ಪ್ರಥಮಃ ಪ್ರಶ್ನಃ
ಮಂತ್ರೋಕ್ತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ವಿಸ್ತರಾನುವಾದೀದಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮಾರಭ್ಯತೇ । ಋಷಿಪ್ರಶ್ನಪ್ರತಿವಾಚನಾಖ್ಯಾಯಿಕಾ ತು ವಿದ್ಯಾಸ್ತುತಯೇ । ಏವಂ ಸಂವತ್ಸರಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಸಂವಾಸಾದಿತಪೋಯುಕ್ತೈರ್ಗ್ರಾಹ್ಯಾ, ಪಿಪ್ಪಲಾದವತ್ಸರ್ವಜ್ಞಕಲ್ಪೈರಾಚಾರ್ಯೈಃ ವಕ್ತವ್ಯಾ ಚ, ನ ಯೇನ ಕೇನಚಿದಿತಿ ವಿದ್ಯಾಂ ಸ್ತೌತಿ । ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾದಿಸಾಧನಸೂಚನಾಚ್ಚ ತತ್ಕರ್ತವ್ಯತಾ ಸ್ಯಾತ್ —
ಸುಕೇಶಾ ಚ ಭಾರದ್ವಾಜಃ ಶೈಬ್ಯಶ್ಚ ಸತ್ಯಕಾಮಃ ಸೌರ್ಯಾಯಣೀ ಚ ಗಾರ್ಗ್ಯಃ ಕೌಸಲ್ಯಶ್ಚಾಶ್ವಲಾಯನೋ ಭಾರ್ಗವೋ ವೈದರ್ಭಿಃ ಕಬಂಧೀ ಕಾತ್ಯಾಯನಸ್ತೇ ಹೈತೇ ಬ್ರಹ್ಮಪರಾ ಬ್ರಹ್ಮನಿಷ್ಠಾಃ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮಾನ್ವೇಷಮಾಣಾ ಏಷ ಹ ವೈ ತತ್ಸರ್ವಂ ವಕ್ಷ್ಯತೀತಿ ತೇ ಹ ಸಮಿತ್ಪಾಣಯೋ ಭಗವಂತಂ ಪಿಪ್ಪಲಾದಮುಪಸನ್ನಾಃ ॥ ೧ ॥
ಸುಕೇಶಾ ಚ ನಾಮತಃ, ಭರದ್ವಾಜಸ್ಯಾಪತ್ಯಂ ಭಾರದ್ವಾಜಃ । ಶೈಬ್ಯಶ್ಚ ಶಿಬೇರಪತ್ಯಂ ಶೈಬ್ಯಃ, ಸತ್ಯಕಾಮೋ ನಾಮತಃ । ಸೌರ್ಯಾಯಣೀ ಸೂರ್ಯಸ್ಯಾಪತ್ಯಂ ಸೌರ್ಯಃ, ತಸ್ಯಾಪತ್ಯಂ ಸೌರ್ಯಾಯಣಿಃ ; ಛಾಂದಸಂ ಸೌರ್ಯಾಯಣೀತಿ ; ಗಾರ್ಗ್ಯಃ ಗರ್ಗಗೋತ್ರೋತ್ಪನ್ನಃ । ಕೌಸಲ್ಯಶ್ಚ ನಾಮತಃ, ಅಶ್ವಲಸ್ಯಾಪತ್ಯಮಾಶ್ವಲಾಯನಃ । ಭಾರ್ಗವಃ ಭೃಗೋರ್ಗೋತ್ರಾಪತ್ಯಂ ಭಾರ್ಗವಃ, ವೈದರ್ಭಿಃ ವಿದರ್ಭೇಷು ಭವಃ । ಕಬಂಧೀ ನಾಮತಃ, ಕತ್ಯಸ್ಯಾಪತ್ಯಂ ಕಾತ್ಯಾಯನಃ ; ವಿದ್ಯಮಾನಃ ಪ್ರಪಿತಾಮಹೋ ಯಸ್ಯ ಸಃ ; ಯುವಪ್ರತ್ಯಯಃ । ತೇ ಹ ಏತೇ ಬ್ರಹ್ಮಪರಾಃ ಅಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರತ್ವೇನ ಗತಾಃ, ತದನುಷ್ಠಾನನಿಷ್ಠಾಶ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮನಿಷ್ಠಾಃ, ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಅನ್ವೇಷಮಾಣಾಃ ಕಿಂ ತತ್ ಯನ್ನಿತ್ಯಂ ವಿಜ್ಞೇಯಮಿತಿ ತತ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಯಥಾಕಾಮಂ ಯತಿಷ್ಯಾಮ ಇತ್ಯೇವಂ ತದನ್ವೇಷಣಂ ಕುರ್ವಂತಃ, ತದಧಿಗಮಾಯ ಏಷ ಹ ವೈ ತತ್ಸರ್ವಂ ವಕ್ಷ್ಯತೀತಿ ಆಚಾರ್ಯಮುಪಜಗ್ಮುಃ । ಕಥಮ್ ? ತೇ ಹ ಸಮಿತ್ಪಾಣಯಃ ಸಮಿದ್ಭಾರಗೃಹೀತಹಸ್ತಾಃ ಸಂತಃ, ಭಗವಂತಂ ಪೂಜಾವಂತಂ ಪಿಪ್ಪಲಾದಮಾಚಾರ್ಯಮ್ ಉಪಸನ್ನಾಃ ಉಪಜಗ್ಮುಃ ॥
ತಾನ್ಹ ಸ ಋಷಿರುವಾಚ ಭೂಯ ಏವ ತಪಸಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯೇಣ ಶ್ರದ್ಧಯಾ ಸಂವತ್ಸರಂ ಸಂವತ್ಸ್ಯಥ ಯಥಾಕಾಮಂ ಪ್ರಶ್ನಾನ್ಪೃಚ್ಛತ ಯದಿ ವಿಜ್ಞಾಸ್ಯಾಮಃ ಸರ್ವಂ ಹ ವೋ ವಕ್ಷ್ಯಾಮ ಇತಿ ॥ ೨ ॥
ತಾನ್ ಏವಮುಪಗತಾನ್ ಸಃ ಹ ಕಿಲ ಋಷಿಃ ಉವಾಚ ಭೂಯಃ ಪುನರೇವ — ಯದ್ಯಪಿ ಯೂಯಂ ಪೂರ್ವಂ ತಪಸ್ವಿನ ಏವ, ತಥಾಪೀಹ ತಪಸಾ ಇಂದ್ರಿಯಸಂಯಮೇನ ವಿಶೇಷತೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯೇಣ ಶ್ರದ್ಧಯಾ ಚ ಆಸ್ತಿಕ್ಯಬುದ್ಧ್ಯಾ ಆದರವಂತಃ ಸಂವತ್ಸರಂ ಕಾಲಂ ಸಂವತ್ಸ್ಯಥ ಸಮ್ಯಗ್ಗುರುಶುಶ್ರೂಷಾಪರಾಃ ಸಂತೋ ವತ್ಸ್ಯಥ । ತತಃ ಯಥಾಕಾಮಂ ಯೋ ಯಸ್ಯ ಕಾಮಸ್ತಮನತಿಕ್ರಮ್ಯ ಯದ್ವಿಷಯೇ ಯಸ್ಯ ಜಿಜ್ಞಾಸಾ ತದ್ವಿಷಯಾನ್ ಪ್ರಶ್ನಾನ್ ಪೃಚ್ಛತ । ಯದಿ ತದ್ಯುಷ್ಮತ್ಪೃಷ್ಟಂ ವಿಜ್ಞಾಸ್ಯಾಮಃ । ಅನುದ್ಧತತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥೋ ಯದಿ - ಶಬ್ದೋ ನಾಜ್ಞಾನಸಂಶಯಾರ್ಥಃ ಪ್ರಶ್ನನಿರ್ಣಯಾದವಸೀಯತೇ ಸರ್ವಂ ಹ ವೋ ವಃ ಪೃಷ್ಟಾರ್ಥಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮ ಇತಿ ॥
ಅಥ ಕಬಂಧೀ ಕಾತ್ಯಾಯನ ಉಪೇತ್ಯ ಪಪ್ರಚ್ಛ ಭಗವನ್ಕುತೋ ಹ ವಾ ಇಮಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ಪ್ರಜಾಯಂತ ಇತಿ ॥ ೩ ॥
ಅಥ ಸಂವತ್ಸರಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಕಬಂಧೀ ಕಾತ್ಯಾಯನಃ ಉಪೇತ್ಯ ಉಪಗಮ್ಯ ಪಪ್ರಚ್ಛ ಪೃಷ್ಟವಾನ್ — ಹೇ ಭಗವನ್ , ಕುತಃ ಕಸ್ಮಾತ್ ಹ ವೈ ಇಮಾಃ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದ್ಯಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ಪ್ರಜಾಯಂತೇ ಉತ್ಪದ್ಯಂತೇ ಇತಿ । ಅಪರವಿದ್ಯಾಕರ್ಮಣೋಃ ಸಮುಚ್ಚಿತಯೋರ್ಯತ್ಕಾರ್ಯಂ ಯಾ ಗತಿಸ್ತದ್ವಕ್ತವ್ಯಮಿತಿ ತದರ್ಥೋಽಯಂ ಪ್ರಶ್ನಃ ॥
ತಸ್ಮೈ ಸ ಹೋವಾಚ ಪ್ರಜಾಕಾಮೋ ವೈ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ಸ ತಪೋಽತಪ್ಯತ ಸ ತಪಸ್ತಪ್ತ್ವಾ ಸ ಮಿಥುನಮುತ್ಪಾದಯತೇ ರಯಿಂ ಚ ಪ್ರಾಣಂ ಚೇತ್ಯೇತೌ ಮೇ ಬಹುಧಾ ಪ್ರಜಾಃ ಕರಿಷ್ಯತ ಇತಿ ॥ ೪ ॥
ತಸ್ಮೈ ಏವಂ ಪೃಷ್ಟವತೇ ಸ ಹ ಉವಾಚ ತದಪಾಕರಣಾಯಾಹ — ಪ್ರಜಾಕಾಮಃ ಪ್ರಜಾಃ ಆತ್ಮನಃ ಸಿಸೃಕ್ಷುಃ ವೈ, ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ಸರ್ವಾತ್ಮಾ ಸನ್ ಜಗತ್ಸ್ರಕ್ಷ್ಯಾಮೀತ್ಯೇವಂ ವಿಜ್ಞಾನವಾನ್ಯಥೋಕ್ತಕಾರೀ ತದ್ಭಾವಭಾವಿತಃ ಕಲ್ಪಾದೌ ನಿರ್ವೃತ್ತೋ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಃ, ಸೃಜ್ಯಮಾನಾನಾಂ ಪ್ರಜಾನಾಂ ಸ್ಥಾವರಜಂಗಮಾನಾಂ ಪತಿಃ ಸನ್ , ಜನ್ಮಾಂತರಭಾವಿತಂ ಜ್ಞಾನಂ ಶ್ರುತಿಪ್ರಕಾಶಿತಾರ್ಥವಿಷಯಂ ತಪಃ, ಅನ್ವಾಲೋಚಯತ್ ಅತಪ್ಯತ । ಅಥ ತು ಸಃ ಏವಂ ತಪಃ ತಪ್ತ್ವಾ ಶ್ರೌತಂ ಜ್ಞಾನಮನ್ವಾಲೋಚ್ಯ, ಸೃಷ್ಟಿಸಾಧನಭೂತಂ ಮಿಥುನಮ್ ಉತ್ಪಾದಯತೇ ಮಿಥುನಂ ದ್ವಂದ್ವಮುತ್ಪಾದಿತವಾನ್ ರಯಿಂ ಚ ಸೋಮಮನ್ನಂ ಪ್ರಾಣಂ ಚ ಅಗ್ನಿಮತ್ತಾರಮ್ ಇತ್ಯೇತೌ ಅಗ್ನೀಷೋಮೌ ಅತ್ರನ್ನಭೂತೌ ಮೇ ಮಮ ಬಹುಧಾ ಅನೇಕಧಾ ಪ್ರಜಾಃ ಕರಿಷ್ಯತಃ ಇತಿ ಏವಂ ಸಂಚಿಂತ್ಯ ಅಂಡೋತ್ಪತ್ತಿಕ್ರಮೇಣ ಸೂರ್ಯಾಚಂದ್ರಮಸಾವಕಲ್ಪಯತ್ ॥
ಆದಿತ್ಯೋ ಹ ವೈ ಪ್ರಾಣೋ ರಯಿರೇವ ಚಂದ್ರಮಾ ರಯಿರ್ವಾ ಏತತ್ಸರ್ವಂ ಯನ್ಮೂರ್ತಂ ಚಾಮೂರ್ತಂ ಚ ತಸ್ಮಾನ್ಮೂರ್ತಿರೇವ ರಯಿಃ ॥ ೫ ॥
ತತ್ರ ಆದಿತ್ಯಃ ಹ ವೈ ಪ್ರಾಣಃ ಅತ್ತಾ ಅಗ್ನಿಃ । ರಯಿರೇವ ಚಂದ್ರಮಾಃ । ರಯಿರೇವಾನ್ನಂ ಸೋಮ ಏವ । ತದೇತದೇಕಮತ್ತಾ ಅಗ್ನಿಶ್ಚಾನ್ನಂ ಚ ಪ್ರಜಾಪತಿರೇಕಂ ತು ಮಿಥುನಮ್ ; ಗುಣಪ್ರಧಾನಕೃತೋ ಭೇದಃ । ಕಥಮ್ ? ರಯಿರ್ವೈ ಅನ್ನಮೇವ ಏತತ್ ಸರ್ವಮ್ । ಕಿಂ ತತ್ ? ಯತ್ ಮೂರ್ತಂ ಚ ಸ್ಥೂಲಂ ಚ ಅಮೂರ್ತಂ ಚ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಚ । ಮೂರ್ತಾಮೂರ್ತೇ ಅತ್ತ್ರನ್ನರೂಪೇ ಅಪಿ ರಯಿರೇವ । ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರವಿಭಕ್ತಾದಮೂರ್ತಾತ್ ಯದನ್ಯನ್ಮೂರ್ತರೂಪಂ ಮೂರ್ತಿಃ, ಸೈವ ರಯಿಃ ಅನ್ನಮ್ ಅಮೂರ್ತೇನ ಅತ್ತ್ರಾ ಅದ್ಯಮಾನತ್ವಾತ್ ॥
ಅಥಾದಿತ್ಯ ಉದಯನ್ಯತ್ಪ್ರಾಚೀಂ ದಿಶಂ ಪ್ರವಿಶತಿ ತೇನ ಪ್ರಾಚ್ಯಾನ್ಪ್ರಾಣಾನ್ರಶ್ಮಿಷು ಸಂನಿಧತ್ತೇ । ಯದ್ದಕ್ಷಿಣಾಂ ಯತ್ಪ್ರತೀಚೀಂ ಯದುದೀಚೀಂ ಯದಧೋ ಯದೂರ್ಧ್ವಂ ಯದಂತರಾ ದಿಶೋ ಯತ್ಸರ್ವಂ, ಪ್ರಕಾಶಯತಿ ತೇನ, ಸರ್ವಾನ್ಪ್ರಾಣಾನ್ರಶ್ಮಿಷು ಸಂನಿಧತ್ತೇ ॥ ೬ ॥
ತಥಾ ಅಮೂರ್ತೋಽಪಿ ಪ್ರಾಣೋಽತ್ತಾ ಸರ್ವಮೇವ ಯಚ್ಚಾದ್ಯಮ್ । ಕಥಮ್ ? ಅಥ ಆದಿತ್ಯಃ ಉದಯನ್ ಉದ್ಗಚ್ಛನ್ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಚಕ್ಷುರ್ಗೋಚರಮಾಗಚ್ಛನ್ ಯತ್ಪ್ರಾಚೀಂ ದಿಶಂ ಸ್ವಪ್ರಕಾಶೇನ ಪ್ರವಿಶತಿ ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ, ತೇನ ಸ್ವಾತ್ಮವ್ಯಾಪ್ತ್ಯಾ ಸರ್ವಾಂತಃಸ್ಥಾನ್ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಪ್ರಾಚ್ಯಾನನ್ನಭೂತಾನ್ ರಶ್ಮಿಷು ಸ್ವಾತ್ಮಾವಭಾಸರೂಪೇಷು ವ್ಯಾಪ್ತಿಮತ್ಸು ವ್ಯಾಪ್ತತ್ವಾತ್ಪ್ರಾಣಿನಃ ಸಂನಿಧತ್ತೇ ಸಂನಿವೇಶಯತಿ ಆತ್ಮಭೂತಾನ್ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ । ತಥೈವ ಯತ್ಪ್ರವಿಶತಿ ದಕ್ಷಿಣಾಂ ಯತ್ಪ್ರತೀಚೀಂ ಯದುದೀಚೀಮ್ ಅಧಃ ಊರ್ಧ್ವಂ ಯತ್ಪ್ರವಿಶತಿ ಯಚ್ಚ ಅಂತರಾ ದಿಶಃ ಕೋಣದಿಶೋಽವಾಂತರದಿಶಃ ಯಚ್ಚಾನ್ಯತ್ ಸರ್ವಂ ಪ್ರಕಾಶಯತಿ, ತೇನ ಸ್ವಪ್ರಕಾಶವ್ಯಾಪ್ತ್ಯಾ ಸರ್ವಾನ್ ಸರ್ವದಿಕ್ಸ್ಥಾನ್ ಪ್ರಾಣಾನ್ ರಶ್ಮಿಷು ಸಂನಿಧತ್ತೇ ॥
ಸ ಏಷ ವೈಶ್ವಾನರೋ ವಿಶ್ವರೂಪಃ ಪ್ರಾಣೋಽಗ್ನಿರುದಯತೇ । ತದೇತದೃಚಾಭ್ಯುಕ್ತಮ್ ॥ ೭ ॥
ಸ ಏಷಃ ಅತ್ತಾ ಪ್ರಾಣೋ ವೈಶ್ವಾನರಃ ಸರ್ವಾತ್ಮಾ ವಿಶ್ವರೂಪಃ ವಿಶ್ವಾತ್ಮತ್ವಾಚ್ಚ ಪ್ರಾಣಃ ಅಗ್ನಿಶ್ಚ ಸ ಏವಾತ್ತಾ ಉದಯತೇ ಉದ್ಗಚ್ಛತಿ ಪ್ರತ್ಯಹಂ ಸರ್ವಾ ದಿಶಃ ಆತ್ಮಸಾತ್ಕುರ್ವನ್ । ತದೇತತ್ ಉಕ್ತಂ ವಸ್ತು ಋಚಾ ಮಂತ್ರೇಣಾಪಿ ಅಭ್ಯುಕ್ತಮ್ ॥
ವಿಶ್ವರೂಪಂ ಹರಿಣಂ ಜಾತವೇದಸಂ ಪರಾಯಣಂ ಜ್ಯೋತಿರೇಕಂ ತಪಂತಮ್ ।
ಸಹಸ್ರರಶ್ಮಿಃ ಶತಧಾ ವರ್ತಮಾನಃ ಪ್ರಾಣಃ ಪ್ರಜಾನಾಮುದಯತ್ಯೇಷ ಸೂರ್ಯಃ ॥ ೮ ॥
ವಿಶ್ವರೂಪಂ ಸರ್ವರೂಪಂ ಹರಿಣಂ ರಶ್ಮಿವಂತಂ ಜಾತವೇದಸಂ ಜಾತಪ್ರಜ್ಞಾನಂ ಪರಾಯಣಂ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಾಶ್ರಯಂ ಜ್ಯೋತಿಃ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಚಕ್ಷುರ್ಭೂತಮ್ ಏಕಮ್ ಅದ್ವಿತೀಯಂ ತಪಂತಂ ತಾಪಕ್ರಿಯಾಂ ಕುರ್ವಾಣಂ ಸ್ವಾತ್ಮಾನಂ ಸೂರ್ಯಂ ವಿಜ್ಞಾತವಂತೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿದಃ । ಕೋಽಸೌ ಯಂ ವಿಜ್ಞಾತವಂತಃ ? ಸಹಸ್ರರಶ್ಮಿಃ ಅನೇಕರಶ್ಮಿಃ ಶತಧಾ ಅನೇಕಧಾ ಪ್ರಾಣಿಭೇದೇನ ವರ್ತಮಾನಃ ಪ್ರಾಣಃ ಪ್ರಜಾನಾಮ್ ಉದಯತಿ ಏಷಃ ಸೂರ್ಯಃ ॥
ಸಂವತ್ಸರೋ ವೈ ಪ್ರಜಾಪತಿಸ್ತಸ್ಯಾಯನೇ ದಕ್ಷಿಣಂ ಚೋತ್ತರಂ ಚ । ತದ್ಯೇ ಹ ವೈ ತದಿಷ್ಟಾಪೂರ್ತೇ ಕೃತಮಿತ್ಯುಪಾಸತೇ ತೇ ಚಾಂದ್ರಮಸಮೇವ ಲೋಕಮಭಿಜಯಂತೇ । ತ ಏವ ಪುನರಾವರ್ತಂತೇ ತಸ್ಮಾದೇತ ಋಷಯಃ ಪ್ರಜಾಕಾಮಾ ದಕ್ಷಿಣಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯಂತೇ । ಏಷ ಹ ವೈ ರಯಿರ್ಯಃ ಪಿತೃಯಾಣಃ ॥ ೯ ॥
ಯಶ್ಚಾಸೌ ಚಂದ್ರಮಾ ಮೂರ್ತಿರನ್ನಮಮೂರ್ತಿಶ್ಚ ಪ್ರಾಣೋಽತ್ತಾದಿತ್ಯಸ್ತದೇತದೇಕಂ ಮಿಥುನಂ ಸರ್ವಂ ಕಥಂ ಪ್ರಜಾಃ ಕರಿಷ್ಯತ ಇತಿ, ಉಚ್ಯತೇ — ತದೇವ ಕಾಲಃ ಸಂವತ್ಸರೋ ವೈ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ, ತನ್ನಿರ್ವರ್ತ್ಯತ್ವಾತ್ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯ । ಚಂದ್ರಾದಿತ್ಯನಿರ್ವರ್ತ್ಯತಿಥ್ಯಹೋರಾತ್ರಸಮುದಾಯೋ ಹಿ ಸಂವತ್ಸರಃ ತದನನ್ಯತ್ವಾದ್ರಯಿಪ್ರಾಣೈತನ್ಮಿಥುನಾತ್ಮಕ ಏವೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ತತ್ಕಥಮ್ ? ತಸ್ಯ ಸಂವತ್ಸರಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ಅಯನೇ ಮಾರ್ಗೌ ದ್ವೌ ದಕ್ಷಿಣಂ ಚೋತ್ತರಂ ಚ । ಪ್ರಸಿದ್ಧೇ ಹ್ಯಯನೇ ಷಣ್ಮಾಸಲಕ್ಷಣೇ, ಯಾಭ್ಯಾಂ ದಕ್ಷಿಣೇನೋತ್ತರೇಣ ಚ ಯಾತಿ ಸವಿತಾ ಕೇವಲಕರ್ಮಿಣಾಂ ಜ್ಞಾನಸಂಯುಕ್ತಕರ್ಮವತಾಂ ಚ ಲೋಕಾನ್ವಿದಧತ್ । ಕಥಮ್ ? ತತ್ ತತ್ರ ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಷು ಯೇ ಹ ವೈ ಋಷಯಃ ತದುಪಾಸತ ಇತಿ । ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣೋ ದ್ವಿತೀಯಸ್ತಚ್ಛಬ್ದಃ । ಇಷ್ಟಂ ಚ ಪೂರ್ತಂ ಚ ಇಷ್ಟಾಪೂರ್ತೇ ಇತ್ಯಾದಿ ಕೃತಮೇವೋಪಾಸತೇ ನಾಕೃತಂ ನಿತ್ಯಮ್ , ತೇ ಚಾಂದ್ರಮಸಮೇವ ಚಂದ್ರಮಸಿ ಭವಂ ಪ್ರಜಾಪತೇರ್ಮಿಥುನಾತ್ಮಕಸ್ಯಾಂಶಂ ರಯಿಮನ್ನಭೂತಂ ಲೋಕಮ್ ಅಭಿಜಯಂತೇ ಕೃತರೂಪತ್ವಾಚ್ಚಾಂದ್ರಮಸಸ್ಯ । ತೇ ಏವ ಚ ಕೃತಕ್ಷಯಾತ್ ಪುನರಾವರ್ತಂತೇ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಹೀನತರಂ ವಾ ವಿಶಂತೀತಿ ಹ್ಯುಕ್ತಮ್ । ಯಸ್ಮಾದೇವಂ ಪ್ರಜಾಪತಿಮನ್ನಾತ್ಮಕಂ ಫಲತ್ವೇನಾಭಿನಿರ್ವರ್ತಯಂತಿ ಚಂದ್ರಮಿಷ್ಟಾಪೂರ್ತಕರ್ಮಣಾ ಪ್ರಜಾಕಾಮಾಃ ಪ್ರಜಾರ್ಥಿನಃ ಏತೇ ಋಷಯಃ ಸ್ವರ್ಗದ್ರಷ್ಟಾರಃ ಗೃಹಸ್ಥಾಃ, ತಸ್ಮಾತ್ಸ್ವಕೃತಮೇವ ದಕ್ಷಿಣಂ ದಕ್ಷಿಣಾಯನೋಪಲಕ್ಷಿತಂ ಚಂದ್ರಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯಂತೇ । ಏಷ ಹ ವೈ ರಯಿಃ ಅನ್ನಮ್ , ಯಃ ಪಿತೃಯಾಣಃ ಪಿತೃಯಾಣೋಪಲಕ್ಷಿತಶ್ಚಂದ್ರಃ ॥
ಅಥೋತ್ತರೇಣ ತಪಸಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯೇಣ ಶ್ರದ್ಧಯಾ ವಿದ್ಯಯಾತ್ಮಾನಮನ್ವಿಷ್ಯಾದಿತ್ಯಮಭಿಜಯಂತೇ । ಏತದ್ವೈ ಪ್ರಾಣಾನಾಮಾಯತನಮೇತದಮೃತಮಭಯಮೇತತ್ಪರಾಯಣಮೇತಸ್ಮಾನ್ನ ಪುನರಾವರ್ತಂತ ಇತ್ಯೇಷ ನಿರೋಧಃ । ತದೇಷ ಶ್ಲೋಕಃ ॥ ೧೦ ॥
ಅಥ ಉತ್ತರೇಣ ಅಯನೇನ ಪ್ರಜಾಪತೇರಂಶಂ ಪ್ರಾಣಮತ್ತಾರಮ್ ಆದಿತ್ಯಮ್ ಅಭಿಜಯಂತೇ । ಕೇನ ? ತಪಸಾ ಇಂದ್ರಿಯಜಯೇನ । ವಿಶೇಷತೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯೇಣ ಶ್ರದ್ಧಯಾ ವಿದ್ಯಯಾ ಚ ಪ್ರಜಾಪತ್ಯಾತ್ಮವಿಷಯಯಾ ಆತ್ಮಾನಂ ಪ್ರಾಣಂ ಸೂರ್ಯಂ ಜಗತಃ ತಸ್ಥುಷಶ್ಚ ಅನ್ವಿಷ್ಯ ಅಹಮಸ್ಮೀತಿ ವಿದಿತ್ವಾ ಆದಿತ್ಯಮ್ ಅಭಿಜಯಂತೇ ಅಭಿಪ್ರಾಪ್ನುವಂತಿ । ಏತದ್ವೈ ಆಯತನಂ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಮಾಯತನಮ್ ಆಶ್ರಯಃ ಏತತ್ ಅಮೃತಮ್ ಅವಿನಾಶಿ ಅಭಯಮ್ ಅತ ಏವ ಭಯವರ್ಜಿತಮ್ ನ ಚಂದ್ರವತ್ಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿಭಯವತ್ ; ಏತತ್ ಪರಾಯಣಂ ಪರಾ ಗತಿರ್ವಿದ್ಯಾವತಾಂ ಕರ್ಮಿಣಾಂ ಚ ಜ್ಞಾನವತಾಮ್ ಏತಸ್ಮಾನ್ನ ಪುನರಾವರ್ತಂತೇ ಯಥೇತರೇ ಕೇವಲಕರ್ಮಿಣ ಇತಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ಏಷಃ ಅವಿದುಷಾಂ ನಿರೋಧಃ, ಆದಿತ್ಯಾದ್ಧಿ ನಿರುದ್ಧಾ ಅವಿದ್ವಾಂಸಃ । ನೈತೇ ಸಂವತ್ಸರಮಾದಿತ್ಯಮಾತ್ಮಾನಂ ಪ್ರಾಣಮಭಿಪ್ರಾಪ್ನುವಂತಿ । ಸ ಹಿ ಸಂವತ್ಸರಃ ಕಾಲಾತ್ಮಾ ಅವಿದುಷಾಂ ನಿರೋಧಃ । ತತ್ ತತ್ರಾಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ಏಷಃ ಶ್ಲೋಕಃ ಮಂತ್ರಃ ॥
ಪಂಚಪಾದಂ ಪಿತರಂ ದ್ವಾದಶಾಕೃತಿಂ ದಿವ ಆಹುಃ ಪರೇ ಅರ್ಧೇ ಪುರೀಷಿಣಮ್ ।
ಅಥೇಮೇ ಅನ್ಯ ಉ ಪರೇ ವಿಚಕ್ಷಣಂ ಸಪ್ತಚಕ್ರೇ ಷಡರ ಆಹುರರ್ಪಿತಮಿತಿ ॥ ೧೧ ॥
ಪಂಚಪಾದಂ ಪಂಚ ಋತವಃ ಪಾದಾ ಇವಾಸ್ಯ ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮನ ಆದಿತ್ಯಸ್ಯ, ತೈರ್ಹ್ಯಸೌ ಪಾದೈರಿವ ಋತುಭಿರಾವರ್ತತೇ । ಹೇಮಂತಶಿಶಿರಾವೇಕೀಕೃತ್ಯೇಯಂ ಕಲ್ಪನಾ । ಪಿತರಂ ಸರ್ವಸ್ಯ ಜನಯಿತೃತ್ವಾತ್ಪಿತೃತ್ವಂ ತಸ್ಯ ; ದ್ವಾದಶಾಕೃತಿಂ ದ್ವಾದಶ ಮಾಸಾ ಆಕೃತಯೋಽವಯವಾ ಆಕರಣಂ ವಾ ಅವಯವಿಕರಣಮಸ್ಯ ದ್ವಾದಶಮಾಸೈಃ ತಂ ದ್ವಾದಶಾಕೃತಿಮ್ , ದಿವಃ ದ್ಯುಲೋಕಾತ್ ಪರೇ ಊರ್ಧ್ವೇ ಅರ್ಧೇ ಸ್ಥಾನೇ ತೃತೀಯಸ್ಯಾಂ ದಿವೀತ್ಯರ್ಥಃ ; ಪುರೀಷಿಣಂ ಪುರೀಷವಂತಮ್ ಉದಕವಂತಮ್ ಆಹುಃ ಕಾಲವಿದಃ । ಅಥ ತಮೇವಾನ್ಯೇ ಇಮೇ ಉ ಪರೇ ಕಾಲವಿದಃ ವಿಚಕ್ಷಣಂ ನಿಪುಣಂ ಸರ್ವಜ್ಞಂ ಸಪ್ತಚಕ್ರೇ ಸಪ್ತಹಯರೂಪೇ ಚಕ್ರೇ ಸಂತತಗತಿಮತಿ ಕಾಲಾತ್ಮನಿ ಷಡರೇ ಷಡೃತುಮತಿ ಆಹುಃ ಸರ್ವಮಿದಂ ಜಗತ್ಕಥಯಂತಿ — ಅರ್ಪಿತಮ್ ಅರಾ ಇವ ರಥನಾಭೌ ನಿವಿಷ್ಟಮಿತಿ । ಯದಿ ಪಂಚಪಾದೋ ದ್ವಾದಶಾಕೃತಿರ್ಯದಿ ವಾ ಸಪ್ತಚಕ್ರಃ ಷಡರಃ ಸರ್ವಥಾಪಿ ಸಂವತ್ಸರಃ ಕಾಲಾತ್ಮಾ ಪ್ರಜಾಪತಿಶ್ಚಂದ್ರಾದಿತ್ಯಲಕ್ಷಣೋ ಜಗತಃ ಕಾರಣಮ್ ॥
ಮಾಸೋ ವೈ ಪ್ರಜಾಪತಿಸ್ತಸ್ಯ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ಏವ ರಯಿಃ ಶುಕ್ಲಃ ಪ್ರಾಣಸ್ತಸ್ಮಾದೇತ ಋಷಯಃ ಶುಕ್ಲ ಇಷ್ಟಂ ಕುರ್ವಂತೀತರ ಇತರಸ್ಮಿನ್ ॥ ೧೨ ॥
ಯಸ್ಮಿನ್ನಿದಂ ಪ್ರೋತಂ ವಿಶ್ವಂ ಸ ಏವ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ಸಂವತ್ಸರಾಖ್ಯಃ ಸ್ವಾವಯವೇ ಮಾಸೇ ಕೃತ್ಸ್ನಃ ಪರಿಸಮಾಪ್ಯತೇ । ಮಾಸೋ ವೈ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ಯಥೋಕ್ತಲಕ್ಷಣ ಏವ ಮಿಥುನಾತ್ಮಕಃ । ತಸ್ಯ ಮಾಸಾತ್ಮನಃ ಪ್ರಜಾಪತೇರೇಕೋ ಭಾಗಃ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ಏವ ರಯಿಃ ಅನ್ನಂ ಚಂದ್ರಮಾಃ ಅಪರೋ ಭಾಗಃ ಶುಕ್ಲಃ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷಃ ಪ್ರಾಣಃ ಆದಿತ್ಯೋಽತ್ತಾಗ್ನಿರ್ಯಸ್ಮಾಚ್ಛುಕ್ಲಪಕ್ಷಾತ್ಮಾನಂ ಪ್ರಾಣಂ ಸರ್ವಮೇವ ಪಶ್ಯಂತಿ, ತಸ್ಮಾತ್ಪ್ರಾಣದರ್ಶಿನ ಏತೇ ಋಷಯಃ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷೇಽಪೀಷ್ಟಂ ಯಾಗಂ ಕುರ್ವಂತಃ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷ ಏವ ಕುರ್ವಂತಿ । ಪ್ರಾಣವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷಸ್ತೈರ್ನ ದೃಶ್ಯತೇ ಯಸ್ಮಾತ್ ; ಇತರೇ ತು ಪ್ರಾಣಂ ನ ಪಶ್ಯಂತೀತ್ಯದರ್ಶನಲಕ್ಷಣಂ ಕೃಷ್ಣಾತ್ಮಾನಮೇವ ಪಶ್ಯಂತಿ । ಇತರೇ ಇತರಸ್ಮಿನ್ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ಏವ ಕುರ್ವಂತಿ ಶುಕ್ಲೇ ಕುರ್ವಂತೋಽಪಿ ॥
ಅಹೋರಾತ್ರೋ ವೈ ಪ್ರಜಾಪತಿಸ್ತಸ್ಯಾಹರೇವ ಪ್ರಾಣೋ ರಾತ್ರಿರೇವ ರಯಿಃ ಪ್ರಾಣಂ ವಾ ಏತೇ ಪ್ರಸ್ಕಂದಂತಿ ಯೇ ದಿವಾ ರತ್ಯಾ ಸಂಯುಜ್ಯಂತೇ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಮೇವ ತದ್ಯದ್ರಾತ್ರೌ ರತ್ಯಾ ಸಂಯುಜ್ಯಂತೇ ॥ ೧೩ ॥
ಸೋಽಪಿ ಮಾಸಾತ್ಮಾ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ಸ್ವಾವಯವೇ ಅಹೋರಾತ್ರೇ ಪರಿಸಮಾಪ್ಯತೇ । ಅಹೋರಾತ್ರೋ ವೈ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ಪೂರ್ವವತ್ । ತಸ್ಯಾಪಿ ಅಹರೇವ ಪ್ರಾಣಃ ಅತ್ತಾ ಅಗ್ನಿಃ ರಾತ್ರಿರೇವ ರಯಿಃ ಪೂರ್ವವದೇವ । ಪ್ರಾಣಮ್ ಅಹರಾತ್ಮಾನಂ ವೈ ಏತೇ ಪ್ರಸ್ಕಂದಂತಿ ನಿರ್ಗಮಯಂತಿ ಶೋಷಯಂತಿ ವಾ ಸ್ವಾತ್ಮನೋ ವಿಚ್ಛಿದ್ಯಾಪನಯಂತಿ । ಕೇ ? ಯೇ ದಿವಾ ಅಹನಿ ರತ್ಯಾ ರತಿಕಾರಣಭೂತಯಾ ಸಹ ಸ್ತ್ರಿಯಾ ಸಂಯುಜ್ಯಂತೇ ಮೈಥುನಮಾಚರಂತಿ ಮೂಢಾಃ । ಯತ ಏವಂ ತಸ್ಮಾತ್ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಪ್ರತಿಷೇಧಃ ಪ್ರಾಸಂಗಿಕಃ । ಯತ್ ರಾತ್ರೌ ಸಂಯುಜ್ಯಂತೇ ರತ್ಯಾ ಋತೌ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಮೇವ ತದಿತಿ ಪ್ರಶಸ್ತತ್ವಾತ್ ರಾತ್ರೌ ಭಾರ್ಯಾಗಮನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಯಮಪಿ ಪ್ರಾಸಂಗಿಕೋ ವಿಧಿಃ ॥
ಅನ್ನಂ ವೈ ಪ್ರಜಾಪತಿಸ್ತತೋ ಹ ವೈ ತದ್ರೇತಸ್ತಸ್ಮಾದಿಮಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ಪ್ರಜಾಯಂತ ಇತಿ ॥ ೧೪ ॥
ಪ್ರಕೃತಂ ತೂಚ್ಯತೇ ಸೋಽಹೋರಾತ್ರಾತ್ಮಕಃ ಪ್ರಜಾಪತಿರ್ವ್ರೀಹಿಯವಾದ್ಯನ್ನಾತ್ಮನಾ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ ಏವಂ ಕ್ರಮೇಣ ಪರಿಣಮ್ಯ । ತತ್ ಅನ್ನಂ ವೈ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ । ಕಥಮ್ ? ತತಃ ತಸ್ಮಾತ್ ಹ ವೈ ರೇತಃ ನೃಬೀಜಂ ತತ್ಪ್ರಜಾಕಾರಣಂ ತಸ್ಮಾತ್ ಯೋಷಿತಿ ಸಿಕ್ತಾತ್ ಇಮಾಃ ಮನುಷ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ಪ್ರಜಾಯಂತೇ ಯತ್ಪೃಷ್ಟಂ ಕುತೋ ಹ ವೈ ಪ್ರಜಾಃ ಪ್ರಜಾಯಂತ ಇತಿ । ತದೇವಂ ಚಂದ್ರಾದಿತ್ಯಮಿಥುನಾದಿಕ್ರಮೇಣ ಅಹೋರಾತ್ರಾಂತೇನ ಅನ್ನರೇತೋದ್ವಾರೇಣ ಇಮಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ಪ್ರಜಾಯಂತ ಇತಿ ನಿರ್ಣೀತಮ್ ॥
ತದ್ಯೇ ಹ ವೈ ತತ್ಪ್ರಜಾಪತಿವ್ರತಂ ಚರಂತಿ ತೇ ಮಿಥುನಮುತ್ಪಾದಯಂತೇ । ತೇಷಾಮೇವೈಷ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೋ ಯೇಷಾಂ
ತಪೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ಯೇಷು ಸತ್ಯಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್ ॥ ೧೫ ॥
ತತ್ ತತ್ರೈವಂ ಸತಿ ಯೇ ಗೃಹಸ್ಥಾಃ । ಹ ವೈ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಸ್ಮರಣಾರ್ಥೌ ನಿಪಾತೌ । ತತ್ ಪ್ರಜಾಪತೇರ್ವ್ರತಂ ಪ್ರಜಾಪತಿವ್ರತಮ್ ಋತೌ ಭಾರ್ಯಾಗಮನಂ ಚರಂತಿ ಕುರ್ವಂತಿ, ತೇಷಾಂ ದೃಷ್ಟಂ ಫಲಮಿದಮ್ । ಕಿಮ್ ? ತೇ ಮಿಥುನಂ ಪುತ್ರಂ ದುಹಿತರಂ ಚ ಉತ್ಪಾದಯಂತೇ । ಅದೃಷ್ಟಂ ಚ ಫಲಮಿಷ್ಟಾಪೂರ್ತದತ್ತಕಾರಿಣಾಂ ತೇಷಾಮೇವ ಏಷಃ ಯಶ್ಚಾಂದ್ರಮಸೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಃ ಪಿತೃಯಾಣಲಕ್ಷಣಃ ಯೇಷಾಂ ತಪಃ ಸ್ನಾತಕವ್ರತಾದಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಮ್ ಋತೋರನ್ಯತ್ರ ಮೈಥುನಾಸಮಾಚರಣಂ ಯೇಷು ಚ ಸತ್ಯಮ್ ಅನೃತವರ್ಜನಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್ ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿತಯಾ ವರ್ತತೇ ನಿತ್ಯಮೇವ ॥
ತೇಷಾಮಸೌ ವಿರಜೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೋ ನ ಯೇಷು ಜಿಹ್ಮಮನೃತಂ ನ ಮಾಯಾ ಚೇತಿ ॥ ೧೬ ॥
ಯಸ್ತು ಪುನರಾದಿತ್ಯೋಪಲಕ್ಷಿತ ಉತ್ತರಾಯಣಃ ಪ್ರಾಣಾತ್ಮಭಾವೋ ವಿರಜಃ ಶುದ್ಧೋ ನ ಚಂದ್ರಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವದ್ರಜಸ್ವಲೋ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಾದಿಯುಕ್ತಃ ಅಸೌ ತೇಷಾಮ್ , ಕೇಷಾಮಿತಿ, ಉಚ್ಯತೇ — ಯಥಾ ಗೃಹಸ್ಥಾನಾಮನೇಕವಿರುದ್ಧಸಂವ್ಯವಹಾರಪ್ರಯೋಜನವತ್ತ್ವಾತ್ ಜಿಹ್ಮಂ ಕೌಟಿಲ್ಯಂ ವಕ್ರಭಾವೋಽವಶ್ಯಂಭಾವಿ ತಥಾ ನ ಯೇಷು ಜಿಹ್ಮಮ್ , ಯಥಾ ಚ ಗೃಹಸ್ಥಾನಾಂ ಕ್ರೀಡಾದಿನಿಮಿತ್ತಮನೃತಮವರ್ಜನೀಯಂ ತಥಾ ನ ಯೇಷು ತತ್ ತಥಾ ಮಾಯಾ ಗೃಹಸ್ಥಾನಾಮಿವ ನ ಯೇಷು ವಿದ್ಯತೇ । ಮಾಯಾ ನಾಮ ಬಹಿರನ್ಯಥಾತ್ಮಾನಂ ಪ್ರಕಾಶ್ಯಾನ್ಯಥೈವ ಕಾರ್ಯಂ ಕರೋತಿ, ಸಾ ಮಾಯಾ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರರೂಪಾ । ಮಾಯೇತ್ಯೇವಮಾದಯೋ ದೋಷಾ ಯೇಷ್ವೇಕಾಕಿಷು ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿವಾನಪ್ರಸ್ಥಭಿಕ್ಷುಷು ನಿಮಿತ್ತಾಭಾವಾನ್ನ ವಿದ್ಯಂತೇ, ತತ್ಸಾಧನಾನುರೂಪ್ಯೇಣೈವ ತೇಷಾಮಸೌ ವಿರಜೋ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ ಇತ್ಯೇಷಾ ಜ್ಞಾನಯುಕ್ತಕರ್ಮವತಾಂ ಗತಿಃ । ಪೂರ್ವೋಕ್ತಸ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಃ ಕೇವಲಕರ್ಮಿಣಾಂ ಚಂದ್ರಲಕ್ಷಣ ಇತಿ ॥
ಇತಿ ಪ್ರಥಮಪ್ರಶ್ನಭಾಷ್ಯಮ್ ॥