ప్రథమః ప్రశ్నః
మన్త్రోక్తస్యార్థస్య విస్తరానువాదీదం బ్రాహ్మణమారభ్యతే । ఋషిప్రశ్నప్రతివాచనాఖ్యాయికా తు విద్యాస్తుతయే । ఎవం సంవత్సరబ్రహ్మచర్యసంవాసాదితపోయుక్తైర్గ్రాహ్యా, పిప్పలాదవత్సర్వజ్ఞకల్పైరాచార్యైః వక్తవ్యా చ, న యేన కేనచిదితి విద్యాం స్తౌతి । బ్రహ్మచర్యాదిసాధనసూచనాచ్చ తత్కర్తవ్యతా స్యాత్ —
సుకేశా చ భారద్వాజః శైబ్యశ్చ సత్యకామః సౌర్యాయణీ చ గార్గ్యః కౌసల్యశ్చాశ్వలాయనో భార్గవో వైదర్భిః కబన్ధీ కాత్యాయనస్తే హైతే బ్రహ్మపరా బ్రహ్మనిష్ఠాః పరం బ్రహ్మాన్వేషమాణా ఎష హ వై తత్సర్వం వక్ష్యతీతి తే హ సమిత్పాణయో భగవన్తం పిప్పలాదముపసన్నాః ॥ ౧ ॥
సుకేశా చ నామతః, భరద్వాజస్యాపత్యం భారద్వాజః । శైబ్యశ్చ శిబేరపత్యం శైబ్యః, సత్యకామో నామతః । సౌర్యాయణీ సూర్యస్యాపత్యం సౌర్యః, తస్యాపత్యం సౌర్యాయణిః ; ఛాన్దసం సౌర్యాయణీతి ; గార్గ్యః గర్గగోత్రోత్పన్నః । కౌసల్యశ్చ నామతః, అశ్వలస్యాపత్యమాశ్వలాయనః । భార్గవః భృగోర్గోత్రాపత్యం భార్గవః, వైదర్భిః విదర్భేషు భవః । కబన్ధీ నామతః, కత్యస్యాపత్యం కాత్యాయనః ; విద్యమానః ప్రపితామహో యస్య సః ; యువప్రత్యయః । తే హ ఎతే బ్రహ్మపరాః అపరం బ్రహ్మ పరత్వేన గతాః, తదనుష్ఠాననిష్ఠాశ్చ బ్రహ్మనిష్ఠాః, పరం బ్రహ్మ అన్వేషమాణాః కిం తత్ యన్నిత్యం విజ్ఞేయమితి తత్ప్రాప్త్యర్థం యథాకామం యతిష్యామ ఇత్యేవం తదన్వేషణం కుర్వన్తః, తదధిగమాయ ఎష హ వై తత్సర్వం వక్ష్యతీతి ఆచార్యముపజగ్ముః । కథమ్ ? తే హ సమిత్పాణయః సమిద్భారగృహీతహస్తాః సన్తః, భగవన్తం పూజావన్తం పిప్పలాదమాచార్యమ్ ఉపసన్నాః ఉపజగ్ముః ॥
తాన్హ స ఋషిరువాచ భూయ ఎవ తపసా బ్రహ్మచర్యేణ శ్రద్ధయా సంవత్సరం సంవత్స్యథ యథాకామం ప్రశ్నాన్పృచ్ఛత యది విజ్ఞాస్యామః సర్వం హ వో వక్ష్యామ ఇతి ॥ ౨ ॥
తాన్ ఎవముపగతాన్ సః హ కిల ఋషిః ఉవాచ భూయః పునరేవ — యద్యపి యూయం పూర్వం తపస్విన ఎవ, తథాపీహ తపసా ఇన్ద్రియసంయమేన విశేషతో బ్రహ్మచర్యేణ శ్రద్ధయా చ ఆస్తిక్యబుద్ధ్యా ఆదరవన్తః సంవత్సరం కాలం సంవత్స్యథ సమ్యగ్గురుశుశ్రూషాపరాః సన్తో వత్స్యథ । తతః యథాకామం యో యస్య కామస్తమనతిక్రమ్య యద్విషయే యస్య జిజ్ఞాసా తద్విషయాన్ ప్రశ్నాన్ పృచ్ఛత । యది తద్యుష్మత్పృష్టం విజ్ఞాస్యామః । అనుద్ధతత్వప్రదర్శనార్థో యది - శబ్దో నాజ్ఞానసంశయార్థః ప్రశ్ననిర్ణయాదవసీయతే సర్వం హ వో వః పృష్టార్థం వక్ష్యామ ఇతి ॥
అథ కబన్ధీ కాత్యాయన ఉపేత్య పప్రచ్ఛ భగవన్కుతో హ వా ఇమాః ప్రజాః ప్రజాయన్త ఇతి ॥ ౩ ॥
అథ సంవత్సరాదూర్ధ్వం కబన్ధీ కాత్యాయనః ఉపేత్య ఉపగమ్య పప్రచ్ఛ పృష్టవాన్ — హే భగవన్ , కుతః కస్మాత్ హ వై ఇమాః బ్రాహ్మణాద్యాః ప్రజాః ప్రజాయన్తే ఉత్పద్యన్తే ఇతి । అపరవిద్యాకర్మణోః సముచ్చితయోర్యత్కార్యం యా గతిస్తద్వక్తవ్యమితి తదర్థోఽయం ప్రశ్నః ॥
తస్మై స హోవాచ ప్రజాకామో వై ప్రజాపతిః స తపోఽతప్యత స తపస్తప్త్వా స మిథునముత్పాదయతే రయిం చ ప్రాణం చేత్యేతౌ మే బహుధా ప్రజాః కరిష్యత ఇతి ॥ ౪ ॥
తస్మై ఎవం పృష్టవతే స హ ఉవాచ తదపాకరణాయాహ — ప్రజాకామః ప్రజాః ఆత్మనః సిసృక్షుః వై, ప్రజాపతిః సర్వాత్మా సన్ జగత్స్రక్ష్యామీత్యేవం విజ్ఞానవాన్యథోక్తకారీ తద్భావభావితః కల్పాదౌ నిర్వృత్తో హిరణ్యగర్భః, సృజ్యమానానాం ప్రజానాం స్థావరజఙ్గమానాం పతిః సన్ , జన్మాన్తరభావితం జ్ఞానం శ్రుతిప్రకాశితార్థవిషయం తపః, అన్వాలోచయత్ అతప్యత । అథ తు సః ఎవం తపః తప్త్వా శ్రౌతం జ్ఞానమన్వాలోచ్య, సృష్టిసాధనభూతం మిథునమ్ ఉత్పాదయతే మిథునం ద్వన్ద్వముత్పాదితవాన్ రయిం చ సోమమన్నం ప్రాణం చ అగ్నిమత్తారమ్ ఇత్యేతౌ అగ్నీషోమౌ అత్రన్నభూతౌ మే మమ బహుధా అనేకధా ప్రజాః కరిష్యతః ఇతి ఎవం సఞ్చిన్త్య అణ్డోత్పత్తిక్రమేణ సూర్యాచన్ద్రమసావకల్పయత్ ॥
ఆదిత్యో హ వై ప్రాణో రయిరేవ చన్ద్రమా రయిర్వా ఎతత్సర్వం యన్మూర్తం చామూర్తం చ తస్మాన్మూర్తిరేవ రయిః ॥ ౫ ॥
తత్ర ఆదిత్యః హ వై ప్రాణః అత్తా అగ్నిః । రయిరేవ చన్ద్రమాః । రయిరేవాన్నం సోమ ఎవ । తదేతదేకమత్తా అగ్నిశ్చాన్నం చ ప్రజాపతిరేకం తు మిథునమ్ ; గుణప్రధానకృతో భేదః । కథమ్ ? రయిర్వై అన్నమేవ ఎతత్ సర్వమ్ । కిం తత్ ? యత్ మూర్తం చ స్థూలం చ అమూర్తం చ సూక్ష్మం చ । మూర్తామూర్తే అత్త్రన్నరూపే అపి రయిరేవ । తస్మాత్ ప్రవిభక్తాదమూర్తాత్ యదన్యన్మూర్తరూపం మూర్తిః, సైవ రయిః అన్నమ్ అమూర్తేన అత్త్రా అద్యమానత్వాత్ ॥
అథాదిత్య ఉదయన్యత్ప్రాచీం దిశం ప్రవిశతి తేన ప్రాచ్యాన్ప్రాణాన్రశ్మిషు సంనిధత్తే । యద్దక్షిణాం యత్ప్రతీచీం యదుదీచీం యదధో యదూర్ధ్వం యదన్తరా దిశో యత్సర్వం, ప్రకాశయతి తేన, సర్వాన్ప్రాణాన్రశ్మిషు సంనిధత్తే ॥ ౬ ॥
తథా అమూర్తోఽపి ప్రాణోఽత్తా సర్వమేవ యచ్చాద్యమ్ । కథమ్ ? అథ ఆదిత్యః ఉదయన్ ఉద్గచ్ఛన్ ప్రాణినాం చక్షుర్గోచరమాగచ్ఛన్ యత్ప్రాచీం దిశం స్వప్రకాశేన ప్రవిశతి వ్యాప్నోతి, తేన స్వాత్మవ్యాప్త్యా సర్వాన్తఃస్థాన్ ప్రాణాన్ ప్రాచ్యానన్నభూతాన్ రశ్మిషు స్వాత్మావభాసరూపేషు వ్యాప్తిమత్సు వ్యాప్తత్వాత్ప్రాణినః సంనిధత్తే సంనివేశయతి ఆత్మభూతాన్కరోతీత్యర్థః । తథైవ యత్ప్రవిశతి దక్షిణాం యత్ప్రతీచీం యదుదీచీమ్ అధః ఊర్ధ్వం యత్ప్రవిశతి యచ్చ అన్తరా దిశః కోణదిశోఽవాన్తరదిశః యచ్చాన్యత్ సర్వం ప్రకాశయతి, తేన స్వప్రకాశవ్యాప్త్యా సర్వాన్ సర్వదిక్స్థాన్ ప్రాణాన్ రశ్మిషు సంనిధత్తే ॥
స ఎష వైశ్వానరో విశ్వరూపః ప్రాణోఽగ్నిరుదయతే । తదేతదృచాభ్యుక్తమ్ ॥ ౭ ॥
స ఎషః అత్తా ప్రాణో వైశ్వానరః సర్వాత్మా విశ్వరూపః విశ్వాత్మత్వాచ్చ ప్రాణః అగ్నిశ్చ స ఎవాత్తా ఉదయతే ఉద్గచ్ఛతి ప్రత్యహం సర్వా దిశః ఆత్మసాత్కుర్వన్ । తదేతత్ ఉక్తం వస్తు ఋచా మన్త్రేణాపి అభ్యుక్తమ్ ॥
విశ్వరూపం హరిణం జాతవేదసం పరాయణం జ్యోతిరేకం తపన్తమ్ ।
సహస్రరశ్మిః శతధా వర్తమానః ప్రాణః ప్రజానాముదయత్యేష సూర్యః ॥ ౮ ॥
విశ్వరూపం సర్వరూపం హరిణం రశ్మివన్తం జాతవేదసం జాతప్రజ్ఞానం పరాయణం సర్వప్రాణాశ్రయం జ్యోతిః సర్వప్రాణినాం చక్షుర్భూతమ్ ఎకమ్ అద్వితీయం తపన్తం తాపక్రియాం కుర్వాణం స్వాత్మానం సూర్యం విజ్ఞాతవన్తో బ్రహ్మవిదః । కోఽసౌ యం విజ్ఞాతవన్తః ? సహస్రరశ్మిః అనేకరశ్మిః శతధా అనేకధా ప్రాణిభేదేన వర్తమానః ప్రాణః ప్రజానామ్ ఉదయతి ఎషః సూర్యః ॥
సంవత్సరో వై ప్రజాపతిస్తస్యాయనే దక్షిణం చోత్తరం చ । తద్యే హ వై తదిష్టాపూర్తే కృతమిత్యుపాసతే తే చాన్ద్రమసమేవ లోకమభిజయన్తే । త ఎవ పునరావర్తన్తే తస్మాదేత ఋషయః ప్రజాకామా దక్షిణం ప్రతిపద్యన్తే । ఎష హ వై రయిర్యః పితృయాణః ॥ ౯ ॥
యశ్చాసౌ చన్ద్రమా మూర్తిరన్నమమూర్తిశ్చ ప్రాణోఽత్తాదిత్యస్తదేతదేకం మిథునం సర్వం కథం ప్రజాః కరిష్యత ఇతి, ఉచ్యతే — తదేవ కాలః సంవత్సరో వై ప్రజాపతిః, తన్నిర్వర్త్యత్వాత్సంవత్సరస్య । చన్ద్రాదిత్యనిర్వర్త్యతిథ్యహోరాత్రసముదాయో హి సంవత్సరః తదనన్యత్వాద్రయిప్రాణైతన్మిథునాత్మక ఎవేత్యుచ్యతే । తత్కథమ్ ? తస్య సంవత్సరస్య ప్రజాపతేః అయనే మార్గౌ ద్వౌ దక్షిణం చోత్తరం చ । ప్రసిద్ధే హ్యయనే షణ్మాసలక్షణే, యాభ్యాం దక్షిణేనోత్తరేణ చ యాతి సవితా కేవలకర్మిణాం జ్ఞానసంయుక్తకర్మవతాం చ లోకాన్విదధత్ । కథమ్ ? తత్ తత్ర చ బ్రాహ్మణాదిషు యే హ వై ఋషయః తదుపాసత ఇతి । క్రియావిశేషణో ద్వితీయస్తచ్ఛబ్దః । ఇష్టం చ పూర్తం చ ఇష్టాపూర్తే ఇత్యాది కృతమేవోపాసతే నాకృతం నిత్యమ్ , తే చాన్ద్రమసమేవ చన్ద్రమసి భవం ప్రజాపతేర్మిథునాత్మకస్యాంశం రయిమన్నభూతం లోకమ్ అభిజయన్తే కృతరూపత్వాచ్చాన్ద్రమసస్య । తే ఎవ చ కృతక్షయాత్ పునరావర్తన్తే ఇమం లోకం హీనతరం వా విశన్తీతి హ్యుక్తమ్ । యస్మాదేవం ప్రజాపతిమన్నాత్మకం ఫలత్వేనాభినిర్వర్తయన్తి చన్ద్రమిష్టాపూర్తకర్మణా ప్రజాకామాః ప్రజార్థినః ఎతే ఋషయః స్వర్గద్రష్టారః గృహస్థాః, తస్మాత్స్వకృతమేవ దక్షిణం దక్షిణాయనోపలక్షితం చన్ద్రం ప్రతిపద్యన్తే । ఎష హ వై రయిః అన్నమ్ , యః పితృయాణః పితృయాణోపలక్షితశ్చన్ద్రః ॥
అథోత్తరేణ తపసా బ్రహ్మచర్యేణ శ్రద్ధయా విద్యయాత్మానమన్విష్యాదిత్యమభిజయన్తే । ఎతద్వై ప్రాణానామాయతనమేతదమృతమభయమేతత్పరాయణమేతస్మాన్న పునరావర్తన్త ఇత్యేష నిరోధః । తదేష శ్లోకః ॥ ౧౦ ॥
అథ ఉత్తరేణ అయనేన ప్రజాపతేరంశం ప్రాణమత్తారమ్ ఆదిత్యమ్ అభిజయన్తే । కేన ? తపసా ఇన్ద్రియజయేన । విశేషతో బ్రహ్మచర్యేణ శ్రద్ధయా విద్యయా చ ప్రజాపత్యాత్మవిషయయా ఆత్మానం ప్రాణం సూర్యం జగతః తస్థుషశ్చ అన్విష్య అహమస్మీతి విదిత్వా ఆదిత్యమ్ అభిజయన్తే అభిప్రాప్నువన్తి । ఎతద్వై ఆయతనం సర్వప్రాణానాం సామాన్యమాయతనమ్ ఆశ్రయః ఎతత్ అమృతమ్ అవినాశి అభయమ్ అత ఎవ భయవర్జితమ్ న చన్ద్రవత్క్షయవృద్ధిభయవత్ ; ఎతత్ పరాయణం పరా గతిర్విద్యావతాం కర్మిణాం చ జ్ఞానవతామ్ ఎతస్మాన్న పునరావర్తన్తే యథేతరే కేవలకర్మిణ ఇతి యస్మాత్ ఎషః అవిదుషాం నిరోధః, ఆదిత్యాద్ధి నిరుద్ధా అవిద్వాంసః । నైతే సంవత్సరమాదిత్యమాత్మానం ప్రాణమభిప్రాప్నువన్తి । స హి సంవత్సరః కాలాత్మా అవిదుషాం నిరోధః । తత్ తత్రాస్మిన్నర్థే ఎషః శ్లోకః మన్త్రః ॥
పఞ్చపాదం పితరం ద్వాదశాకృతిం దివ ఆహుః పరే అర్ధే పురీషిణమ్ ।
అథేమే అన్య ఉ పరే విచక్షణం సప్తచక్రే షడర ఆహురర్పితమితి ॥ ౧౧ ॥
పఞ్చపాదం పఞ్చ ఋతవః పాదా ఇవాస్య సంవత్సరాత్మన ఆదిత్యస్య, తైర్హ్యసౌ పాదైరివ ఋతుభిరావర్తతే । హేమన్తశిశిరావేకీకృత్యేయం కల్పనా । పితరం సర్వస్య జనయితృత్వాత్పితృత్వం తస్య ; ద్వాదశాకృతిం ద్వాదశ మాసా ఆకృతయోఽవయవా ఆకరణం వా అవయవికరణమస్య ద్వాదశమాసైః తం ద్వాదశాకృతిమ్ , దివః ద్యులోకాత్ పరే ఊర్ధ్వే అర్ధే స్థానే తృతీయస్యాం దివీత్యర్థః ; పురీషిణం పురీషవన్తమ్ ఉదకవన్తమ్ ఆహుః కాలవిదః । అథ తమేవాన్యే ఇమే ఉ పరే కాలవిదః విచక్షణం నిపుణం సర్వజ్ఞం సప్తచక్రే సప్తహయరూపే చక్రే సన్తతగతిమతి కాలాత్మని షడరే షడృతుమతి ఆహుః సర్వమిదం జగత్కథయన్తి — అర్పితమ్ అరా ఇవ రథనాభౌ నివిష్టమితి । యది పఞ్చపాదో ద్వాదశాకృతిర్యది వా సప్తచక్రః షడరః సర్వథాపి సంవత్సరః కాలాత్మా ప్రజాపతిశ్చన్ద్రాదిత్యలక్షణో జగతః కారణమ్ ॥
మాసో వై ప్రజాపతిస్తస్య కృష్ణపక్ష ఎవ రయిః శుక్లః ప్రాణస్తస్మాదేత ఋషయః శుక్ల ఇష్టం కుర్వన్తీతర ఇతరస్మిన్ ॥ ౧౨ ॥
యస్మిన్నిదం ప్రోతం విశ్వం స ఎవ ప్రజాపతిః సంవత్సరాఖ్యః స్వావయవే మాసే కృత్స్నః పరిసమాప్యతే । మాసో వై ప్రజాపతిః యథోక్తలక్షణ ఎవ మిథునాత్మకః । తస్య మాసాత్మనః ప్రజాపతేరేకో భాగః కృష్ణపక్ష ఎవ రయిః అన్నం చన్ద్రమాః అపరో భాగః శుక్లః శుక్లపక్షః ప్రాణః ఆదిత్యోఽత్తాగ్నిర్యస్మాచ్ఛుక్లపక్షాత్మానం ప్రాణం సర్వమేవ పశ్యన్తి, తస్మాత్ప్రాణదర్శిన ఎతే ఋషయః కృష్ణపక్షేఽపీష్టం యాగం కుర్వన్తః శుక్లపక్ష ఎవ కుర్వన్తి । ప్రాణవ్యతిరేకేణ కృష్ణపక్షస్తైర్న దృశ్యతే యస్మాత్ ; ఇతరే తు ప్రాణం న పశ్యన్తీత్యదర్శనలక్షణం కృష్ణాత్మానమేవ పశ్యన్తి । ఇతరే ఇతరస్మిన్కృష్ణపక్ష ఎవ కుర్వన్తి శుక్లే కుర్వన్తోఽపి ॥
అహోరాత్రో వై ప్రజాపతిస్తస్యాహరేవ ప్రాణో రాత్రిరేవ రయిః ప్రాణం వా ఎతే ప్రస్కన్దన్తి యే దివా రత్యా సంయుజ్యన్తే బ్రహ్మచర్యమేవ తద్యద్రాత్రౌ రత్యా సంయుజ్యన్తే ॥ ౧౩ ॥
సోఽపి మాసాత్మా ప్రజాపతిః స్వావయవే అహోరాత్రే పరిసమాప్యతే । అహోరాత్రో వై ప్రజాపతిః పూర్వవత్ । తస్యాపి అహరేవ ప్రాణః అత్తా అగ్నిః రాత్రిరేవ రయిః పూర్వవదేవ । ప్రాణమ్ అహరాత్మానం వై ఎతే ప్రస్కన్దన్తి నిర్గమయన్తి శోషయన్తి వా స్వాత్మనో విచ్ఛిద్యాపనయన్తి । కే ? యే దివా అహని రత్యా రతికారణభూతయా సహ స్త్రియా సంయుజ్యన్తే మైథునమాచరన్తి మూఢాః । యత ఎవం తస్మాత్తన్న కర్తవ్యమితి ప్రతిషేధః ప్రాసఙ్గికః । యత్ రాత్రౌ సంయుజ్యన్తే రత్యా ఋతౌ బ్రహ్మచర్యమేవ తదితి ప్రశస్తత్వాత్ రాత్రౌ భార్యాగమనం కర్తవ్యమిత్యయమపి ప్రాసఙ్గికో విధిః ॥
అన్నం వై ప్రజాపతిస్తతో హ వై తద్రేతస్తస్మాదిమాః ప్రజాః ప్రజాయన్త ఇతి ॥ ౧౪ ॥
ప్రకృతం తూచ్యతే సోఽహోరాత్రాత్మకః ప్రజాపతిర్వ్రీహియవాద్యన్నాత్మనా వ్యవస్థితః ఎవం క్రమేణ పరిణమ్య । తత్ అన్నం వై ప్రజాపతిః । కథమ్ ? తతః తస్మాత్ హ వై రేతః నృబీజం తత్ప్రజాకారణం తస్మాత్ యోషితి సిక్తాత్ ఇమాః మనుష్యాదిలక్షణాః ప్రజాః ప్రజాయన్తే యత్పృష్టం కుతో హ వై ప్రజాః ప్రజాయన్త ఇతి । తదేవం చన్ద్రాదిత్యమిథునాదిక్రమేణ అహోరాత్రాన్తేన అన్నరేతోద్వారేణ ఇమాః ప్రజాః ప్రజాయన్త ఇతి నిర్ణీతమ్ ॥
తద్యే హ వై తత్ప్రజాపతివ్రతం చరన్తి తే మిథునముత్పాదయన్తే । తేషామేవైష బ్రహ్మలోకో యేషాం
తపో బ్రహ్మచర్యం యేషు సత్యం ప్రతిష్ఠితమ్ ॥ ౧౫ ॥
తత్ తత్రైవం సతి యే గృహస్థాః । హ వై ఇతి ప్రసిద్ధస్మరణార్థౌ నిపాతౌ । తత్ ప్రజాపతేర్వ్రతం ప్రజాపతివ్రతమ్ ఋతౌ భార్యాగమనం చరన్తి కుర్వన్తి, తేషాం దృష్టం ఫలమిదమ్ । కిమ్ ? తే మిథునం పుత్రం దుహితరం చ ఉత్పాదయన్తే । అదృష్టం చ ఫలమిష్టాపూర్తదత్తకారిణాం తేషామేవ ఎషః యశ్చాన్ద్రమసో బ్రహ్మలోకః పితృయాణలక్షణః యేషాం తపః స్నాతకవ్రతాది బ్రహ్మచర్యమ్ ఋతోరన్యత్ర మైథునాసమాచరణం యేషు చ సత్యమ్ అనృతవర్జనం ప్రతిష్ఠితమ్ అవ్యభిచారితయా వర్తతే నిత్యమేవ ॥
తేషామసౌ విరజో బ్రహ్మలోకో న యేషు జిహ్మమనృతం న మాయా చేతి ॥ ౧౬ ॥
యస్తు పునరాదిత్యోపలక్షిత ఉత్తరాయణః ప్రాణాత్మభావో విరజః శుద్ధో న చన్ద్రబ్రహ్మలోకవద్రజస్వలో వృద్ధిక్షయాదియుక్తః అసౌ తేషామ్ , కేషామితి, ఉచ్యతే — యథా గృహస్థానామనేకవిరుద్ధసంవ్యవహారప్రయోజనవత్త్వాత్ జిహ్మం కౌటిల్యం వక్రభావోఽవశ్యమ్భావి తథా న యేషు జిహ్మమ్ , యథా చ గృహస్థానాం క్రీడాదినిమిత్తమనృతమవర్జనీయం తథా న యేషు తత్ తథా మాయా గృహస్థానామివ న యేషు విద్యతే । మాయా నామ బహిరన్యథాత్మానం ప్రకాశ్యాన్యథైవ కార్యం కరోతి, సా మాయా మిథ్యాచారరూపా । మాయేత్యేవమాదయో దోషా యేష్వేకాకిషు బ్రహ్మచారివానప్రస్థభిక్షుషు నిమిత్తాభావాన్న విద్యన్తే, తత్సాధనానురూప్యేణైవ తేషామసౌ విరజో బ్రహ్మలోక ఇత్యేషా జ్ఞానయుక్తకర్మవతాం గతిః । పూర్వోక్తస్తు బ్రహ్మలోకః కేవలకర్మిణాం చన్ద్రలక్షణ ఇతి ॥
ఇతి ప్రథమప్రశ్నభాష్యమ్ ॥