श्रीमच्छङ्करभगवत्पूज्यपादविरचितम्

मुण्डकोपनिषद्भाष्यम्

करतलकलिताद्वयात्मतत्त्वं क्षपितदुरन्तचिरन्तनप्रमोहम् ।
उपचितमुदितोदितैर्गुणौघैः उपनिषदामयमुज्जहार भाष्यम् ॥

ಪ್ರಥಮಂ ಮುಂಡಕಮ್

ಪ್ರಥಮಃ ಖಂಡಃ

‘ಬ್ರಹ್ಮಾ ದೇವಾನಾಮ್’ ಇತ್ಯಾದ್ಯಾಥರ್ವಣೋಪನಿಷತ್ । ಅಸ್ಯಾಶ್ಚ ವಿದ್ಯಾಸಂಪ್ರದಾಯಕರ್ತೃಪಾರಂಪರ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಸಂಬಂಧಮಾದಾವೇವಾಹ ಸ್ವಯಮೇವ ಸ್ತುತ್ಯರ್ಥಮ್ — ಏವಂ ಹಿ ಮಹದ್ಭಿಃ ಪರಮಪುರುಷಾರ್ಥಸಾಧನತ್ವೇನ ಗುರುಣಾಯಾಸೇನ ಲಬ್ಧಾ ವಿದ್ಯೇತಿ । ಶ್ರೋತೃಬುದ್ಧಿಪ್ರರೋಚನಾಯ ವಿದ್ಯಾಂ ಮಹೀಕರೋತಿ, ಸ್ತುತ್ಯಾ ಪ್ರರೋಚಿತಾಯಾಂ ಹಿ ವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಸಾದರಾಃ ಪ್ರವರ್ತೇರನ್ನಿತಿ । ಪ್ರಯೋಜನೇನ ತು ವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನಲಕ್ಷಣಂ ಸಂಬಂಧಮುತ್ತರತ್ರ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ‘ಭಿದ್ಯತೇ ಹೃದಯಗ್ರಂಥಿಃ’ (ಮು. ಉ. ೨ । ೨ । ೯) ಇತ್ಯಾದಿನಾ । ಅತ್ರ ಚಾಪರಶಬ್ದವಾಚ್ಯಾಯಾ ಋಗ್ವೇದಾದಿಲಕ್ಷಣಾಯಾ ವಿಧಿಪ್ರತಿಷೇಧಮಾತ್ರಪರಾಯಾ ವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಸಂಸಾರಕಾರಣಾವಿದ್ಯಾದಿದೋಷನಿವರ್ತಕತ್ವಂ ನಾಸ್ತೀತಿ ಸ್ವಯಮೇವೋಕ್ತ್ವಾ ಪರಾಪರೇತಿ ವಿದ್ಯಾಭೇದಕರಣಪೂರ್ವಕಮ್ ‘ಅವಿದ್ಯಾಯಾಮಂತರೇ ವರ್ತಮಾನಾಃ’ (ಮು. ಉ. ೧ । ೨ । ೮) ಇತ್ಯಾದಿನಾ, ತಥಾ ಪರಪ್ರಾಪ್ತಿಸಾಧನಂ ಸರ್ವಸಾಧನಸಾಧ್ಯವಿಷಯವೈರಾಗ್ಯಪೂರ್ವಕಂ ಗುರುಪ್ರಸಾದಲಭ್ಯಾಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಮಾಹ ‘ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ಲೋಕಾನ್’ (ಮು. ಉ. ೧ । ೨ । ೧೨) ಇತ್ಯಾದಿನಾ । ಪ್ರಯೋಜನಂ ಚಾಸಕೃದ್ಬ್ರವೀತಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮ ವೇದ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಭವತಿ’ (ಮು. ಉ. ೩ । ೨ । ೯) ಇತಿ ‘ಪರಾಮೃತಾಃ ಪರಿಮುಚ್ಯಂತಿ ಸರ್ವೇ’ (ಮು. ಉ. ೩ । ೨ । ೬) ಇತಿ ಚ । ಜ್ಞಾನಮಾತ್ರೇ ಯದ್ಯಪಿ ಸರ್ವಾಶ್ರಮಿಣಾಮಧಿಕಾರಃ, ತಥಾಪಿ ಸಂನ್ಯಾಸನಿಷ್ಠೈವ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಮೋಕ್ಷಸಾಧನಂ ನ ಕರ್ಮಸಹಿತೇತಿ ‘ಭೈಕ್ಷಚರ್ಯಾಂ ಚರಂತಃ’ (ಮು. ಉ. ೧ । ೨ । ೧೧) ‘ಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗಾತ್’ (ಮು. ಉ. ೩ । ೨ । ೬) ಇತಿ ಚ ಬ್ರುವಂದರ್ಶಯತಿ । ವಿದ್ಯಾಕರ್ಮವಿರೋಧಾಚ್ಚ । ನ ಹಿ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮೈಕತ್ವದರ್ಶನೇನ ಸಹ ಕರ್ಮ ಸ್ವಪ್ನೇಽಪಿ ಸಂಪಾದಯಿತುಂ ಶಕ್ಯಮ್ ; ವಿದ್ಯಾಯಾಃ ಕಾಲವಿಶೇಷಾಭಾವಾದನಿಯತನಿಮಿತ್ತತ್ವಾಚ್ಚ ಕಾಲಸಂಕೋಚಾನುಪಪತ್ತೇಃ । ಯತ್ತು ಗೃಹಸ್ಥೇಷು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಸಂಪ್ರದಾಯಕರ್ತೃತ್ವಾದಿ ಲಿಂಗಂ ನ ತತ್ಸ್ಥಿತಂ ನ್ಯಾಯಂ ಬಾಧಿತುಮುತ್ಸಹತೇ ; ನ ಹಿ ವಿಧಿಶತೇನಾಪಿ ತಮಃಪ್ರಕಾಶಯೋರೇಕತ್ರ ಸದ್ಭಾವಃ ಶಕ್ಯತೇ ಕರ್ತುಮ್ , ಕಿಮುತ ಲಿಂಗೈಃ ಕೇವಲೈರಿತಿ । ಏವಮುಕ್ತಸಂಬಂಧಪ್ರಯೋಜನಾಯಾ ಉಪನಿಷದೋಽಲ್ಪಗ್ರಂಥಂ ವಿವರಣಮಾರಭ್ಯತೇ । ಯ ಇಮಾಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಮುಪಯಂತ್ಯಾತ್ಮಭಾವೇನ ಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿಪುರಃಸರಾಃ ಸಂತಃ, ತೇಷಾಂ ಗರ್ಭಜನ್ಮಜರಾರೋಗಾದ್ಯನರ್ಥಪೂಗಂ ನಿಶಾತಯತಿ ಪರಂ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮ ಗಮಯತ್ಯವಿದ್ಯಾದಿಸಂಸಾರಕಾರಣಂ ವಾ ಅತ್ಯಂತಮವಸಾದಯತಿ ವಿನಾಶಯತೀತ್ಯುಪನಿಷತ್ ; ಉಪನಿಪೂರ್ವಸ್ಯ ಸದೇರೇವಮರ್ಥಸ್ಮರಣಾತ್ ॥

ಬ್ರಹ್ಮಾ ದೇವಾನಾಂ ಪ್ರಥಮಃ ಸಂಬಭೂವ ವಿಶ್ವಸ್ಯ ಕರ್ತಾ ಭುವನಸ್ಯ ಗೋಪ್ತಾ ।
ಸ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಂ ಸರ್ವವಿದ್ಯಾಪ್ರತಿಷ್ಠಾಮಥರ್ವಾಯ ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರಾಯ ಪ್ರಾಹ ॥ ೧ ॥

ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಿಬೃಢೋ ಮಹಾನ್ ಧರ್ಮಜ್ಞಾನವೈರಾಗ್ಯೈಶ್ವರ್ಯೈಃ ಸರ್ವಾನನ್ಯಾನತಿಶೇತ ಇತಿ ; ದೇವಾನಾಂ ದ್ಯೋತನವತಾಮಿಂದ್ರಾದೀನಾಂ ಪ್ರಥಮಃ ಗುಣೈಃ ಪ್ರಧಾನಃ ಸನ್ , ಪ್ರಥಮಃ ಅಗ್ರೇ ವಾ ಸಂಬಭೂವ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೇಣೇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ । ನ ತಥಾ ಯಥಾ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮವಶಾತ್ಸಂಸಾರಿಣೋಽನ್ಯೇ ಜಾಯಂತೇ, ‘ಯೋಽಸಾವತೀಂದ್ರಿಯೋಽಗ್ರಾಹ್ಯಃ’ (ಮನು. ೧ । ೭) ಇತ್ಯಾದಿಸ್ಮೃತೇಃ । ವಿಶ್ವಸ್ಯ ಸರ್ವಸ್ಯ ಜಗತಃ ಕರ್ತಾ ಉತ್ಪಾದಯಿತಾ, ಭುವನಸ್ಯ ಉತ್ಪನ್ನಸ್ಯ ಗೋಪ್ತಾ ಪಾಲಯಿತೇತಿ ವಿಶೇಷಣಂ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ವಿದ್ಯಾಸ್ತುತಯೇ । ಸಃ ಏವಂ ಪ್ರಖ್ಯಾತಮಹತ್ತ್ವೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪರಮಾತ್ಮನೋ ವಿದ್ಯಾಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಮ್ , ‘ಯೇನಾಕ್ಷರಂ ಪುರುಷಂ ವೇದ ಸತ್ಯಮ್’ (ಮು. ಉ. ೧ । ೨ । ೧೩) ಇತಿ ವಿಶೇಷಣಾತ್ । ಪರಮಾತ್ಮವಿಷಯಾ ಹಿ ಸಾ । ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ವಾಗ್ರಜೇನೋಕ್ತೇತಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ । ತಾಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಮ್ , ಸರ್ವವಿದ್ಯಾಪ್ರತಿಷ್ಠಾಂ ಸರ್ವವಿದ್ಯಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿಹೇತುತ್ವಾತ್ಸರ್ವವಿದ್ಯಾಶ್ರಯಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ; ಸರ್ವವಿದ್ಯಾವೇದ್ಯಂ ವಾ ವಸ್ತ್ವನಯೈವ ಜ್ಞಾಯತ ಇತಿ, ‘ಯೇನಾಶ್ರುತಂ ಶ್ರುತಂ ಭವತಿ ಅಮತಂ ಮತಮವಿಜ್ಞಾತಂ ವಿಜ್ಞಾತಮ್’ (ಛಾ. ಉ. ೬ । ೧ । ೩) ಇತಿ ಶ್ರುತೇಃ । ಸರ್ವವಿದ್ಯಾಪ್ರತಿಷ್ಠಾಮಿತಿ ಚ ಸ್ತೌತಿ ವಿದ್ಯಾಮ್ । ಅಥರ್ವಾಯ ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರಾಯ ಜ್ಯೇಷ್ಠಶ್ಚಾಸೌ ಪುತ್ರಶ್ಚ, ಅನೇಕೇಷು ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸೃಷ್ಟಿಪ್ರಕಾರೇಷ್ವನ್ಯತಮಸ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿಪ್ರಕಾರಸ್ಯ ಪ್ರಮುಖೇ ಪೂರ್ವಮ್ ಅಥರ್ವಾ ಸೃಷ್ಟ ಇತಿ ಜ್ಯೇಷ್ಠಃ ; ತಸ್ಮೈ ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರಾಯ ಪ್ರಾಹ ಪ್ರೋಕ್ತವಾನ್ ॥

ಅಥರ್ವಣೇ ಯಾಂ ಪ್ರವದೇತ ಬ್ರಹ್ಮಾಥರ್ವಾ ತಾಂ ಪುರೋವಾಚಾಂಗಿರೇ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಮ್ ।
ಸ ಭಾರದ್ವಾಜಾಯ ಸತ್ಯವಹಾಯ ಪ್ರಾಹ ಭಾರದ್ವಾಜೋಽಂಗಿರಸೇ ಪರಾವರಾಮ್ ॥ ೨ ॥

ಯಾಮ್ ಏತಾಮ್ ಅಥರ್ವಣೇ ಪ್ರವದೇತ ಪ್ರಾವದದ್ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಾ, ತಾಮೇವ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪ್ರಾಪ್ತಾಮ್ ಅಥರ್ವಾಂ ಪುರಾ ಪೂರ್ವಮ್ ; ಉವಾಚ ಉಕ್ತವಾನ್ ಅಂಗಿರೇ ಅಂಗೀರ್ನಾಮ್ನೇ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಮ್ । ಸ ಚಾಂಗೀಃ ಭಾರದ್ವಜಾಯ ಭರದ್ವಾಜಗೋತ್ರಾಯ ಸತ್ಯವಹಾಯ ಸತ್ಯವಹನಾಮ್ನೇ ಪ್ರಾಹ ಪ್ರೋಕ್ತವಾನ್ । ಭಾರದ್ವಾಜಃ ಅಂಗಿರಸೇ ಸ್ವಶಿಷ್ಯಾಯ ಪುತ್ರಾಯ ವಾ ಪರಾವರಾಂ ಪರಸ್ಮಾತ್ಪರಸ್ಮಾದವರೇಣಾವರೇಣ ಪ್ರಾಪ್ತೇತಿ ಪರಾವರಾ ಪರಾವರಸರ್ವವಿದ್ಯಾವಿಷಯವ್ಯಾಪ್ತೇರ್ವಾ, ತಾಂ ಪರಾವರಾಮಂಗಿರಸೇ ಪ್ರಾಹೇತ್ಯನುಷಂಗಃ ॥

ಶೌನಕೋ ಹ ವೈ ಮಹಾಶಾಲೋಽಂಗಿರಸಂ ವಿಧಿವದುಪಸನ್ನಃ ಪಪ್ರಚ್ಛ ಕಸ್ಮಿನ್ನು ಭಗವೋ ವಿಜ್ಞಾತೇ ಸರ್ವಮಿದಂ ವಿಜ್ಞಾತಂ ಭವತೀತಿ ॥ ೩ ॥

ಶೌನಕಃ ಶುನಕಸ್ಯಾಪತ್ಯಂ ಮಹಾಶಾಲಃ ಮಹಾಗೃಹಸ್ಥಃ ಅಂಗಿರಸಂ ಭಾರದ್ವಾಜಶಿಷ್ಯಮಾಚಾರ್ಯಂ ವಿಧಿವತ್ ಯಥಾಶಾಸ್ತ್ರಮಿತ್ಯೇತತ್ ; ಉಪಸನ್ನಃ ಉಪಗತಃ ಸನ್ ಪಪ್ರಚ್ಛ ಪೃಷ್ಟವಾನ್ । ಶೌನಕಾಂಗಿರಸೋಃ ಸಂಬಂಧಾದರ್ವಾಗ್ವಿಧಿವದ್ವಿಶೇಷಣಾಭಾವಾದುಪಸದನವಿಧೇಃ ಪೂರ್ವೇಷಾಮನಿಯಮ ಇತಿ ಗಮ್ಯತೇ । ಮರ್ಯಾದಾಕರಣಾರ್ಥಂ ವಿಶೇಷಣಮ್ । ಮಧ್ಯದೀಪಿಕಾನ್ಯಾಯಾರ್ಥಂ ವಾ ವಿಶೇಷಣಮ್ , ಅಸ್ಮದಾದಿಷ್ವಪ್ಯುಪಸದನವಿಧೇರಿಷ್ಟತ್ವಾತ್ । ಕಿಮಿತ್ಯಾಹ — ಕಸ್ಮಿನ್ನು ಭಗವೋ ವಿಜ್ಞಾತೇ, ನು ಇತಿ ವಿತರ್ಕೇ, ಭಗವಃ ಹೇ ಭಗವನ್ , ಸರ್ವಂ ಯದಿದಂ ವಿಜ್ಞೇಯಂ ವಿಜ್ಞಾತಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಜ್ಞಾತಮವಗತಂ ಭವತೀತಿ ‘ಏಕಸ್ಮಿನ್ವಿಜ್ಞಾತೇ ಸರ್ವವಿದ್ಭವತಿ’ ಇತಿ ಶಿಷ್ಟಪ್ರವಾದಂ ಶ್ರುತವಾಞ್ಶೌನಕಃ ತದ್ವಿಶೇಷಂ ವಿಜ್ಞಾತುಕಾಮಃ ಸನ್ಕಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ವಿತರ್ಕಯನ್ಪಪ್ರಚ್ಛ । ಅಥವಾ, ಲೋಕಸಾಮಾನ್ಯದೃಷ್ಟ್ಯಾ ಜ್ಞಾತ್ವೈವ ಪಪ್ರಚ್ಛ । ಸಂತಿ ಹಿ ಲೋಕೇ ಸುವರ್ಣಾದಿಶಕಲಭೇದಾಃ ಸುವರ್ಣತ್ವಾದ್ಯೇಕತ್ವವಿಜ್ಞಾನೇನ ವಿಜ್ಞಾಯಮಾನಾ ಲೌಕಿಕೈಃ ; ತಥಾ ಕಿಂ ನ್ವಸ್ತಿ ಸರ್ವಸ್ಯ ಜಗದ್ಭೇದಸ್ಯೈಕಂ ಕಾರಣಮ್ ಯತ್ರೈಕಸ್ಮಿನ್ವಿಜ್ಞಾತೇ ಸರ್ವಂ ವಿಜ್ಞಾತಂ ಭವತೀತಿ । ನನ್ವವಿದಿತೇ ಹಿ ಕಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಪ್ರಶ್ನೋಽನುಪಪನ್ನಃ ; ಕಿಮಸ್ತಿ ತದಿತಿ ತದಾ ಪ್ರಶ್ನೋ ಯುಕ್ತಃ ; ಸಿದ್ಧೇ ಹ್ಯಸ್ತಿತ್ವೇ ಕಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಸ್ಯಾತ್ , ಯಥಾ ಕಸ್ಮಿನ್ನಿಧೇಯಮಿತಿ । ನ ; ಅಕ್ಷರಬಾಹುಲ್ಯಾದಾಯಾಸಭೀರುತ್ವಾತ್ಪ್ರಶ್ನಃ ಸಂಭವತ್ಯೇವ — ಕಿಂ ನ್ವಸ್ತಿ ತದ್ಯಸ್ಮಿನ್ನೇಕಸ್ಮಿನ್ವಿಜ್ಞಾತೇ ಸರ್ವವಿತ್ಸ್ಯಾದಿತಿ ॥

ತಸ್ಮೈ ಸ ಹೋವಾಚ । ದ್ವೇ ವಿದ್ಯೇ ವೇದಿತವ್ಯೇ ಇತಿ ಹ ಸ್ಮ ಯದ್ಬ್ರಹ್ಮವಿದೋ ವದಂತಿ ಪರಾ ಚೈವಾಪರಾ ಚ ॥ ೪ ॥

ತಸ್ಮೈ ಶೌನಕಾಯ ಸಃ ಅಂಗಿರಾಃ ಹ ಕಿಲ ಉವಾಚ ಉಕ್ತವಾನ್ । ಕಿಮಿತಿ, ಉಚ್ಯತೇ — ದ್ವೇ ವಿದ್ಯೇ ವೇದಿತವ್ಯೇ ಜ್ಞಾತವ್ಯೇ ಇತಿ । ಏವಂ ಹ ಸ್ಮ ಕಿಲ ಯತ್ ಬ್ರಹ್ಮವಿದಃ ವೇದಾರ್ಥಾಭಿಜ್ಞಾಃ ಪರಮಾರ್ಥದರ್ಶಿನಃ ವದಂತಿ । ಕೇ ತೇ ಇತ್ಯಾಹ — ಪರಾ ಚ ಪರಮಾತ್ಮವಿದ್ಯಾ, ಅಪರಾ ಚ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಸಾಧನತತ್ಫಲವಿಷಯಾ । ನನು ಕಸ್ಮಿನ್ವಿದಿತೇ ಸರ್ವವಿದ್ಭವತೀತಿ ಶೌನಕೇನ ಪೃಷ್ಟಮ್ ; ತಸ್ಮಿನ್ವಕ್ತವ್ಯೇಽಪೃಷ್ಟಮಾಹಾಂಗಿರಾಃ — ದ್ವೇ ವಿದ್ಯೇ ಇತ್ಯಾದಿ । ನೈಷ ದೋಷಃ, ಕ್ರಮಾಪೇಕ್ಷತ್ವಾತ್ಪ್ರತಿವಚನಸ್ಯ । ಅಪರಾ ಹಿ ವಿದ್ಯಾ ಅವಿದ್ಯಾ ; ಸಾ ನಿರಾಕರ್ತವ್ಯಾ ತದ್ವಿಷಯೇ ಹಿ ಅವಿದಿತೇ ನ ಕಿಂಚಿತ್ತತ್ತ್ವತೋ ವಿದಿತಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ ; ‘ನಿರಾಕೃತ್ಯ ಹಿ ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಂ ಪಶ್ಚಾತ್ಸಿದ್ಧಾಂತೋ ವಕ್ತವ್ಯೋ ಭವತಿ’ ಇತಿ ನ್ಯಾಯಾತ್ ॥

ತತ್ರಾಪರಾ, ಋಗ್ವೇದೋ ಯಜುರ್ವೇದಃ ಸಾಮವೇದೋಽಥರ್ವವೇದಃ ಶಿಕ್ಷಾ ಕಲ್ಪೋ ವ್ಯಾಕರಣಂ ನಿರುಕ್ತಂ ಛಂದೋ ಜ್ಯೋತಿಷಮಿತಿ । ಅಥ ಪರಾ ಯಯಾ ತದಕ್ಷರಮಧಿಗಮ್ಯತೇ ॥ ೫ ॥

ತತ್ರ ಕಾ ಅಪರೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ — ಋಗ್ವೇದೋ ಯಜುರ್ವೇದಃ ಸಾಮವೇದೋಽಥರ್ವವೇದಃ ಇತ್ಯೇತೇ ಚತ್ವಾರೋ ವೇದಾಃ । ಶಿಕ್ಷಾ ಕಲ್ಪೋ ವ್ಯಾಕರಣಂ ನಿರುಕ್ತಂ ಛಂದೋ ಜ್ಯೋತಿಷಮ್ ಇತ್ಯಂಗಾನಿ ಷಟ್ ; ಏಷಾ ಅಪರಾ ವಿದ್ಯೋಕ್ತಾ । ಅಥ ಇದಾನೀಮ್ ಇಯಂ ಪರಾ ವಿದ್ಯೋಚ್ಯತೇ ಯಯಾ ತತ್ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣವಿಶೇಷಣಮ್ ಅಕ್ಷರಮ್ ಅಧಿಗಮ್ಯತೇ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ, ಅಧಿಪೂರ್ವಸ್ಯ ಗಮೇಃ ಪ್ರಾಯಶಃ ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥತ್ವಾತ್ ; ನ ಚ ಪರಪ್ರಾಪ್ತೇರವಗಮಾರ್ಥಸ್ಯ ಚ ಭೇದೋಽಸ್ತಿ ; ಅವಿದ್ಯಾಯಾ ಅಪಾಯ ಏವ ಹಿ ಪರಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ನಾರ್ಥಾಂತರಮ್ । ನನು ಋಗ್ವೇದಾದಿಬಾಹ್ಯಾ ತರ್ಹಿ ಸಾ ಕಥಂ ಪರಾ ವಿದ್ಯಾ ಸ್ಯಾತ್ ಮೋಕ್ಷಸಾಧನಂ ಚ । ‘ಯಾ ವೇದಬಾಹ್ಯಾಃ ಸ್ಮೃತಯೋ ಯಾಶ್ಚ ಕಾಶ್ಚ ಕುದೃಷ್ಟಯಃ. . . ’ (ಮನು. ೧೨ । ೯೫) ಇತಿ ಹಿ ಸ್ಮರಂತಿ । ಕುದೃಷ್ಟಿತ್ವಾನ್ನಿಷ್ಫಲತ್ವಾದನಾದೇಯಾ ಸ್ಯಾತ್ ; ಉಪನಿಷದಾಂ ಚ ಋಗ್ವೇದಾದಿಬಾಹ್ಯತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್ । ಋಗ್ವೇದಾದಿತ್ವೇ ತು ಪೃಥಕ್ಕರಣಮನರ್ಥಕಮ್ ಅಥ ಪರೇತಿ । ನ, ವೇದ್ಯವಿಷಯವಿಜ್ಞಾನಸ್ಯ ವಿವಕ್ಷಿತತ್ವಾತ್ । ಉಪನಿಷದ್ವೇದ್ಯಾಕ್ಷರವಿಷಯಂ ಹಿ ವಿಜ್ಞಾನಮಿಹ ಪರಾ ವಿದ್ಯೇತಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ವಿವಕ್ಷಿತಮ್ , ನೋಪನಿಷಚ್ಛಬ್ದರಾಶಿಃ । ವೇದಶಬ್ದೇನ ತು ಸರ್ವತ್ರ ಶಬ್ದರಾಶಿರ್ವಿವಕ್ಷಿತಃ । ಶಬ್ದರಾಶ್ಯಧಿಗಮೇಽಪಿ ಯತ್ನಾಂತರಮಂತರೇಣ ಗುರ್ವಭಿಗಮನಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ವೈರಾಗ್ಯಂ ಚ ನಾಕ್ಷರಾಧಿಗಮಃ ಸಂಭವತೀತಿ ಪೃಥಕ್ಕರಣಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾ ಅಥ ಪರಾ ವಿದ್ಯೇತಿ ॥

ಯತ್ತದದ್ರೇಶ್ಯಮಗ್ರಾಹ್ಯಮಗೋತ್ರಮವರ್ಣಮಚಕ್ಷುಃಶ್ರೋತ್ರಂ ತದಪಾಣಿಪಾದಮ್ ।
ನಿತ್ಯಂ ವಿಭುಂ ಸರ್ವಗತಂ ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ತದವ್ಯಯಂ ಯದ್ಭೂತಯೋನಿಂ ಪರಿಪಶ್ಯಂತಿ ಧೀರಾಃ ॥ ೬ ॥

ಯಥಾ ವಿಧಿವಿಷಯೇ ಕರ್ತ್ರಾದ್ಯನೇಕಕಾರಕೋಪಸಂಹಾರದ್ವಾರೇಣ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಜ್ಞಾನಕಾಲಾದನ್ಯತ್ರಾನುಷ್ಠೇಯೋಽರ್ಥೋಽಸ್ತ್ಯಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿಲಕ್ಷಣಃ, ನ ತಥೇಹ ಪರವಿದ್ಯಾವಿಷಯೇ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಜ್ಞಾನಸಮಕಾಲ ಏವ ತು ಪರ್ಯವಸಿತೋ ಭವತಿ, ಕೇವಲಶಬ್ದಪ್ರಕಾಶಿತಾರ್ಥಜ್ಞಾನಮಾತ್ರನಿಷ್ಠಾವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾಭಾವಾತ್ । ತಸ್ಮಾದಿಹ ಪರಾಂ ವಿದ್ಯಾಂ ಸವಿಶೇಷಣೇನಾಕ್ಷರೇಣ ವಿಶಿನಷ್ಟಿ — ಯತ್ತದದ್ರೇಶ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿನಾ । ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಬುದ್ಧೌ ಸಂಹೃತ್ಯ ಸಿದ್ಧವತ್ಪರಾಮೃಶತಿ — ಯತ್ತದಿತಿ । ಅದ್ರೇಶ್ಯಮ್ ಅದೃಶ್ಯಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಬುದ್ಧೀಂದ್ರಿಯಾಣಾಮಗಮ್ಯಮಿತ್ಯೇತತ್ । ದೃಶೇರ್ಬಹಿಃಪ್ರವೃತ್ತಸ್ಯ ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯದ್ವಾರಕತ್ವಾತ್ । ಅಗ್ರಾಹ್ಯಂ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಾವಿಷಯಮಿತ್ಯೇತತ್ । ಅಗೋತ್ರಮ್ , ಗೋತ್ರಮನ್ವಯೋ ಮೂಲಮಿತ್ಯನರ್ಥಾಂತರಮ್ । ಅಗೋತ್ರಮ್ ಅನನ್ವಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ । ನ ಹಿ ತಸ್ಯ ಮೂಲಮಸ್ತಿ ಯೇನಾನ್ವಿತಂ ಸ್ಯಾತ್ । ವರ್ಣ್ಯಂತ ಇತಿ ವರ್ಣಾ ದ್ರವ್ಯಧರ್ಮಾಃ ಸ್ಥೂಲತ್ವಾದಯಃ ಶುಕ್ಲತ್ವಾದಯೋ ವಾ । ಅವಿದ್ಯಮಾನಾ ವರ್ಣಾ ಯಸ್ಯ ತತ್ ಅವರ್ಣಮ್ ಅಕ್ಷರಮ್ । ಅಚಕ್ಷುಃಶ್ರೋತ್ರಂ ಚಕ್ಷುಶ್ಚ ಶ್ರೋತ್ರಂ ಚ ನಾಮರೂಪವಿಷಯೇ ಕರಣೇ ಸರ್ವಜಂತೂನಾಮ್ , ತೇ ಅವಿದ್ಯಮಾನೇ ಯಸ್ಯ ತದಚಕ್ಷುಃಶ್ರೋತ್ರಮ್ । ‘ಯಃ ಸರ್ವಜ್ಞಃ ಸರ್ವವಿತ್’ (ಮು. ಉ. ೧ । ೧ । ೯) ಇತಿ ಚೇತನಾವತ್ತ್ವವಿಶೇಷಣಾತ್ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಸಂಸಾರಿಣಾಮಿವ ಚಕ್ಷುಃಶ್ರೋತ್ರಾದಿಭಿಃ ಕರಣೈರರ್ಥಸಾಧಕತ್ವಮ್ ; ತದಿಹ ಅಚಕ್ಷುಃಶ್ರೋತ್ರಮಿತಿ ವಾರ್ಯತೇ, ‘ಪಶ್ಯತ್ಯಚಕ್ಷುಃ ಸ ಶೃಣೋತ್ಯಕರ್ಣಃ’ (ಶ್ವೇ. ಉ. ೩ । ೧೯) ಇತ್ಯಾದಿದರ್ಶನಾತ್ । ಕಿಂಚ, ತತ್ ಅಪಾಣಿಪಾದಂ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯರಹಿತಮಿತ್ಯೇತತ್ । ಯತ ಏವಮ್ ಅಗ್ರಾಹ್ಯಮಗ್ರಾಹಕಂ ಚ ಅತೋ ನಿತ್ಯಮವಿನಾಶಿ । ವಿಭುಂ ವಿವಿಧಂ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಸ್ಥಾವರಾಂತಪ್ರಾಣಿಭೇದೈರ್ಭವತೀತಿ ವಿಭುಮ್ । ಸರ್ವಗತಂ ವ್ಯಾಪಕಮಾಕಾಶವತ್ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಮ್ । ಶಬ್ದಾದಿಸ್ಥೂಲತ್ವಕಾರಣರಹಿತತ್ವಾತ್ । ಶಬ್ದಾದಯೋ ಹ್ಯಾಕಾಶವಾಯ್ವಾದೀನಾಮುತ್ತರೋತ್ತರಸ್ಥೂಲತ್ವಕಾರಣಾನಿ ; ತದಭಾವಾತ್ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಮ್ , ಕಿಂಚ, ತತ್ ಅವ್ಯಯಮ್ ಉಕ್ತಧರ್ಮತ್ವಾದೇವ ನ ವ್ಯೇತೀತ್ಯವ್ಯಯಮ್ । ನ ಹ್ಯನಂಗಸ್ಯ ಸ್ವಾಂಗಾಪಚಯಲಕ್ಷಣೋ ವ್ಯಯಃ ಸಂಭವತಿ ಶರೀರಸ್ಯೇವ । ನಾಪಿ ಕೋಶಾಪಚಯಲಕ್ಷಣೋ ವ್ಯಯಃ ಸಂಭವತಿ ರಾಜ್ಞ ಇವ । ನಾಪಿ ಗುಣದ್ವಾರಕೋ ವ್ಯಯಃ ಸಂಭವತಿ, ಅಗುಣತ್ವಾತ್ಸರ್ವಾತ್ಮಕತ್ವಾಚ್ಚ । ಯತ್ ಏವಂಲಕ್ಷಣಂ ಭೂತಯೋನಿಂ ಭೂತಾನಾಂ ಕಾರಣಂ ಪೃಥಿವೀವ ಸ್ಥಾವರಜಂಗಮಾನಾಂ ಪರಿಪಶ್ಯಂತಿ ಸರ್ವತ ಆತ್ಮಭೂತಂ ಸರ್ವಸ್ಯ ಅಕ್ಷರಂ ಪಶ್ಯಂತಿ ಧೀರಾಃ ಧೀಮಂತೋ ವಿವೇಕಿನಃ । ಈದೃಶಮಕ್ಷರಂ ಯಯಾ ವಿದ್ಯಯಾ ಅಧಿಗಮ್ಯತೇ ಸಾ ಪರಾ ವಿದ್ಯೇತಿ ಸಮುದಾಯಾರ್ಥಃ ॥

ಯಥೋರ್ಣನಾಭಿಃ ಸೃಜತೇ ಗೃಹ್ಣತೇ ಚ ಯಥಾ ಪೃಥಿವ್ಯಾಮೋಷಧಯಃ ಸಂಭವಂತಿ ।
ಯಥಾ ಸತಃ ಪುರುಷಾತ್ಕೇಶಲೋಮಾನಿ ತಥಾಕ್ಷರಾತ್ಸಂಭವತೀಹ ವಿಶ್ವಮ್ ॥ ೭ ॥

ಭೂತಯೋನಿರಕ್ಷರಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ತತ್ಕಥಂ ಭೂತಯೋನಿತ್ವಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ ದೃಷ್ಟಾಂತೈಃ — ಯಥಾ ಲೋಕೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ ಊರ್ಣನಾಭಿಃ ಲೂತಾಕೀಟಃ ಕಿಂಚಿತ್ಕಾರಣಾಂತರಮನಪೇಕ್ಷ್ಯ ಸ್ವಯಮೇವ ಸೃಜತೇ ಸ್ವಶರೀರಾವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾನೇವ ತಂತೂನ್ಬಹಿಃ ಪ್ರಸಾರಯತಿ ಪುನಸ್ತಾನೇವ ಗೃಹ್ಣತೇ ಚ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಸ್ವಾತ್ಮಭಾವಮೇವಾಪಾದಯತಿ ; ಯಥಾ ಚ ಪೃಥಿವ್ಯಾಮ್ ಓಷಧಯಃ, ವ್ರೀಹ್ಯಾದಿಸ್ಥಾವರಾಣೀತ್ಯರ್ಥಃ, ಸ್ವಾತ್ಮಾವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾ ಏವ ಪ್ರಭವಂತಿ ಸಂಭವಂತಿ ; ಯಥಾ ಚ ಸತಃ ವಿದ್ಯಮಾನಾಜ್ಜೀವತಃ ಪುರುಷಾತ್ ಕೇಶಲೋಮಾನಿ ಕೇಶಾಶ್ಚ ಲೋಮಾನಿ ಚ ಸಂಭವಂತಿ ವಿಲಕ್ಷಣಾನಿ । ಯಥೈತೇ ದೃಷ್ಟಾಂತಾಃ, ತಥಾ ವಿಲಕ್ಷಣಂ ಸಲಕ್ಷಣಂ ಚ ನಿಮಿತ್ತಾಂತರಾನಪೇಕ್ಷಾದ್ಯಥೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಾತ್ ಅಕ್ಷರಾತ್ ಸಂಭವತಿ ಸಮುತ್ಪದ್ಯತೇ ಇಹ ಸಂಸಾರಮಂಡಲೇ ವಿಶ್ವಂ ಸಮಸ್ತಂ ಜಗತ್ । ಅನೇಕದೃಷ್ಟಾಂತೋಪಾದಾನಂ ತು ಸುಖಾವಬೋಧನಾರ್ಥಮ್ ॥

ತಪಸಾ ಚೀಯತೇ ಬ್ರಹ್ಮ ತತೋಽನ್ನಮಭಿಜಾಯತೇ ।
ಅನ್ನಾತ್ಪ್ರಾಣೋ ಮನಃ ಸತ್ಯಂ ಲೋಕಾಃ ಕರ್ಮಸು ಚಾಮೃತಮ್ ॥ ೮ ॥

ಯದ್ಬ್ರಹ್ಮಣ ಉತ್ಪದ್ಯಮಾನಂ ವಿಶ್ವಂ ತದನೇನ ಕ್ರಮೇಣೋತ್ಪದ್ಯತೇ, ನ ಯುಗಪದ್ಬದರಮುಷ್ಟಿಪ್ರಕ್ಷೇಪವದಿತಿ ಕ್ರಮನಿಯಮವಿವಕ್ಷಾರ್ಥೋಽಯಂ ಮಂತ್ರ ಆರಭ್ಯತೇ — ತಪಸಾ ಜ್ಞಾನೇನ ಉತ್ಪತ್ತಿವಿಧಿಜ್ಞತಯಾ ಭೂತಯೋನ್ಯಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಚೀಯತೇ ಉಪಚೀಯತೇ ಉತ್ಪಾದಯಿಷ್ಯದಿದಂ ಜಗತ್ ಅಂಕುರಮಿವ ಬೀಜಮುಚ್ಛೂನತಾಂ ಗಚ್ಛತಿ ಪುತ್ರಮಿವ ಪಿತಾ ಹರ್ಷೇಣ । ಏವಂ ಸರ್ವಜ್ಞತಯಾ ಸೃಷ್ಟಿಸ್ಥಿತಿಸಂಹಾರಶಕ್ತಿವಿಜ್ಞಾನವತ್ತಯೋಪಚಿತಾತ್ ತತಃ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಅನ್ನಮ್ ಅದ್ಯತೇ ಭುಜ್ಯತ ಇತ್ಯನ್ನಮವ್ಯಾಕೃತಂ ಸಾಧಾರಣಂ ಕಾರಣಂ ಸಂಸಾರಿಣಾಂ ವ್ಯಾಚಿಕೀರ್ಷಿತಾವಸ್ಥಾರೂಪೇಣ ಅಭಿಜಾಯತೇ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ । ತತಶ್ಚ ಅವ್ಯಾಕೃತಾದ್ವ್ಯಾಚಿಕೀರ್ಷಿತಾವಸ್ಥಾತ್ ಅನ್ನಾತ್ ಪ್ರಾಣಃ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭೋ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಜ್ಞಾನಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತ್ಯಧಿಷ್ಠಿತೋ ಜಗತ್ಸಾಧಾರಣೋಽವಿದ್ಯಾಕಾಮಕರ್ಮಭೂತಸಮುದಾಯಬೀಜಾಂಕುರೋ ಜಗದಾತ್ಮಾ ಅಭಿಜಾಯತ ಇತ್ಯನುಷಂಗಃ । ತಸ್ಮಾಚ್ಚ ಪ್ರಾಣಾತ್ ಮನಃ ಮನಆಖ್ಯಂ ಸಂಕಲ್ಪವಿಕಲ್ಪಸಂಶಯನಿರ್ಣಯಾದ್ಯಾತ್ಮಕಮಭಿಜಾಯತೇ । ತತೋಽಪಿ ಸಂಕಲ್ಪಾದ್ಯಾತ್ಮಕಾನ್ಮನಸಃ ಸತ್ಯಂ ಸತ್ಯಾಖ್ಯಮಾಕಾಶಾದಿಭೂತಪಂಚಕಮಭಿಜಾಯತೇ । ತಸ್ಮಾತ್ಸತ್ಯಾಖ್ಯಾದ್ಭೂತಪಂಚಕಾದಂಡಕ್ರಮೇಣ ಸಪ್ತ ಲೋಕಾಃ ಭೂರಾದಯಃ । ತೇಷು ಮನುಷ್ಯಾದಿಪ್ರಾಣಿವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ರಮೇಣ ಕರ್ಮಾಣಿ । ಕರ್ಮಸು ಚ ನಿಮಿತ್ತಭೂತೇಷು ಅಮೃತಂ ಕರ್ಮಜಂ ಫಲಮ್ । ಯಾವತ್ಕರ್ಮಾಣಿ ಕಲ್ಪಕೋಟಿಶತೈರಪಿ ನ ವಿನಶ್ಯಂತಿ, ತಾವತ್ಫಲಂ ನ ವಿನಶ್ಯತೀತ್ಯಮೃತಮ್ ॥

ಯಃ ಸರ್ವಜ್ಞಃ ಸರ್ವವಿದ್ಯಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಮಯಂ ತಪಃ ।
ತಸ್ಮಾದೇತದ್ಬ್ರಹ್ಮ ನಾಮ ರೂಪಮನ್ನಂ ಚ ಜಾಯತೇ ॥ ೯ ॥

ಉಕ್ತಮೇವಾರ್ಥಮುಪಸಂಜಿಹೀರ್ಷುರ್ಮಂತ್ರೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾರ್ಥಮಾಹ — ಯಃ ಉಕ್ತಲಕ್ಷಣೋಽಕ್ಷರಾಖ್ಯಃ ಸರ್ವಜ್ಞಃ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸರ್ವಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಸರ್ವಜ್ಞಃ । ವಿಶೇಷೇಣ ಸರ್ವಂ ವೇತ್ತೀತಿ ಸರ್ವವಿತ್ । ಯಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಮಯಂ ಜ್ಞಾನವಿಕಾರಮೇವ ಸಾರ್ವಜ್ಞ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ತಪಃ ಅನಾಯಾಸಲಕ್ಷಣಮ್ , ತಸ್ಮಾತ್ ಯಥೋಕ್ತಾತ್ಸರ್ವಜ್ಞಾತ್ ಏತತ್ ಉಕ್ತಂ ಕಾರ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾಖ್ಯಂ ಜಾಯತೇ । ಕಿಂಚ, ನಾಮ ಅಸೌ ದೇವದತ್ತೋ ಯಜ್ಞದತ್ತ ಇತ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಮ್ , ರೂಪಮ್ ಇದಂ ಶುಕ್ಲಂ ನೀಲಮಿತ್ಯಾದಿ, ಅನ್ನಂ ಚ ವ್ರೀಹಿಯವಾದಿಲಕ್ಷಣಮ್ , ಜಾಯತೇ ಪೂರ್ವಮಂತ್ರೋಕ್ತಕ್ರಮೇಣೇತ್ಯವಿರೋಧೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ ॥
ಇತಿ ಪ್ರಥಮಮುಂಡಕೇ ಪ್ರಥಮಖಂಡಭಾಷ್ಯಮ್ ॥

ದ್ವಿತೀಯಃ ಖಂಡಃ

ತದೇತತ್ಸತ್ಯಂ ಮಂತ್ರೇಷು ಕರ್ಮಾಣಿ ಕವಯೋ ಯಾನ್ಯಪಶ್ಯಂಸ್ತಾನಿ ತ್ರೇತಾಯಾಂ ಬಹುಧಾ ಸಂತತಾನಿ ।
ತಾನ್ಯಾಚರಥ ನಿಯತಂ ಸತ್ಯಕಾಮಾ ಏಷ ವಃ ಪಂಥಾಃ ಸುಕೃತಸ್ಯ ಲೋಕೇ ॥ ೧ ॥

ಸಾಂಗಾ ವೇದಾ ಅಪರಾ ವಿದ್ಯೋಕ್ತಾ ‘ಋಗ್ವೇದೋ ಯಜುರ್ವೇದಃ’ (ಮು. ಉ. ೧ । ೧ । ೫) ಇತ್ಯಾದಿನಾ । ‘ಯತ್ತದದ್ರೇಶ್ಯಮ್’ (ಮು. ಉ. ೧ । ೧ । ೬) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ‘ನಾಮರೂಪಮನ್ನಂ ಚ ಜಾಯತೇ’ (ಮು. ಉ. ೧ । ೧ । ೯) ಇತ್ಯಂತೇನ ಗ್ರಂಥೇನೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಮಕ್ಷರಂ ಯಯಾ ವಿದ್ಯಯಾಧಿಗಮ್ಯತ ಇತಿ ಸಾ ಪರಾ ವಿದ್ಯಾ ಸವಿಶೇಷಣೋಕ್ತಾ । ಅತಃ ಪರಮನಯೋರ್ವಿದ್ಯಯೋರ್ವಿಷಯೌ ವಿವೇಕ್ತವ್ಯೌ ಸಂಸಾರಮೋಕ್ಷಾವಿತ್ಯುತ್ತರೋ ಗ್ರಂಥ ಆರಭ್ಯತೇ । ತತ್ರಾಪರವಿದ್ಯಾವಿಷಯಃ ಕರ್ತ್ರಾದಿಸಾಧನಕ್ರಿಯಾಫಲಭೇದರೂಪಃ ಸಂಸಾರೋಽನಾದಿರನಂತೋ ದುಃಖಸ್ವರೂಪತ್ವಾದ್ಧಾತವ್ಯಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಶರೀರಿಭಿಃ ಸಾಮಸ್ತ್ಯೇನ ನದೀಸ್ರೋತೋವದವಿಚ್ಛೇದರೂಪಸಂಬಂಧಃ ತದುಪಶಮಲಕ್ಷಣೋ ಮೋಕ್ಷಃ ಪರವಿದ್ಯಾವಿಷಯೋಽನಾದ್ಯನಂತೋಽಜರೋಽಮರೋಽಮೃತೋಽಭಯಃ ಶುದ್ಧಃ ಪ್ರಸನ್ನಃ ಸ್ವಾತ್ಮಪ್ರತಿಷ್ಠಾಲಕ್ಷಣಃ ಪರಮಾನಂದೋಽದ್ವಯ ಇತಿ । ಪೂರ್ವಂ ತಾವದಪರವಿದ್ಯಾಯಾ ವಿಷಯಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮಾರಂಭಃ । ತದ್ದರ್ಶನೇ ಹಿ ತನ್ನಿರ್ವೇದೋಪಪತ್ತಿಃ । ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ — ‘ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ಲೋಕಾನ್ಕರ್ಮಚಿತಾನ್’ (ಮು. ಉ. ೧ । ೨ । ೧೨) ಇತ್ಯಾದಿನಾ । ನ ಹ್ಯಪ್ರದರ್ಶಿತೇ ಪರೀಕ್ಷೋಪಪದ್ಯತ ಇತಿ ತತ್ಪ್ರದರ್ಶಯನ್ನಾಹ — ತದೇತತ್ ಸತ್ಯಮ್ ಅವಿತಥಮ್ । ಕಿಂ ತತ್ ? ಮಂತ್ರೇಷು ಋಗ್ವೇದಾದ್ಯಾಖ್ಯೇಷು ಕರ್ಮಾಣಿ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದೀನಿ ಮಂತ್ರೈರೇವ ಪ್ರಕಾಶಿತಾನಿ ಕವಯಃ ಮೇಧಾವಿನೋ ವಸಿಷ್ಠಾದಯಃ ಯಾನಿ ಅಪಶ್ಯನ್ ದೃಷ್ಟವಂತಃ । ಯತ್ತದೇತತ್ಸತ್ಯಮೇಕಾಂತಪುರುಷಾರ್ಥಸಾಧನತ್ವಾತ್ , ತಾನಿ ಚ ವೇದವಿಹಿತಾನಿ ಋಷಿದೃಷ್ಟಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ತ್ರೇತಾಯಾಂ ತ್ರಯೀಸಂಯೋಗಲಕ್ಷಣಾಯಾಂ ಹೌತ್ರಾಧ್ವರ್ಯವೌದ್ಗಾತ್ರಪ್ರಕಾರಾಯಾಮಧಿಕರಣಭೂತಾಯಾಂ ಬಹುಧಾ ಬಹುಪ್ರಕಾರಂ ಸಂತತಾನಿ ಸಂಪ್ರವೃತ್ತಾನಿ ಕರ್ಮಿಭಿಃ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾನಿ ತ್ರೇತಾಯಾಂ ವಾ ಯುಗೇ ಪ್ರಾಯಶಃ ಪ್ರವೃತ್ತಾನಿ ; ಅತೋ ಯೂಯಂ ತಾನಿ ಆಚರಥ ನಿರ್ವರ್ತಯತ ನಿಯತಂ ನಿತ್ಯಂ ಸತ್ಯಕಾಮಾ ಯಥಾಭೂತಕರ್ಮಫಲಕಾಮಾಃ ಸಂತಃ । ಏಷಃ ವಃ ಯುಷ್ಮಾಕಂ ಪಂಥಾಃ ಮಾರ್ಗಃ ಸುಕೃತಸ್ಯ ಸ್ವಯಂ ನಿರ್ವರ್ತಿತಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ಲೋಕೇ ಫಲನಿಮಿತ್ತಂ ಲೋಕ್ಯತೇ ದೃಶ್ಯತೇ ಭುಜ್ಯತ ಇತಿ ಕರ್ಮಫಲಂ ಲೋಕ ಉಚ್ಯತೇ । ತದರ್ಥಂ ತತ್ಪ್ರಾಪ್ತಯೇ ಏಷ ಮಾರ್ಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಯಾನ್ಯೇತಾನ್ಯಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದೀನಿ ತ್ರಯ್ಯಾಂ ವಿಹಿತಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ, ತಾನ್ಯೇಷ ಪಂಥಾ ಅವಶ್ಯಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿಸಾಧನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ॥

ಯದಾ ಲೇಲಾಯತೇ ಹ್ಯರ್ಚಿಃ ಸಮಿದ್ಧೇ ಹವ್ಯವಾಹನೇ ।
ತದಾಜ್ಯಭಾಗಾವಂತರೇಣಾಹುತೀಃ ಪ್ರತಿಪಾದಯೇತ್ ॥ ೨ ॥

ತತ್ರಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಮೇವ ತಾವತ್ಪ್ರಥಮಂ ಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮುಚ್ಯತೇ, ಸರ್ವಕರ್ಮಣಾಂ ಪ್ರಾಥಮ್ಯಾತ್ । ತತ್ಕಥಮ್ ? ಯದೈವ ಇಂಧನೈರಭ್ಯಾಹಿತೈಃ ಸಮ್ಯಗಿದ್ಧೇ ಸಮಿದ್ಧೇ ದೀಪ್ತೇ ಹವ್ಯವಾಹನೇ ಲೇಲಾಯತೇ ಚಲತಿ ಅರ್ಚಿಃ ; ತದಾ ತಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ಲೇಲಾಯಮಾನೇ ಚಲತ್ಯರ್ಚಿಷಿ ಆಜ್ಯಭಾಗೌ ಆಜ್ಯಭಾಗಯೋಃ ಅಂತರೇಣ ಮಧ್ಯೇ ಆವಾಪಸ್ಥಾನೇ ಆಹುತೀಃ ಪ್ರತಿಪಾದಯೇತ್ ಪ್ರಕ್ಷಿಪೇತ್ ದೇವತಾಮುದ್ದಿಶ್ಯ । ಅನೇಕಾಹಃಪ್ರಯೋಗಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಆಹುತೀರಿತಿ ಬಹುವಚನಮ್ । ಏಷ ಸಮ್ಯಗಾಹುತಿಪ್ರಕ್ಷೇಪಾದಿಲಕ್ಷಣಃ ಕರ್ಮಮಾರ್ಗೋ ಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಯೇ ಪಂಥಾಃ । ತಸ್ಯ ಚ ಸಮ್ಯಕ್ಕರಣಂ ದುಷ್ಕರಮ್ ; ವಿಪತ್ತಯಸ್ತ್ವನೇಕಾ ಭವಂತಿ ॥

ಯಸ್ಯಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಮದರ್ಶಮಪೌರ್ಣಮಾಸಮಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯಮನಾಗ್ರಯಣಮತಿಥಿವರ್ಜಿತಂ ಚ ।
ಅಹುತಮವೈಶ್ವದೇವಮವಿಧಿನಾ ಹುತಮಾಸಪ್ತಮಾಂಸ್ತಸ್ಯ ಲೋಕಾನ್ಹಿನಸ್ತಿ ॥ ೩ ॥

ಕಥಮ್ ? ಯಸ್ಯ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಣಃ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಮ್ ಅದರ್ಶಂ ದರ್ಶಾಖ್ಯೇನ ಕರ್ಮಣಾ ವರ್ಜಿತಮ್ । ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಭಿರವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯತ್ವಾದ್ದರ್ಶಸ್ಯ । ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಸಂಬಂಧ್ಯಗ್ನಿಹೋತ್ರವಿಶೇಷಣಮಿವ ಭವತಿ । ತದಕ್ರಿಯಮಾಣಮಿತ್ಯೇತತ್ । ತಥಾ ಅಪೌರ್ಣಮಾಸಮ್ ಇತ್ಯಾದಿಷ್ವಪ್ಯಗ್ನಿಹೋತ್ರವಿಶೇಷಣತ್ವಂ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್ । ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾಂಗತ್ವಸ್ಯಾವಿಶಿಷ್ಟತ್ವಾತ್ । ಅಪೌರ್ಣಮಾಸಂ ಪೌರ್ಣಮಾಸಕರ್ಮವರ್ಜಿತಮ್ । ಅಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯಂ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯಕರ್ಮವರ್ಜಿತಮ್ । ಅನಾಗ್ರಯಣಮ್ ಆಗ್ರಯಣಂ ಶರದಾದಿಷು ಕರ್ತವ್ಯಮ್ , ತಚ್ಚ ನ ಕ್ರಿಯತೇ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ । ಅತಿಥಿವರ್ಜಿತಂ ಚ ಅತಿಥಿಪೂಜನಂ ಚಾಹನ್ಯಹನ್ಯಕ್ರಿಯಮಾಣಂ ಯಸ್ಯ । ಸ್ವಯಂ ಸಮ್ಯಗಗ್ನಿಹೋತ್ರಕಾಲೇ ಅಹುತಮ್ । ಅದರ್ಶಾದಿವತ್ ಅವೈಶ್ವದೇವಂ ವೈಶ್ವದೇವಕರ್ಮವರ್ಜಿತಮ್ । ಹೂಯಮಾನಮಪ್ಯವಿಧಿನಾ ಹುತಮ್ ಅಯಥಾಹುತಮಿತ್ಯೇತತ್ । ಏವಂ ದುಃಸಂಪಾದಿತಮಸಂಪಾದಿತಮಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದ್ಯುಪಲಕ್ಷಿತಂ ಕರ್ಮ ಕಿಂ ಕರೋತೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ — ಆಸಪ್ತಮಾನ್ ಸಪ್ತಮಸಹಿತಾನ್ ತಸ್ಯ ಕರ್ತುರ್ಲೋಕಾನ್ ಹಿನಸ್ತಿ ಹಿನಸ್ತೀವ ಆಯಾಸಮಾತ್ರಫಲತ್ವಾತ್ । ಸಮ್ಯಕ್ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇಷು ಹಿ ಕರ್ಮಸು ಕರ್ಮಪರಿಣಾಮಾನುರೂಪ್ಯೇಣ ಭೂರಾದಯಃ ಸತ್ಯಾಂತಾಃ ಸಪ್ತ ಲೋಕಾಃ ಫಲಂ ಪ್ರಾಪ್ತವ್ಯಮ್ । ತೇ ಲೋಕಾಃ ಏವಂಭೂತೇನಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿಕರ್ಮಣಾ ತ್ವಪ್ರಾಪ್ಯತ್ವಾದ್ಧಿಂಸ್ಯಂತ ಇವ, ಆಯಾಸಮಾತ್ರಂ ತ್ವವ್ಯಭಿಚಾರೀತ್ಯತೋ ಹಿನಸ್ತೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ಪಿಂಡದಾನಾದ್ಯನುಗ್ರಹೇಣ ವಾ ಸಂಬಧ್ಯಮಾನಾಃ ಪಿತೃಪಿತಾಮಹಪ್ರಪಿತಾಮಹಾಃ ಪುತ್ರಪೌತ್ರಪ್ರಪೌತ್ರಾಃ ಸ್ವಾತ್ಮೋಪಕಾರಾಃ ಸಪ್ತ ಲೋಕಾ ಉಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿನಾ ನ ಭವಂತೀತಿ ಹಿಂಸ್ಯಂತ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ॥

ಕಾಲೀ ಕರಾಲೀ ಚ ಮನೋಜವಾ ಚ ಸುಲೋಹಿತಾ ಯಾ ಚ ಸುಧೂಮ್ರವರ್ಣಾ ।
ಸ್ಫುಲಿಂಗಿನೀ ವಿಶ್ವರುಚೀ ಚ ದೇವೀ ಲೇಲಾಯಮಾನಾ ಇತಿ ಸಪ್ತ ಜಿಹ್ವಾಃ ॥ ೪ ॥

ಕಾಲೀ ಕರಾಲೀ ಚ ಮನೋಜವಾ ಚ ಸುಲೋಹಿತಾ ಯಾ ಚ ಸುಧೂಮ್ರವರ್ಣಾ । ಸ್ಫುಲಿಂಗಿನೀ ವಿಶ್ವರುಚೀ ಚ ದೇವೀ ಲೇಲಾಯಮಾನಾ ದಹನಸ್ಯ ಜಿಹ್ವಾಃ । ಕಾಲ್ಯಾದ್ಯಾ ವಿಶ್ವರುಚ್ಯಂತಾ ಲೇಲಾಯಮಾನಾಃ ಅಗ್ನೇರ್ಹವಿರಾಹುತಿಗ್ರಸನಾರ್ಥಾ ಏತಾಃ ಕಿಲ ಸಪ್ತ ಜಿಹ್ವಾಃ ॥

ಏತೇಷು ಯಶ್ಚರತೇ ಭ್ರಾಜಮಾನೇಷು ಯಥಾಕಾಲಂ ಚಾಹುತಯೋ ಹ್ಯಾದದಾಯನ್ ।
ತಂ ನಯಂತ್ಯೇತಾಃ ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ರಶ್ಮಯೋ ಯತ್ರ ದೇವಾನಾಂ ಪತಿರೇಕೋಽಧಿವಾಸಃ ॥ ೫ ॥

ಏತೇಷು ಅಗ್ನಿಜಿಹ್ವಾಭೇದೇಷು ಯಃ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರೀ ಚರತೇ ಕರ್ಮಾಚರತ್ಯಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿಕಂ ಭ್ರಾಜಮಾನೇಷು ದೀಪ್ಯಮಾನೇಷು । ಯಥಾಕಾಲಂ ಚ ಯಸ್ಯ ಕರ್ಮಣೋ ಯಃ ಕಾಲಸ್ತಂ ಕಾಲಮನತಿಕ್ರಮ್ಯ ಯಥಾಕಾಲಂ ಯಜಮಾನಮ್ ಆದದಾಯನ್ ಆದದಾನಾ ಆಹುತಯಃ ತಂ ನಯಂತಿ ಪ್ರಾಪಯಂತಿ । ಏತಾಃ ಆಹುತಯೋ ಯಾ ಇಮಾ ಅನೇನ ನಿರ್ವರ್ತಿತಾಃ ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ರಶ್ಮಯಃ ಭೂತ್ವಾ, ರಶ್ಮಿದ್ವಾರೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಯತ್ರ ಯಸ್ಮಿನ್ಸ್ವರ್ಗೇ ದೇವಾನಾಂ ಪತಿಃ ಇಂದ್ರಃ ಏಕಃ ಸರ್ವಾನುಪರಿ ಅಧಿ ವಸತೀತಿ ಅಧಿವಾಸಃ ॥

ಏಹ್ಯೇಹೀತಿ ತಮಾಹುತಯಃ ಸುವರ್ಚಸಃ ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ರಶ್ಮಿಭಿರ್ಯಜಮಾನಂ ವಹಂತಿ ।
ಪ್ರಿಯಾಂ ವಾಚಮಭಿವದಂತ್ಯೋಽರ್ಚಯಂತ್ಯ ಏಷ ವಃ ಪುಣ್ಯಃ ಸುಕೃತೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಃ ॥ ೬ ॥

ಕಥಂ ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ರಶ್ಮಿಭಿರ್ಯಜಮಾನಂ ವಹಂತೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ — ಏಹಿ ಏಹಿ ಇತಿ ಆಹ್ವಯಂತ್ಯಃ ತಂ ಯಜಮಾನಮ್ ಆಹುತಯಃ ಸುವರ್ಚಸಃ ದೀಪ್ತಿಮತ್ಯಃ ; ಕಿಂಚ, ಪ್ರಿಯಾಮ್ ಇಷ್ಟಾಂ ವಾಚಂ ಸ್ತುತ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಾಮ್ ಅಭಿವದಂತ್ಯಃ ಉಚ್ಚಾರಯಂತ್ಯಃ ಅರ್ಚಯಂತ್ಯಃ ಪೂಜಯಂತ್ಯಶ್ಚ ಏಷಃ ವಃ ಯುಷ್ಮಾಕಂ ಪುಣ್ಯಃ ಸುಕೃತಃ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಃ ಫಲರೂಪಃ, ಇತ್ಥಂ ಪ್ರಿಯಾಂ ವಾಚಮ್ ಅಭಿವದಂತ್ಯೋ ವಹಂತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಃ ಸ್ವರ್ಗಃ ಪ್ರಕರಣಾತ್ ॥

ಪ್ಲವಾ ಹ್ಯೇತೇ ಅದೃಢಾ ಯಜ್ಞರೂಪಾ ಅಷ್ಟಾದಶೋಕ್ತಮವರಂ ಯೇಷು ಕರ್ಮ ।
ಏತಚ್ಛ್ರೇಯೋ ಯೇಽಭಿನಂದಂತಿ ಮೂಢಾ ಜರಾಮೃತ್ಯುಂ ತೇ ಪುನರೇವಾಪಿ ಯಂತಿ ॥ ೭ ॥

ಏತಚ್ಚ ಜ್ಞಾನರಹಿತಂ ಕರ್ಮೈತಾವತ್ಫಲಮವಿದ್ಯಾಕಾಮಕರ್ಮಕಾರ್ಯಮ್ ಅತೋಽಸಾರಂ ದುಃಖಮೂಲಮಿತಿ ನಿಂದ್ಯತೇ — ಪ್ಲವಾಃ ವಿನಾಶಿನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ಏತೇ ಅದೃಢಾಃ ಅಸ್ಥಿರಾಃ ಯಜ್ಞರೂಪಾಃ ಯಜ್ಞಸ್ಯ ರೂಪಾಣಿ ಯಜ್ಞರೂಪಾಃ ಯಜ್ಞನಿರ್ವರ್ತಕಾಃ ಅಷ್ಟಾದಶ ಅಷ್ಟಾದಶಸಂಖ್ಯಾಕಾಃ ಷೋಡಶರ್ತ್ವಿಜಃ ಪತ್ನೀ ಯಜಮಾನಶ್ಚೇತ್ಯಷ್ಟಾದಶ । ಏತದಾಶ್ರಯಂ ಕರ್ಮ ಉಕ್ತಂ ಕಥಿತಂ ಶಾಸ್ತ್ರೇಣ ಯೇಷು ಅಷ್ಟಾದಶಸು ಅವರಂ ಕೇವಲಂ ಜ್ಞಾನವರ್ಜಿತಂ ಕರ್ಮ । ಅತಸ್ತೇಷಾಮವರಕರ್ಮಾಶ್ರಯಾಣಾಮಷ್ಟಾದಶಾನಾಮದೃಢತಯಾ ಪ್ಲವತ್ವಾತ್ಪ್ಲವತೇ ಸಹ ಫಲೇನ ತತ್ಸಾಧ್ಯಂ ಕರ್ಮ ; ಕುಂಡವಿನಾಶಾದಿವ ಕ್ಷೀರದಧ್ಯಾದೀನಾಂ ತತ್ಸ್ಥಾನಾಂ ನಾಶಃ ; ಯತ ಏವಮ್ ಏತತ್ ಕರ್ಮ ಶ್ರೇಯಃ ಶ್ರೇಯಃಸಾಧನಮಿತಿ ಯೇ ಅಭಿನಂದಂತಿ ಅಭಿಹೃಷ್ಯಂತಿ ಅವಿವೇಕಿನಃ ಮೂಢಾಃ, ಅತಃ ತೇ ಜರಾಂ ಚ ಮೃತ್ಯುಂ ಚ ಜರಾಮೃತ್ಯುಂ ಕಂಚಿತ್ಕಾಲಂ ಸ್ವರ್ಗೇ ಸ್ಥಿತ್ವಾ ಪುನರೇವ ಅಪಿ ಯಂತಿ ಭೂಯೋಽಪಿ ಗಚ್ಛಂತಿ ॥

ಅವಿದ್ಯಾಯಾಮಂತರೇ ವರ್ತಮಾನಾಃ ಸ್ವಯಂ ಧೀರಾಃ ಪಂಡಿತಂಮನ್ಯಮಾನಾಃ ।
ಜಂಘನ್ಯಮಾನಾಃ ಪರಿಯಂತಿ ಮೂಢಾ ಅಂಧೇನೈವ ನೀಯಮಾನಾ ಯಥಾಂಧಾಃ ॥ ೮ ॥

ಕಿಂಚ, ಅವಿದ್ಯಾಯಾಮ್ ಅಂತರೇ ಮಧ್ಯೇ ವರ್ತಮಾನಾಃ ಅವಿವೇಕಪ್ರಾಯಾಃ ಸ್ವಯಂ ವಯಮೇವ ಧೀರಾಃ ಧೀಮಂತಃ ಪಂಡಿತಾ ವಿದಿತವೇದಿತವ್ಯಾಶ್ಚೇತಿ ಮನ್ಯಮಾನಾ ಆತ್ಮಾನಂ ಸಂಭಾವಯಂತಃ, ತೇ ಚ ಜಂಘನ್ಯಮಾನಾಃ ಜರಾರೋಗಾದ್ಯನೇಕಾನರ್ಥವ್ರಾತೈರ್ಹನ್ಯಮಾನಾ ಭೃಶಂ ಪೀಡ್ಯಮಾನಾಃ ಪರಿಯಂತಿ ವಿಭ್ರಮಂತಿ ಮೂಢಾಃ । ದರ್ಶನವರ್ಜಿತತ್ವಾತ್ ಅಂಧೇನೈವ ಅಚಕ್ಷುಷ್ಕೇಣೈವ ನೀಯಮಾನಾಃ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯಮಾನಮಾರ್ಗಾಃ ; ಯಥಾ ಲೋಕೇ ಅಂಧಾಃ ಚಕ್ಷೂರಹಿತಾ ಗರ್ತಕಂಟಕಾದೌ ಪತಂತಿ, ತದ್ವತ್ ॥

ಅವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಬಹುಧಾ ವರ್ತಮಾನಾ ವಯಂ ಕೃತಾರ್ಥಾ ಇತ್ಯಭಿಮನ್ಯಂತಿ ಬಾಲಾಃ ।
ಯತ್ಕರ್ಮಿಣೋ ನ ಪ್ರವೇದಯಂತಿ ರಾಗಾತ್ತೇನಾತುರಾಃ ಕ್ಷೀಣಲೋಕಾಶ್ಚ್ಯವಂತೇ ॥ ೯ ॥

ಕಿಂಚ, ಅವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಬಹುಧಾ ಬಹುಪ್ರಕಾರಂ ವರ್ತಮಾನಾಃ ವಯಮೇವ ಕೃತಾರ್ಥಾಃ ಕೃತಪ್ರಯೋಜನಾಃ ಇತಿ ಏವಮ್ ಅಭಿಮನ್ಯಂತಿ ಅಭಿಮನ್ಯಂತೇ ಅಭಿಮಾನಂ ಕುರ್ವಂತಿ ಬಾಲಾಃ ಅಜ್ಞಾನಿನಃ । ಯತ್ ಯಸ್ಮಾದೇವಂ ಕರ್ಮಿಣಃ ನ ಪ್ರವೇದಯಂತಿ ತತ್ತ್ವಂ ನ ಜಾನಂತಿ ರಾಗಾತ್ ಕರ್ಮಫಲರಾಗಾಭಿಭವನಿಮಿತ್ತಮ್ , ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಆತುರಾಃ ದುಃಖಾರ್ತಾಃ ಸಂತಃ ಕ್ಷೀಣಲೋಕಾಃ ಕ್ಷೀಣಕರ್ಮಫಲಾಃ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಾತ್ ಚ್ಯವಂತೇ ॥

ಇಷ್ಟಾಪೂರ್ತಂ ಮನ್ಯಮಾನಾ ವರಿಷ್ಠಂ ನಾನ್ಯಚ್ಛ್ರೇಯೋ ವೇದಯಂತೇ ಪ್ರಮೂಢಾಃ ।
ನಾಕಸ್ಯ ಪೃಷ್ಠೇ ತೇ ಸುಕೃತೇಽನುಭೂತ್ವೇಮಂ ಲೋಕಂ ಹೀನತರಂ ವಾ ವಿಶಂತಿ ॥ ೧೦ ॥

ಇಷ್ಟಾಪೂರ್ತಮ್ ಇಷ್ಟಂ ಯಾಗಾದಿ ಶ್ರೌತಂ ಕರ್ಮ ಪೂರ್ತಂ ಸ್ಮಾರ್ತಂ ವಾಪೀಕೂಪತಡಾಗಾದಿಕರ್ಮ ಮನ್ಯಮಾನಾಃ ಏತದೇವಾತಿಶಯೇನ ಪುರುಷಾರ್ಥಸಾಧನಂ ವರಿಷ್ಠಂ ಪ್ರಧಾನಮಿತಿ ಚಿಂತಯಂತಃ, ಅನ್ಯತ್ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಾಖ್ಯಂ ಶ್ರೇಯಃಸಾಧನಂ ನ ವೇದಯಂತೇ ನ ಜಾನಂತಿ ಪ್ರಮೂಢಾಃ ಪುತ್ರಪಶುಬಾಂಧವಾದಿಷು ಪ್ರಮತ್ತತಯಾ ಮೂಢಾಃ ; ತೇ ಚ ನಾಕಸ್ಯ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಯ ಪೃಷ್ಠೇ ಉಪರಿಸ್ಥಾನೇ ಸುಕೃತೇ ಭೋಗಾಯತನೇ ಅನುಭೂತ್ವಾ ಅನುಭೂಯ ಕರ್ಮಫಲಂ ಪುನಃ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಮಾನುಷಮ್ ಅಸ್ಮಾತ್ ಹೀನತರಂ ವಾ ತಿರ್ಯಙ್ನರಕಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ಯಥಾಕರ್ಮಶೇಷಂ ವಿಶಂತಿ ॥

ತಪಃಶ್ರದ್ಧೇ ಯೇ ಹ್ಯುಪವಸಂತ್ಯರಣ್ಯೇ ಶಾಂತಾ ವಿದ್ವಾಂಸೋ ಭೈಕ್ಷಚರ್ಯಾಂ ಚರಂತಃ ।
ಸೂರ್ಯದ್ವಾರೇಣ ತೇ ವಿರಜಾಃ ಪ್ರಯಾಂತಿ ಯತ್ರಾಮೃತಃ ಸ ಪುರುಷೋ ಹ್ಯವ್ಯಯಾತ್ಮಾ ॥ ೧೧ ॥

ಯೇ ಪುನಸ್ತದ್ವಿಪರೀತಜ್ಞಾನಯುಕ್ತಾ ವಾನಪ್ರಸ್ಥಾಃ ಸಂನ್ಯಾಸಿನಶ್ಚ, ತಪಃಶ್ರದ್ಧೇ ಹಿ ತಪಃ ಸ್ವಾಶ್ರಮವಿಹಿತಂ ಕರ್ಮ, ಶ್ರದ್ಧಾ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾದಿವಿಷಯಾ ವಿದ್ಯಾ, ತೇ ತಪಃಶ್ರದ್ಧೇ ಉಪವಸಂತಿ ಸೇವಂತೇಽರಣ್ಯೇ ವರ್ತಮಾನಾಃ ಸಂತಃ । ಶಾಂತಾಃ ಉಪರತಕರಣಗ್ರಾಮಾಃ । ವಿದ್ವಾಂಸಃ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ಚ ಜ್ಞಾನಪ್ರಧಾನಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಭೈಕ್ಷಚರ್ಯಾಂ ಚರಂತಃ ಪರಿಗ್ರಹಾಭಾವಾದುಪವಸಂತ್ಯರಣ್ಯೇ ಇತಿ ಸಂಬಂಧಃ । ಸೂರ್ಯದ್ವಾರೇಣ ಸೂರ್ಯೋಪಲಕ್ಷಿತೇನೋತ್ತರೇಣ ಪಥಾ ತೇ ವಿರಜಾಃ ವಿರಜಸಃ, ಕ್ಷೀಣಪುಣ್ಯಪಾಪಕರ್ಮಾಣಃ ಸಂತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ । ಪ್ರಯಾಂತಿ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಯಾಂತಿ ಯತ್ರ ಯಸ್ಮಿನ್ಸತ್ಯಲೋಕಾದೌ ಅಮೃತಃ ಸ ಪುರುಷಃ ಪ್ರಥಮಜೋ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಃ ಹಿ ಅವ್ಯಯಾತ್ಮಾ ಅವ್ಯಯಸ್ವಭಾವೋ ಯಾವತ್ಸಂಸಾರಸ್ಥಾಯೀ । ಏತದಂತಾಸ್ತು ಸಂಸಾರಗತಯೋಽಪರವಿದ್ಯಾಗಮ್ಯಾಃ । ನನ್ವೇತಂ ಮೋಕ್ಷಮಿಚ್ಛಂತಿ ಕೇಚಿತ್ । ನ, ‘ಇಹೈವ ಸರ್ವೇ ಪ್ರವಿಲೀಯಂತಿ ಕಾಮಾಃ’ (ಮು. ಉ. ೩ । ೨ । ೨) ‘ತೇ ಸರ್ವಗಂ ಸರ್ವತಃ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಧೀರಾ ಯುಕ್ತಾತ್ಮಾನಃ ಸರ್ವಮೇವಾವಿಶಂತಿ’ (ಮು. ಉ. ೩ । ೨ । ೫) ಇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತಿಭ್ಯಃ ; ಅಪ್ರಕರಣಾಚ್ಚ । ಅಪರವಿದ್ಯಾಪ್ರಕರಣೇ ಹಿ ಪ್ರವೃತ್ತೇ ನ ಹ್ಯಕಸ್ಮಾನ್ಮೋಕ್ಷಪ್ರಸಂಗೋಽಸ್ತಿ । ವಿರಜಸ್ತ್ವಂ ತ್ವಾಪೇಕ್ಷಿಕಮ್ । ಸಮಸ್ತಮಪರವಿದ್ಯಾಕಾರ್ಯಂ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನಲಕ್ಷಣಂ ಕ್ರಿಯಾಕಾರಕಫಲಭೇದಭಿನ್ನಂ ದ್ವೈತಮ್ ಏತಾವದೇವ ಯದ್ಧಿರಣ್ಯಗರ್ಭಪ್ರಾಪ್ತ್ಯವಸಾನಮ್ । ತಥಾ ಚ ಮನುನೋಕ್ತಂ ಸ್ಥಾವರಾದ್ಯಾಂ ಸಂಸಾರಗತಿಮನುಕ್ರಾಮತಾ — ‘ಬ್ರಹ್ಮಾ ವಿಶ್ವಸೃಜೋ ಧರ್ಮೋ ಮಹಾನವ್ಯಕ್ತಮೇವ ಚ । ಉತ್ತಮಾಂ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀಮೇತಾಂ ಗತಿಮಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ’ (ಮನು. ೧೨ । ೫೦) ಇತಿ ॥

ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ಲೋಕಾನ್ಕರ್ಮಚಿತಾನ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ನಿರ್ವೇದಮಾಯಾನ್ನಾಸ್ತ್ಯಕೃತಃ ಕೃತೇನ ।
ತದ್ವಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಸ ಗುರುಮೇವಾಭಿಗಚ್ಛೇತ್ಸಮಿತ್ಪಾಣಿಃ ಶ್ರೋತ್ರಿಯಂ ಬ್ರಹ್ಮನಿಷ್ಠಮ್ ॥ ೧೨ ॥

ಅಥೇದಾನೀಮಸ್ಮಾತ್ಸಾಧ್ಯಸಾಧನರೂಪಾತ್ಸರ್ವಸ್ಮಾತ್ಸಂಸಾರಾದ್ವಿರಕ್ತಸ್ಯ ಪರಸ್ಯಾಂ ವಿದ್ಯಾಯಾಮಧಿಕಾರಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮಿದಮುಚ್ಯತೇ — ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ಯದೇತದೃಗ್ವೇದಾದ್ಯಪರವಿದ್ಯಾವಿಷಯಂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಾವಿದ್ಯಾಕಾಮಕರ್ಮದೋಷವತ್ಪುರುಷಾನುಷ್ಠೇಯಮವಿದ್ಯಾದಿದೋಷವಂತಮೇವ ಪುರುಷಂ ಪ್ರತಿ ವಿಹಿತತ್ವಾತ್ತದನುಷ್ಠಾನಕಾರ್ಯಭೂತಾಶ್ಚ ಲೋಕಾ ಯೇ ದಕ್ಷಿಣೋತ್ತರಮಾರ್ಗಲಕ್ಷಣಾಃ ಫಲಭೂತಾಃ, ಯೇ ಚ ವಿಹಿತಾಕರಣಪ್ರತಿಷೇಧಾತಿಕ್ರಮದೋಷಸಾಧ್ಯಾ ನರಕತಿರ್ಯಕ್ಪ್ರೇತಲಕ್ಷಣಾಃ, ತಾನೇತಾನ್ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾನುಮಾನೋಪಮಾನಾಗಮೈಃ ಸರ್ವತೋ ಯಾಥಾತ್ಮ್ಯೇನಾವಧಾರ್ಯ ಲೋಕಾನ್ ಸಂಸಾರಗತಿಭೂತಾನವ್ಯಕ್ತಾದಿಸ್ಥಾವರಾಂತಾನ್ವ್ಯಾಕೃತಾವ್ಯಾಕೃತಲಕ್ಷಣಾನ್ಬೀಜಾಂಕುರವದಿತರೇತರೋತ್ಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಾನನೇಕಾನರ್ಥಶತಸಹಸ್ರಸಂಕುಲಾನ್ಕದಲೀಗರ್ಭವದಸಾರಾನ್ಮಾಯಾಮರೀಚ್ಯುದಕಗಂಧರ್ವನಗರಾಕಾರಸ್ವಪ್ನಜಲಬುದ್ಬುದಫೇನಸಮಾನ್ಪ್ರತಿಕ್ಷಣಪ್ರಧ್ವಂಸಾನ್ಪೃಷ್ಠತಃ ಕೃತ್ವಾ ವಿದ್ಯಾಕಾಮದೋಷಪ್ರವರ್ತಿತಕರ್ಮಚಿತಾಂಧರ್ಮಾಧರ್ಮನಿರ್ವರ್ತಿತಾನಿತ್ಯೇತತ್ । ಬ್ರಾಹ್ಮಣಃ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯೈವ ವಿಶೇಷತೋಽಧಿಕಾರಃ ಸರ್ವತ್ಯಾಗೇನ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಮಿತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗ್ರಹಣಮ್ । ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ಲೋಕಾನ್ಕಿಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ — ನಿರ್ವೇದಮ್ , ನಿಷ್ಪೂರ್ವೋ ವಿದಿರತ್ರ ವೈರಾಗ್ಯಾರ್ಥೇ, ವೈರಾಗ್ಯಮ್ ಆಯಾತ್ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯೇತತ್ । ಸ ವೈರಾಗ್ಯಪ್ರಕಾರಃ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯತೇ — ಇಹ ಸಂಸಾರೇ ನಾಸ್ತಿ ಕಶ್ಚಿದಪಿ ಅಕೃತಃ ಪದಾರ್ಥಃ । ಸರ್ವ ಏವ ಹಿ ಲೋಕಾಃ ಕರ್ಮಚಿತಾಃ ಕರ್ಮಕೃತತ್ವಾಚ್ಚಾನಿತ್ಯಾಃ । ನ ನಿತ್ಯಂ ಕಿಂಚಿದಸ್ತೀತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯಃ । ಸರ್ವಂ ತು ಕರ್ಮಾನಿತ್ಯಸ್ಯೈವ ಸಾಧನಮ್ । ಯಸ್ಮಾಚ್ಚತುರ್ವಿಧಮೇವ ಹಿ ಸರ್ವಂ ಕರ್ಮ ಕಾರ್ಯಮ್ — ಉತ್ಪಾದ್ಯಮಾಪ್ಯಂ ವಿಕಾರ್ಯಂ ಸಂಸ್ಕಾರ್ಯಂ ವಾ । ನಾತಃ ಪರಂ ಕರ್ಮಣೋ ವಿಷಯೋಽಸ್ತಿ । ಅಹಂ ಚ ನಿತ್ಯೇನಾಮೃತೇನಾಭಯೇನ ಕೂಟಸ್ಥೇನಾಚಲೇನ ಧ್ರುವೇಣಾರ್ಥೇನಾರ್ಥೀ, ನ ತದ್ವಿಪರೀತೇನ । ಅತಃ ಕಿಂ ಕೃತೇನ ಕರ್ಮಣಾ ಆಯಾಸಬಹುಲೇನಾನರ್ಥಸಾಧನೇನ ಇತ್ಯೇವಂ ನಿರ್ವಿಣ್ಣೋಽಭಯಂ ಶಿವಮಕೃತಂ ನಿತ್ಯಂ ಪದಂ ಯತ್ , ತದ್ವಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ವಿಶೇಷೇಣಾಧಿಗಮಾರ್ಥಂ ಸ ನಿರ್ವಿಣ್ಣೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಃ ಗುರುಮೇವ ಆಚಾರ್ಯಂ ಶಮದಮಾದಿಸಂಪನ್ನಮ್ ಅಭಿಗಚ್ಛೇತ್ । ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞೋಽಪಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೇಣ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಾನ್ವೇಷಣಂ ನ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯೇತದ್ಗುರುಮೇವೇತ್ಯವಧಾರಣಫಲಮ್ । ಸಮಿತ್ಪಾಣಿಃ ಸಮಿದ್ಭಾರಗೃಹೀತಹಸ್ತಃ ಶ್ರೋತ್ರಿಯಮ್ ಅಧ್ಯಯನಶ್ರುತಾರ್ಥಸಂಪನ್ನಂ ಬ್ರಹ್ಮನಿಷ್ಠಂ ಹಿತ್ವಾ ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ಕೇವಲೇಽದ್ವಯೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ನಿಷ್ಠಾ ಯಸ್ಯ ಸೋಽಯಂ ಬ್ರಹ್ಮನಿಷ್ಠಃ ; ಜಪನಿಷ್ಠಸ್ತಪೋನಿಷ್ಠ ಇತಿ ಯದ್ವತ್ । ನ ಹಿ ಕರ್ಮಿಣೋ ಬ್ರಹ್ಮನಿಷ್ಠತಾ ಸಂಭವತಿ, ಕರ್ಮಾತ್ಮಜ್ಞಾನಯೋರ್ವಿರೋಧಾತ್ । ಸ ತಂ ಗುರುಂ ವಿಧಿವದುಪಸನ್ನಃ ಪ್ರಸಾದ್ಯ ಪೃಚ್ಛೇದಕ್ಷರಂ ಪುರುಷಂ ಸತ್ಯಮ್ ॥

ತಸ್ಮೈ ಸ ವಿದ್ವಾನುಪಸನ್ನಾಯ ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಶಾಂತಚಿತ್ತಾಯ ಶಮಾನ್ವಿತಾಯ ।
ಯೇನಾಕ್ಷರಂ ಪುರುಷಂ ವೇದ ಸತ್ಯಂ ಪ್ರೋವಾಚ ತಾಂ ತತ್ತ್ವತೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಮ್ ॥ ೧೩ ॥

ತಸ್ಮೈ ಸಃ ವಿದ್ವಾನ್ ಗುರುರ್ಬ್ರಹ್ಮವಿತ್ , ಉಪಸನ್ನಾಯ ಉಪಗತಾಯ । ಸಮ್ಯಕ್ ಯಥಾಶಾಸ್ತ್ರಮಿತ್ಯೇತತ್ । ಪ್ರಶಾಂತಚಿತ್ತಾಯ ಉಪರತದರ್ಪಾದಿದೋಷಾಯ । ಶಮಾನ್ವಿತಾಯ ಬಾಹ್ಯೇಂದ್ರಿಯೋಪರಮೇಣ ಚ ಯುಕ್ತಾಯ,
ಸರ್ವತೋ ವಿರಕ್ತಾಯೇತ್ಯೇತತ್ । ಯೇನ ವಿಜ್ಞಾನೇನ ಯಯಾ ವಿದ್ಯಯಾ ಚ ಪರಯಾ ಅಕ್ಷರಮ್ ಅದ್ರೇಶ್ಯಾದಿವಿಶೇಷಣಂ ತದೇವಾಕ್ಷರಂ ಪುರುಷಶಬ್ದವಾಚ್ಯಂ ಪೂರ್ಣತ್ವಾತ್ಪುರಿ ಶಯನಾಚ್ಚ, ಸತ್ಯಂ ತದೇವ ಪರಮಾರ್ಥಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾದವ್ಯಯಮ್ , ಅಕ್ಷರಂ ಚಾಕ್ಷರಣಾದಕ್ಷತತ್ವಾದಕ್ಷಯತ್ವಾಚ್ಚ, ವೇದ ವಿಜಾನಾತಿ ತಾಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಂ ತತ್ತ್ವತಃ ಯಥಾವತ್ ಪ್ರೋವಾಚ ಪ್ರಬ್ರೂಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಆಚಾರ್ಯಸ್ಯಾಪ್ಯಯಮೇವ ನಿಯಮೋ ಯನ್ನ್ಯಾಯಪ್ರಾಪ್ತಸಚ್ಛಿಷ್ಯನಿಸ್ತಾರಣಮವಿದ್ಯಾಮಹೋದಧೇಃ ॥
ಇತಿ ಶ್ರೀಮತ್ಪರಮಹಂಸಪರಿವ್ರಾಜಕಾಚಾರ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರೀಗೋವಿಂದಭಗವತ್ಪೂಜ್ಯಪಾದಶಿಷ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರೀಮಚ್ಛಂಕರಭಗವತಃ ಕೃತೌ ಮುಂಡಕೋಪನಿಷದ್ಭಾಷ್ಯೇ ಪ್ರಥಮಂ ಮುಂಡಕಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ॥