం సమస్తం జగత్ । అనేకదృష్టాన్తోపాదానం తు సుఖావబోధనార్థమ్ ॥

తపసా చీయతే బ్రహ్మ తతోఽన్నమభిజాయతే ।
అన్నాత్ప్రాణో మనః సత్యం లోకాః కర్మసు చామృతమ్ ॥ ౮ ॥

యద్బ్రహ్మణ ఉత్పద్యమానం విశ్వం తదనేన క్రమేణోత్పద్యతే, న యుగపద్బదరముష్టిప్రక్షేపవదితి క్రమనియమవివక్షార్థోఽయం మన్త్ర ఆరభ్యతే — తపసా జ్ఞానేన ఉత్పత్తివిధిజ్ఞతయా భూతయోన్యక్షరం బ్రహ్మ చీయతే ఉపచీయతే ఉత్పాదయిష్యదిదం జగత్ అఙ్కురమివ బీజముచ్ఛూనతాం గచ్ఛతి పుత్రమివ పితా హర్షేణ । ఎవం సర్వజ్ఞతయా సృష్టిస్థితిసంహారశక్తివిజ్ఞానవత్తయోపచితాత్ తతః బ్రహ్మణః అన్నమ్ అద్యతే భుజ్యత ఇత్యన్నమవ్యాకృతం సాధారణం కారణం సంసారిణాం వ్యాచికీర్షితావస్థారూపేణ అభిజాయతే ఉత్పద్యతే । తతశ్చ అవ్యాకృతాద్వ్యాచికీర్షితావస్థాత్ అన్నాత్ ప్రాణః హిరణ్యగర్భో బ్రహ్మణో జ్ఞానక్రియాశక్త్యధిష్ఠితో జగత్సాధారణోఽవిద్యాకామకర్మభూతసముదాయబీజాఙ్కురో జగదాత్మా అభిజాయత ఇత్యనుషఙ్గః । తస్మాచ్చ ప్రాణాత్ మనః మనఆఖ్యం సఙ్కల్పవికల్పసంశయనిర్ణయాద్యాత్మకమభిజాయతే । తతోఽపి సఙ్కల్పాద్యాత్మకాన్మనసః సత్యం సత్యాఖ్యమాకాశాదిభూతపఞ్చకమభిజాయతే । తస్మాత్సత్యాఖ్యాద్భూతపఞ్చకాదణ్డక్రమేణ సప్త లోకాః భూరాదయః । తేషు మనుష్యాదిప్రాణివర్ణాశ్రమక్రమేణ కర్మాణి । కర్మసు చ నిమిత్తభూతేషు అమృతం కర్మజం ఫలమ్ । యావత్కర్మాణి కల్పకోటిశతైరపి న వినశ్యన్తి, తావత్ఫలం న వినశ్యతీత్యమృతమ్ ॥

యః సర్వజ్ఞః సర్వవిద్యస్య జ్ఞానమయం తపః ।
తస్మాదేతద్బ్రహ్మ నామ రూపమన్నం చ జాయతే ॥ ౯ ॥

ఉక్తమేవార్థముపసఞ్జిహీర్షుర్మన్త్రో వక్ష్యమాణార్థమాహ — యః ఉక్తలక్షణోఽక్షరాఖ్యః సర్వజ్ఞః సామాన్యేన సర్వం జానాతీతి సర్వజ్ఞః । విశేషేణ సర్వం వేత్తీతి సర్వవిత్ । యస్య జ్ఞానమయం జ్ఞానవికారమేవ సార్వజ్ఞ్యలక్షణం తపః అనాయాసలక్షణమ్ , తస్మాత్ యథోక్తాత్సర్వజ్ఞాత్ ఎతత్ ఉక్తం కార్యలక్షణం బ్రహ్మ హిరణ్యగర్భాఖ్యం జాయతే । కిఞ్చ, నామ అసౌ దేవదత్తో యజ్ఞదత్త ఇత్యాదిలక్షణమ్ , రూపమ్ ఇదం శుక్లం నీలమిత్యాది, అన్నం చ వ్రీహియవాదిలక్షణమ్ , జాయతే పూర్వమన్త్రోక్తక్రమేణేత్యవిరోధో ద్రష్టవ్యః ॥
ఇతి ప్రథమముణ్డకే ప్రథమఖణ్డభాష్యమ్ ॥

ద్వితీయః ఖణ్డః

తదేతత్సత్యం మన్త్రేషు కర్మాణి కవయో యాన్యపశ్యంస్తాని త్రేతాయాం బహుధా సన్తతాని ।
తాన్యాచరథ నియతం సత్యకామా ఎష వః పన్థాః సుకృతస్య లోకే ॥ ౧ ॥

సాఙ్గా వేదా అపరా విద్యోక్తా ‘ఋగ్వేదో యజుర్వేదః’ (ము. ఉ. ౧ । ౧ । ౫) ఇత్యాదినా । ‘యత్తదద్రేశ్యమ్’ (ము. ఉ. ౧ । ౧ । ౬) ఇత్యాదినా ‘నామరూపమన్నం చ జాయతే’ (ము. ఉ. ౧ । ౧ । ౯) ఇత్యన్తేన గ్రన్థేనోక్తలక్షణమక్షరం యయా విద్యయాధిగమ్యత ఇతి సా పరా విద్యా సవిశేషణోక్తా । అతః పరమనయోర్విద్యయోర్విషయౌ వివేక్తవ్యౌ సంసారమోక్షావిత్యుత్తరో గ్రన్థ ఆరభ్యతే । తత్రాపరవిద్యావిషయః కర్త్రాదిసాధనక్రియాఫలభేదరూపః సంసారోఽనాదిరనన్తో దుఃఖస్వరూపత్వాద్ధాతవ్యః ప్రత్యేకం శరీరిభిః సామస్త్యేన నదీస్రోతోవదవిచ్ఛేదరూపసమ్బన్ధః తదుపశమలక్షణో మోక్షః పరవిద్యావిషయోఽనాద్యనన్తోఽజరోఽమరోఽమృతోఽభయః శుద్ధః ప్రసన్నః స్వాత్మప్రతిష్ఠాలక్షణః పరమానన్దోఽద్వయ ఇతి । పూర్వం తావదపరవిద్యాయా విషయప్రదర్శనార్థమారమ్భః । తద్దర్శనే హి తన్నిర్వేదోపపత్తిః । తథా చ వక్ష్యతి — ‘పరీక్ష్య లోకాన్కర్మచితాన్’ (ము. ఉ. ౧ । ౨ । ౧౨) ఇత్యాదినా । న హ్యప్రదర్శితే పరీక్షోపపద్యత ఇతి తత్ప్రదర్శయన్నాహ — తదేతత్ సత్యమ్ అవితథమ్ । కిం తత్ ? మన్త్రేషు ఋగ్వేదాద్యాఖ్యేషు కర్మాణి అగ్నిహోత్రాదీని మన్త్రైరేవ ప్రకాశితాని కవయః మేధావినో వసిష్ఠాదయః యాని అపశ్యన్ దృష్టవన్తః । యత్తదేతత్సత్యమేకాన్తపురుషార్థసాధనత్వాత్ , తాని చ వేదవిహితాని ఋషిదృష్టాని కర్మాణి త్రేతాయాం త్రయీసంయోగలక్షణాయాం హౌత్రాధ్వర్యవౌద్గాత్రప్రకారాయామధికరణభూతాయాం బహుధా బహుప్రకారం సన్తతాని సమ్ప్రవృత్తాని కర్మిభిః క్రియమాణాని త్రేతాయాం వా యుగే ప్రాయశః ప్రవృత్తాని ; అతో యూయం తాని ఆచరథ నిర్వర్తయత నియతం నిత్యం సత్యకామా యథాభూతకర్మఫలకామాః సన్తః । ఎషః వః యుష్మాకం పన్థాః మార్గః సుకృతస్య స్వయం నిర్వర్తితస్య కర్మణః లోకే ఫలనిమిత్తం లోక్యతే దృశ్యతే భుజ్యత ఇతి కర్మఫలం లోక ఉచ్యతే । తదర్థం తత్ప్రాప్తయే ఎష మార్గ ఇత్యర్థః । యాన్యేతాన్యగ్నిహోత్రాదీని త్రయ్యాం విహితాని కర్మాణి, తాన్యేష పన్థా అవశ్యఫలప్రాప్తిసాధనమిత్యర్థః ॥

యదా లేలాయతే హ్యర్చిః సమిద్ధే హవ్యవాహనే ।
తదాజ్యభాగావన్తరేణాహుతీః ప్రతిపాదయేత్ ॥ ౨ ॥

తత్రాగ్నిహోత్రమేవ తావత్ప్రథమం ప్రదర్శనార్థముచ్యతే, సర్వకర్మణాం ప్రాథమ్యాత్ । తత్కథమ్ ? యదైవ ఇన్ధనైరభ్యాహితైః సమ్యగిద్ధే సమిద్ధే దీప్తే హవ్యవాహనే లేలాయతే చలతి అర్చిః ; తదా తస్మిన్కాలే లేలాయమానే చలత్యర్చిషి ఆజ్యభాగౌ ఆజ్యభాగయోః అన్తరేణ మధ్యే ఆవాపస్థానే ఆహుతీః ప్రతిపాదయేత్ ప్రక్షిపేత్ దేవతాముద్దిశ్య । అనేకాహఃప్రయోగాపేక్షయా ఆహుతీరితి బహువచనమ్ । ఎష సమ్యగాహుతిప్రక్షేపాదిలక్షణః కర్మమార్గో లోకప్రాప్తయే పన్థాః । తస్య చ సమ్యక్కరణం దుష్కరమ్ ; విపత్తయస్త్వనేకా భవన్తి ॥

యస్యాగ్నిహోత్రమదర్శమపౌర్ణమాసమచాతుర్మాస్యమనాగ్రయణమతిథివర్జితం చ ।
అహుతమవైశ్వదేవమవిధినా హుతమాసప్తమాంస్తస్య లోకాన్హినస్తి ॥ ౩ ॥

కథమ్ ? యస్య అగ్నిహోత్రిణః అగ్నిహోత్రమ్ అదర్శం దర్శాఖ్యేన కర్మణా వర్జితమ్ । అగ్నిహోత్రిభిరవశ్యకర్తవ్యత్వాద్దర్శస్య । అగ్నిహోత్రిసమ్బన్ధ్యగ్నిహోత్రవిశేషణమివ భవతి । తదక్రియమాణమిత్యేతత్ । తథా అపౌర్ణమాసమ్ ఇత్యాదిష్వప్యగ్నిహోత్రవిశేషణత్వం ద్రష్టవ్యమ్ । అగ్నిహోత్రాఙ్గత్వస్యావిశిష్టత్వాత్ । అపౌర్ణమాసం పౌర్ణమాసకర్మవర్జితమ్ । అచాతుర్మాస్యం చాతుర్మాస్యకర్మవర్జితమ్ । అనాగ్రయణమ్ ఆగ్రయణం శరదాదిషు కర్తవ్యమ్ , తచ్చ న క్రియతే యస్య తత్తథా । అతిథివర్జితం చ అతిథిపూజనం చాహన్యహన్యక్రియమాణం యస్య । స్వయం సమ్యగగ్నిహోత్రకాలే అహుతమ్ । అదర్శాదివత్ అవైశ్వదేవం వైశ్వదేవకర్మవర్జితమ్ । హూయమానమప్యవిధినా హుతమ్ అయథాహుతమిత్యేతత్ । ఎవం దుఃసమ్పాదితమసమ్పాదితమగ్నిహోత్రాద్యుపలక్షితం కర్మ కిం కరోతీత్యుచ్యతే — ఆసప్తమాన్ సప్తమసహితాన్ తస్య కర్తుర్లోకాన్ హినస్తి హినస్తీవ ఆయాసమాత్రఫలత్వాత్ । సమ్యక్ క్రియమాణేషు హి కర్మసు కర్మపరిణామానురూప్యేణ భూరాదయః సత్యాన్తాః సప్త లోకాః ఫలం ప్రాప్తవ్యమ్ । తే లోకాః ఎవంభూతేనాగ్నిహోత్రాదికర్మణా త్వప్రాప్యత్వాద్ధింస్యన్త ఇవ, ఆయాసమాత్రం త్వవ్యభిచారీత్యతో హినస్తీత్యుచ్యతే । పిణ్డదానాద్యనుగ్రహేణ వా సమ్బధ్యమానాః పితృపితామహప్రపితామహాః పుత్రపౌత్రప్రపౌత్రాః స్వాత్మోపకారాః సప్త లోకా ఉక్తప్రకారేణాగ్నిహోత్రాదినా న భవన్తీతి హింస్యన్త ఇత్యుచ్యతే ॥

కాలీ కరాలీ చ మనోజవా చ సులోహితా యా చ సుధూమ్రవర్ణా ।
స్ఫులిఙ్గినీ విశ్వరుచీ చ దేవీ లేలాయమానా ఇతి సప్త జిహ్వాః ॥ ౪ ॥

కాలీ కరాలీ చ మనోజవా చ సులోహితా యా చ సుధూమ్రవర్ణా । స్ఫులిఙ్గినీ విశ్వరుచీ చ దేవీ లేలాయమానా దహనస్య జిహ్వాః । కాల్యాద్యా విశ్వరుచ్యన్తా లేలాయమానాః అగ్నేర్హవిరాహుతిగ్రసనార్థా ఎతాః కిల సప్త జిహ్వాః ॥

ఎతేషు యశ్చరతే భ్రాజమానేషు యథాకాలం చాహుతయో హ్యాదదాయన్ ।
తం నయన్త్యేతాః సూర్యస్య రశ్మయో యత్ర దేవానాం పతిరేకోఽధివాసః ॥ ౫ ॥

ఎతేషు అగ్నిజిహ్వాభేదేషు యః అగ్నిహోత్రీ చరతే కర్మాచరత్యగ్నిహోత్రాదికం భ్రాజమానేషు దీప్యమానేషు । యథాకాలం చ యస్య కర్మణో యః కాలస్తం కాలమనతిక్రమ్య యథాకాలం యజమానమ్ ఆదదాయన్ ఆదదానా ఆహుతయః తం నయన్తి ప్రాపయన్తి । ఎతాః ఆహుతయో యా ఇమా అనేన నిర్వర్తితాః సూర్యస్య రశ్మయః భూత్వా, రశ్మిద్వారైరిత్యర్థః । యత్ర యస్మిన్స్వర్గే దేవానాం పతిః ఇన్ద్రః ఎకః సర్వానుపరి అధి వసతీతి అధివాసః ॥

ఎహ్యేహీతి తమాహుతయః సువర్చసః సూర్యస్య రశ్మిభిర్యజమానం వహన్తి ।
ప్రియాం వాచమభివదన్త్యోఽర్చయన్త్య ఎష వః పుణ్యః సుకృతో బ్రహ్మలోకః ॥ ౬ ॥

కథం సూర్యస్య రశ్మిభిర్యజమానం వహన్తీత్యుచ్యతే — ఎహి ఎహి ఇతి ఆహ్వయన్త్యః తం యజమానమ్ ఆహుతయః సువర్చసః దీప్తిమత్యః ; కిఞ్చ, ప్రియామ్ ఇష్టాం వాచం స్తుత్యాదిలక్షణామ్ అభివదన్త్యః ఉచ్చారయన్త్యః అర్చయన్త్యః పూజయన్త్యశ్చ ఎషః వః యుష్మాకం పుణ్యః సుకృతః బ్రహ్మలోకః ఫలరూపః, ఇత్థం ప్రియాం వాచమ్ అభివదన్త్యో వహన్తీత్యర్థః । బ్రహ్మలోకః స్వర్గః ప్రకరణాత్ ॥

ప్లవా హ్యేతే అదృఢా యజ్ఞరూపా అష్టాదశోక్తమవరం యేషు కర్మ ।
ఎతచ్ఛ్రేయో యేఽభినన్దన్తి మూఢా జరామృత్యుం తే పునరేవాపి యన్తి ॥ ౭ ॥

ఎతచ్చ జ్ఞానరహితం కర్మైతావత్ఫలమవిద్యాకామకర్మకార్యమ్ అతోఽసారం దుఃఖమూలమితి నిన్ద్యతే — ప్లవాః వినాశిన ఇత్యర్థః । హి యస్మాత్ ఎతే అదృఢాః అస్థిరాః యజ్ఞరూపాః యజ్ఞస్య రూపాణి యజ్ఞరూపాః యజ్ఞనిర్వర్తకాః అష్టాదశ అష్టాదశసఙ్ఖ్యాకాః షోడశర్త్విజః పత్నీ యజమానశ్చేత్యష్టాదశ । ఎతదాశ్రయం కర్మ ఉక్తం కథితం శాస్త్రేణ యేషు అష్టాదశసు అవరం కేవలం జ్ఞానవర్జితం కర్మ । అతస్తేషామవరకర్మాశ్రయాణామష్టాదశానామదృఢతయా ప్లవత్వాత్ప్లవతే సహ ఫలేన తత్సాధ్యం కర్మ ; కుణ్డవినాశాదివ క్షీరదధ్యాదీనాం తత్స్థానాం నాశః ; యత ఎవమ్ ఎతత్ కర్మ శ్రేయః శ్రేయఃసాధనమితి యే అభినన్దన్తి అభిహృష్యన్తి అవివేకినః మూఢాః, అతః తే జరాం చ మృత్యుం చ జరామృత్యుం కఞ్చిత్కాలం స్వర్గే స్థిత్వా పునరేవ అపి యన్తి భూయోఽపి గచ్ఛన్తి ॥

అవిద్యాయామన్తరే వర్తమానాః స్వయం ధీరాః పణ్డితంమన్యమానాః ।
జఙ్ఘన్యమానాః పరియన్తి మూఢా అన్ధేనైవ నీయమానా యథాన్ధాః ॥ ౮ ॥

కిఞ్చ, అవిద్యాయామ్ అన్తరే మధ్యే వర్తమానాః అవివేకప్రాయాః స్వయం వయమేవ ధీరాః ధీమన్తః పణ్డితా విదితవేదితవ్యాశ్చేతి మన్యమానా ఆత్మానం సమ్భావయన్తః, తే చ జఙ్ఘన్యమానాః జరారోగాద్యనేకానర్థవ్రాతైర్హన్యమానా భృశం పీడ్యమానాః పరియన్తి విభ్రమన్తి మూఢాః । దర్శనవర్జితత్వాత్ అన్ధేనైవ అచక్షుష్కేణైవ నీయమానాః ప్రదర్శ్యమానమార్గాః ; యథా లోకే అన్ధాః చక్షూరహితా గర్తకణ్టకాదౌ పతన్తి, తద్వత్ ॥

అవిద్యాయాం బహుధా వర్తమానా వయం కృతార్థా ఇత్యభిమన్యన్తి బాలాః ।
యత్కర్మిణో న ప్రవేదయన్తి రాగాత్తేనాతురాః క్షీణలోకాశ్చ్యవన్తే ॥ ౯ ॥

కిఞ్చ, అవిద్యాయాం బహుధా బహుప్రకారం వర్తమానాః వయమేవ కృతార్థాః కృతప్రయోజనాః ఇతి ఎవమ్ అభిమన్యన్తి అభిమన్యన్తే అభిమానం కుర్వన్తి బాలాః అజ్ఞానినః । యత్ యస్మాదేవం కర్మిణః న ప్రవేదయన్తి తత్త్వం న జానన్తి రాగాత్ కర్మఫలరాగాభిభవనిమిత్తమ్ , తేన కారణేన ఆతురాః దుఃఖార్తాః సన్తః క్షీణలోకాః క్షీణకర్మఫలాః స్వర్గలోకాత్ చ్యవన్తే ॥

ఇష్టాపూర్తం మన్యమానా వరిష్ఠం నాన్యచ్ఛ్రేయో వేదయన్తే ప్రమూఢాః ।
నాకస్య పృష్ఠే తే సుకృతేఽనుభూత్వేమం లోకం హీనతరం వా విశన్తి ॥ ౧౦ ॥

ఇష్టాపూర్తమ్ ఇష్టం యాగాది శ్రౌతం కర్మ పూర్తం స్మార్తం వాపీకూపతడాగాదికర్మ మన్యమానాః ఎతదేవాతిశయేన పురుషార్థసాధనం వరిష్ఠం ప్రధానమితి చిన్తయన్తః, అన్యత్ ఆత్మజ్ఞానాఖ్యం శ్రేయఃసాధనం న వేదయన్తే న జానన్తి ప్రమూఢాః పుత్రపశుబాన్ధవాదిషు ప్రమత్తతయా మూఢాః ; తే చ నాకస్య స్వర్గస్య పృష్ఠే ఉపరిస్థానే సుకృతే భోగాయతనే అనుభూత్వా అనుభూయ కర్మఫలం పునః ఇమం లోకం మానుషమ్ అస్మాత్ హీనతరం వా తిర్యఙ్నరకాదిలక్షణం యథాకర్మశేషం విశన్తి ॥

తపఃశ్రద్ధే యే హ్యుపవసన్త్యరణ్యే శాన్తా విద్వాంసో భైక్షచర్యాం చరన్తః ।
సూర్యద్వారేణ తే విరజాః ప్రయాన్తి యత్రామృతః స పురుషో హ్యవ్యయాత్మా ॥ ౧౧ ॥

యే పునస్తద్విపరీతజ్ఞానయుక్తా వానప్రస్థాః సంన్యాసినశ్చ, తపఃశ్రద్ధే హి తపః స్వాశ్రమవిహితం కర్మ, శ్రద్ధా హిరణ్యగర్భాదివిషయా విద్యా, తే తపఃశ్రద్ధే ఉపవసన్తి సేవంతేఽరణ్యే వర్తమానాః సన్తః । శాన్తాః ఉపరతకరణగ్రామాః । విద్వాంసః గృహస్థాశ్చ జ్ఞానప్రధానా ఇత్యర్థః । భైక్షచర్యాం చరన్తః పరిగ్రహాభావాదుపవసన్త్యరణ్యే ఇతి సమ్బన్ధః । సూర్యద్వారేణ సూర్యోపలక్షితేనోత్తరేణ పథా తే విరజాః విరజసః, క్షీణపుణ్యపాపకర్మాణః సన్త ఇత్యర్థః । ప్రయాన్తి ప్రకర్షేణ యాన్తి యత్ర యస్మిన్సత్యలోకాదౌ అమృతః స పురుషః ప్రథమజో హిరణ్యగర్భః హి అవ్యయాత్మా అవ్యయస్వభావో యావత్సంసారస్థాయీ । ఎతదన్తాస్తు సంసారగతయోఽపరవిద్యాగమ్యాః । నన్వేతం మోక్షమిచ్ఛన్తి కేచిత్ । న, ‘ఇహైవ సర్వే ప్రవిలీయన్తి కామాః’ (ము. ఉ. ౩ । ౨ । ౨) ‘తే సర్వగం సర్వతః ప్రాప్య ధీరా యుక్తాత్మానః సర్వమేవావిశన్తి’ (ము. ఉ. ౩ । ౨ । ౫) ఇత్యాదిశ్రుతిభ్యః ; అప్రకరణాచ్చ । అపరవిద్యాప్రకరణే హి ప్రవృత్తే న హ్యకస్మాన్మోక్షప్రసఙ్గోఽస్తి । విరజస్త్వం త్వాపేక్షికమ్ । సమస్తమపరవిద్యాకార్యం సాధ్యసాధనలక్షణం క్రియాకారకఫలభేదభిన్నం ద్వైతమ్ ఎతావదేవ యద్ధిరణ్యగర్భప్రాప్త్యవసానమ్ । తథా చ మనునోక్తం స్థావరాద్యాం సంసారగతిమనుక్రామతా — ‘బ్రహ్మా విశ్వసృజో ధర్మో మహానవ్యక్తమేవ చ । ఉత్తమాం సాత్త్వికీమేతాం గతిమాహుర్మనీషిణః’ (మను. ౧౨ । ౫౦) ఇతి ॥

పరీక్ష్య లోకాన్కర్మచితాన్బ్రాహ్మణో నిర్వేదమాయాన్నాస్త్యకృతః కృతేన ।
తద్విజ్ఞానార్థం స గురుమేవాభిగచ్ఛేత్సమిత్పాణిః శ్రోత్రియం బ్రహ్మనిష్ఠమ్ ॥ ౧౨ ॥

అథేదానీమస్మాత్సాధ్యసాధనరూపాత్సర్వస్మాత్సంసారాద్విరక్తస్య పరస్యాం విద్యాయామధికారప్రదర్శనార్థమిదముచ్యతే — పరీక్ష్య యదేతదృగ్వేదాద్యపరవిద్యావిషయం స్వాభావికావిద్యాకామకర్మదోషవత్పురుషానుష్ఠేయమవిద్యాదిదోషవన్తమేవ పురుషం ప్రతి విహితత్వాత్తదనుష్ఠానకార్యభూతాశ్చ లోకా యే దక్షిణోత్తరమార్గలక్షణాః ఫలభూతాః, యే చ విహితాకరణప్రతిషేధాతిక్రమదోషసాధ్యా నరకతిర్యక్ప్రేతలక్షణాః, తానేతాన్పరీక్ష్య ప్రత్యక్షానుమానోపమానాగమైః సర్వతో యాథాత్మ్యేనావధార్య లోకాన్ సంసారగతిభూతానవ్యక్తాదిస్థావరాన్తాన్వ్యాకృతావ్యాకృతలక్షణాన్బీజాఙ్కురవదితరేతరోత్పత్తినిమిత్తాననేకానర్థశతసహస్రసఙ్కులాన్కదలీగర్భవదసారాన్మాయామరీచ్యుదకగన్ధర్వనగరాకారస్వప్నజలబుద్బుదఫేనసమాన్ప్రతిక్షణప్రధ్వంసాన్పృష్ఠతః కృత్వా విద్యాకామదోషప్రవర్తితకర్మచితాన్ధర్మాధర్మనిర్వర్తితానిత్యేతత్ । బ్రాహ్మణః, బ్రాహ్మణస్యైవ విశేషతోఽధికారః సర్వత్యాగేన బ్రహ్మవిద్యాయామితి బ్రాహ్మణగ్రహణమ్ । పరీక్ష్య లోకాన్కిం కుర్యాదిత్యుచ్యతే — నిర్వేదమ్ , నిష్పూర్వో విదిరత్ర వైరాగ్యార్థే, వైరాగ్యమ్ ఆయాత్ కుర్యాదిత్యేతత్ । స వైరాగ్యప్రకారః ప్రదర్శ్యతే — ఇహ సంసారే నాస్తి కశ్చిదపి అకృతః పదార్థః । సర్వ ఎవ హి లోకాః కర్మచితాః కర్మకృతత్వాచ్చానిత్యాః । న నిత్యం కిఞ్చిదస్తీత్యభిప్రాయః । సర్వం తు కర్మానిత్యస్యైవ సాధనమ్ । యస్మాచ్చతుర్విధమేవ హి సర్వం కర్మ కార్యమ్ — ఉత్పాద్యమాప్యం వికార్యం సంస్కార్యం వా । నాతః పరం కర్మణో విషయోఽస్తి । అహం చ నిత్యేనామృతేనాభయేన కూటస్థేనాచలేన ధ్రువేణార్థేనార్థీ, న తద్విపరీతేన । అతః కిం కృతేన కర్మణా ఆయాసబహులేనానర్థసాధనేన ఇత్యేవం నిర్విణ్ణోఽభయం శివమకృతం నిత్యం పదం యత్ , తద్విజ్ఞానార్థం విశేషేణాధిగమార్థం స నిర్విణ్ణో బ్రాహ్మణః గురుమేవ ఆచార్యం శమదమాదిసమ్పన్నమ్ అభిగచ్ఛేత్ । శాస్త్రజ్ఞోఽపి స్వాతన్త్ర్యేణ బ్రహ్మజ్ఞానాన్వేషణం న కుర్యాదిత్యేతద్గురుమేవేత్యవధారణఫలమ్ । సమిత్పాణిః సమిద్భారగృహీతహస్తః శ్రోత్రియమ్ అధ్యయనశ్రుతార్థసమ్పన్నం బ్రహ్మనిష్ఠం హిత్వా సర్వకర్మాణి కేవలేఽద్వయే బ్రహ్మణి నిష్ఠా యస్య సోఽయం బ్రహ్మనిష్ఠః ; జపనిష్ఠస్తపోనిష్ఠ ఇతి యద్వత్ । న హి కర్మిణో బ్రహ్మనిష్ఠతా సమ్భవతి, కర్మాత్మజ్ఞానయోర్విరోధాత్ । స తం గురుం విధివదుపసన్నః ప్రసాద్య పృచ్ఛేదక్షరం పురుషం సత్యమ్ ॥

తస్మై స విద్వానుపసన్నాయ సమ్యక్ప్రశాన్తచిత్తాయ శమాన్వితాయ ।
యేనాక్షరం పురుషం వేద సత్యం ప్రోవాచ తాం తత్త్వతో బ్రహ్మవిద్యామ్ ॥ ౧౩ ॥

తస్మై సః విద్వాన్ గురుర్బ్రహ్మవిత్ , ఉపసన్నాయ ఉపగతాయ । సమ్యక్ యథాశాస్త్రమిత్యేతత్ । ప్రశాన్తచిత్తాయ ఉపరతదర్పాదిదోషాయ । శమాన్వితాయ బాహ్యేన్ద్రియోపరమేణ చ యుక్తాయ,
సర్వతో విరక్తాయేత్యేతత్ । యేన విజ్ఞానేన యయా విద్యయా చ పరయా అక్షరమ్ అద్రేశ్యాదివిశేషణం తదేవాక్షరం పురుషశబ్దవాచ్యం పూర్ణత్వాత్పురి శయనాచ్చ, సత్యం తదేవ పరమార్థస్వాభావ్యాదవ్యయమ్ , అక్షరం చాక్షరణాదక్షతత్వాదక్షయత్వాచ్చ, వేద విజానాతి తాం బ్రహ్మవిద్యాం తత్త్వతః యథావత్ ప్రోవాచ ప్రబ్రూయాదిత్యర్థః । ఆచార్యస్యాప్యయమేవ నియమో యన్న్యాయప్రాప్తసచ్ఛిష్యనిస్తారణమవిద్యామహోదధేః ॥
ఇతి శ్రీమత్పరమహంసపరివ్రాజకాచార్యస్య శ్రీగోవిన్దభగవత్పూజ్యపాదశిష్యస్య శ్రీమచ్ఛఙ్కరభగవతః కృతౌ ముణ్డకోపనిషద్భాష్యే ప్రథమం ముణ్డకం సమాప్తమ్ ॥