ಅಖಂಡಂ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಮವಾಙ್ಮನಸಗೋಚರಮ್ ।
ಆತ್ಮಾನಮಖಿಲಾಧಾರಮಾಶ್ರಯೇಽಭೀಷ್ಟಸಿದ್ಧಯೇ ॥೧॥
ಅರ್ಥತೋಽಪ್ಯದ್ವಯಾನಂದಾನತೀತದ್ವೈತಭಾನತಃ ।
ಗುರೂನಾರಾಧ್ಯ ವೇದಾಂತಸಾರಂ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಯಥಾಮತಿ ॥೨॥
ವೇದಾಂತೋ ನಾಮೋಪನಿಷತ್ಪ್ರಮಾಣಂ ತದುಪಕಾರೀಣಿ ಶಾರೀರಕಸೂತ್ರಾದೀನಿ ಚ । ಅಸ್ಯ ವೇದಾಂತಪ್ರಕರಣತ್ವಾತ್ ತದೀಯೈಃ ಏವ ಅನುಬಂಧೈಃ ತದ್ವತ್ತಾಸಿದ್ಧೇಃ ನ ತೇ ಪೃಥಗಾಲೋಚನೀಯಾಃ । ತತ್ರ ಅನುಬಂಧೋ ನಾಮ ಅಧಿಕಾರಿವಿಷಯಸಂಬಂಧಪ್ರಯೋಜನಾನಿ ॥೩॥
ಅಧಿಕಾರೀ ತು ವಿಧಿವದಧೀತವೇದವೇದಾಂಗತ್ವೇನಾಪಾತತೋಽಧಿಗತಾಖಿಲವೇದಾರ್ಥೋಽಸ್ಮಿನ್ ಜನ್ಮನಿ ಜನ್ಮಾಂತರೇ ವಾ ಕಾಮ್ಯನಿಷಿದ್ಧವರ್ಜನಪುರಃಸರಂ ನಿತ್ಯನೈಮಿತ್ತಿಕಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತೋಪಾಸನಾನುಷ್ಠಾನೇನ ನಿರ್ಗತನಿಖಿಲಕಲ್ಮಷತಯಾ ನಿತಾಂತನಿರ್ಮಲಸ್ವಾಂತಃ ಸಾಧನಚತುಷ್ಟಯಸಂಪನ್ನಃ ಪ್ರಮಾತಾ । ಕಾಮ್ಯಾನಿ - ಸ್ವರ್ಗಾದೀಷ್ಟಸಾಧನಾನಿ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮಾದೀನಿ । ನಿಷಿದ್ಧಾನಿ - ನರಕಾದ್ಯನಿಷ್ಟಸಾಧನಾನಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಹನನಾದೀನಿ । ನಿತ್ಯಾನಿ - ಅಕರಣೇ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಸಾಧನಾನಿ ಸಂಧ್ಯಾವಂದನಾದೀನಿ । ನೈಮಿತ್ತಿಕಾನಿ - ಪುತ್ರಜನ್ಮಾದ್ಯನುಬಂಧೀನಿ ಜಾತೇಷ್ಟ್ಯಾದೀನಿ । ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಾನಿ - ಪಾಪಕ್ಷಯಸಾಧನಾನಿ ಚಾಂದ್ರಾಯಣಾದೀನಿ । ಉಪಾಸನಾನಿ - ಸಗುಣಬ್ರಹ್ಮವಿಷಯಮಾನಸವ್ಯಾಪಾರರೂಪಾಣಿ ಶಾಂಡಿಲ್ಯವಿದ್ಯಾದೀನಿ । ಏತೇಷಾಂ ನಿತ್ಯಾದೀನಾಂ ಬುದ್ಧಿಶುದ್ಧಿಃ ಪರಂ ಪ್ರಯೋಜನಮ್ , ಉಪಾಸನಾನಾಂ ತು ಚಿತ್ತೈಕಾಗ್ರ್ಯಂ
‘ತಮೇತಮಾತ್ಮಾನಂ ವೇದಾನುವಚನೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ವಿವಿದಿಷಂತಿ ಯಜ್ಞೇನ’ (ಬೃ.ಉ. ೪ । ೪ । ೨೨) ಇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತೇಃ ‘ತಪಸಾ ಕಲ್ಮಷಂ ಹಂತಿ’ (ಮನು. ೧೨ । ೧೦೪) ಇತ್ಯಾದಿಸ್ಮೃತೇಶ್ಚ । ನಿತ್ಯನೈಮಿತ್ತಿಕಯೋಃ ಉಪಾಸನಾನಾಂ ತ್ವವಾಂತರಫಲಂ ಪಿತೃಲೋಕಸತ್ಯಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿಃ
‘ಕರ್ಮಣಾ ಪಿತೃಲೋಕಃ ವಿದ್ಯಯಾ ದೇವಲೋಕಃ’ (ಬೃ. ಉ. ೧ । ೫ । ೧೬) ಇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತೇಃ । ಸಾಧನಾನಿ - ನಿತ್ಯಾನಿತ್ಯವಸ್ತುವಿವೇಕೇಹಾಮುತ್ರಾರ್ಥಫಲಭೋಗವಿರಾಗಶಮಾದಿಷಟ್ಕಸಂಪತ್ತಿಮುಮುಕ್ಷುತ್ವಾನಿ । ನಿತ್ಯಾನಿತ್ಯವಸ್ತುವಿವೇಕಸ್ತಾವದ್ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ನಿತ್ಯಂ ವಸ್ತು ತತೋಽನ್ಯದಖಿಲಮನಿತ್ಯಮಿತಿ ವಿವೇಚನಮ್ । ಐಹಿಕಾನಾಂ ಸ್ರಕ್ಚಂದನವನಿತಾದಿವಿಷಯಭೋಗಾನಾಂ ಕರ್ಮಜನ್ಯತಯಾನಿತ್ಯತ್ವವದಾಮುಷ್ಮಿಕಾಣಾಮಪ್ಯಮೃತಾದಿವಿಷಯಭೋಗಾನಾಮನಿತ್ಯತಯಾ ತೇಭ್ಯೋ ನಿತರಾಂ ವಿರತಿಃ - ಇಹಾಮುತ್ರಾರ್ಥಫಲಭೋಗವಿರಾಗಃ । ಶಮಾದಯಸ್ತು - ಶಮದಮೋಪರತಿತಿತಿಕ್ಷಾಸಮಾಧಾನಶ್ರದ್ಧಾಖ್ಯಾಃ । ಶಮಸ್ತಾವತ್ - ಶ್ರವಣಾದಿವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಿಷಯೇಭ್ಯೋ ಮನಸೋ ನಿಗ್ರಹಃ । ದಮಃ - ಬಾಹ್ಯೇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ತದ್ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಿಷಯೇಭ್ಯೋ ನಿವರ್ತನಮ್ । ನಿವರ್ತಿತಾನಾಮೇತೇಷಾಂ ತದ್ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಿಷಯೇಭ್ಯ ಉಪರಮಣಮುಪರತಿರಥವಾ ವಿಹಿತಾನಾಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ವಿಧಿನಾ ಪರಿತ್ಯಾಗಃ । ತಿತಿಕ್ಷಾ - ಶೀತೋಷ್ಣಾದಿದ್ವಂದ್ವಸಹಿಷ್ಣುತಾ । ನಿಗೃಹೀತಸ್ಯ ಮನಸಃ ಶ್ರವಣಾದೌ ತದನುಗುಣವಿಷಯೇ ಚ ಸಮಾಧಿಃ - ಸಮಾಧಾನಮ್ । ಗುರೂಪದಿಷ್ಟವೇದಾಂತವಾಕ್ಯೇಷು ವಿಶ್ವಾಸಃ - ಶ್ರದ್ಧಾ । ಮುಮುಕ್ಷುತ್ವಮ್ - ಮೋಕ್ಷೇಚ್ಛಾ । ಏವಂಭೂತಃ ಪ್ರಮಾತಾಧಿಕಾರೀ
‘ಶಾಂತೋ ದಾಂತಃ’ (ಬೃ. ಉ. ೪ । ೪ । ೨೩) ಇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತೇಃ । ಉಕ್ತಂಚ -
‘ಪ್ರಶಾಂತಚಿತ್ತಾಯ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯಾಯ ಚ ಪ್ರಹೀಣದೋಷಾಯ ಯಥೋಕ್ತಕಾರಿಣೇ ।
ಗುಣಾನ್ವಿತಾಯಾನುಗತಾಯ ಸರ್ವದಾ ಪ್ರದೇಯಮೇತತ್ ಸತತಂ ಮುಮುಕ್ಷವೇ’ (ಉಪದೇಶಸಾಹಸ್ರೀ ೩೨೪ । ೧೬ । ೭೨) ಇತಿ ॥ ವಿಷಯಃ - ಜೀವಬ್ರಹ್ಮೈಕ್ಯಮ್ , ಶುದ್ಧಚೈತನ್ಯಂ ಪ್ರಮೇಯಮ್ , ತತ್ರ ಏವ ವೇದಾಂತಾನಾಂ ತಾತ್ಪರ್ಯಾತ್ । ಸಂಬಂಧಸ್ತು - ತದೈಕ್ಯಪ್ರಮೇಯಸ್ಯ ತತ್ಪ್ರತಿಪಾದಕೋಪನಿಷತ್ಪ್ರಮಾಣಸ್ಯ ಚ ಬೋಧ್ಯಬೋಧಕಭಾವಃ । ಪ್ರಯೋಜನಂ ತು - ತದೈಕ್ಯಪ್ರಮೇಯಗತಾಜ್ಞಾನನಿವೃತ್ತಿಃ ಸ್ವಸ್ವರೂಪಾನಂದಾವಾಪ್ತಿಶ್ಚ
‘ತರತಿ ಶೋಕಮ್ ಆತ್ಮವಿತ್’ (ಛಾಂ. ಉ. ೭ । ೧ । ೩) ಇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತೇಃ,
‘ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಭವತಿ’ (ಮುಂ. ಉ. ೩ । ೨ । ೯) ಇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತೇಶ್ಚ ॥೪॥
ಅಸರ್ಪಭೂತಾಯಾಂ ರಜ್ಜೌ ಸರ್ಪಾರೋಪವತ್ ವಸ್ತುನಿ ಅವಸ್ತ್ವಾರೋಪಃ - ಅಧ್ಯಾರೋಪಃ । ವಸ್ತು - ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಮದ್ವಯಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಅಜ್ಞಾನಾದಿಸಕಲಜಡಸಮೂಹೋಽವಸ್ತು । ಅಜ್ಞಾನಂ ತು - ಸದಸದ್ಭ್ಯಾಮನಿರ್ವಚನೀಯಂ ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಕಂ ಜ್ಞಾನವಿರೋಧಿ ಭಾವರೂಪಂ ಯತ್ಕಿಂಚಿದಿತಿ ವದಂತ್ಯಹಮಜ್ಞ ಇತ್ಯಾದ್ಯನುಭವಾತ್
‘ದೇವಾತ್ಮಶಕ್ತಿಂ ಸ್ವಗುಣೈರ್ನಿಗೂಢಾಮ್’ (ಶ್ವೇ. ಉ. ೧ । ೩) ಇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತೇಶ್ಚ ॥೬॥
ಇದಮಜ್ಞಾನಂ ಸಮಷ್ಟಿವ್ಯಷ್ಟ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣೈಕಮನೇಕಮಿತಿ ಚ ವ್ಯವಹ್ರಿಯತೇ । ತಥಾಹಿ ಯಥಾ ವೃಕ್ಷಾಣಾಂ ಸಮಷ್ಟ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ವನಮಿತ್ಯೇಕತ್ವವ್ಯಪದೇಶೋ ಯಥಾ ವಾ ಜಲಾನಾಂ ಸಮಷ್ಟ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಜಲಾಶಯ ಇತಿ ತಥಾ ನಾನಾತ್ವೇನ ಪ್ರತಿಭಾಸಮಾನಾನಾಂ ಜೀವಗತಾಜ್ಞಾನಾನಾಂ ಸಮಷ್ಟ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ತದೇಕತ್ವವ್ಯಪದೇಶಃ,
‘ಅಜಾಮೇಕಾಮ್’ (ಶ್ವೇ. ಉ. ೪ । ೫) ಇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತೇಃ । ಇಯಂ ಸಮಷ್ಟಿರುತ್ಕೃಷ್ಟೋಪಾಧಿತಯಾ ವಿಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವಪ್ರಧಾನಾ । ಏತದುಪಹಿತಂ ಚೈತನ್ಯಂ ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವಸರ್ವೇಶ್ವರತ್ವಸರ್ವನಿಯಂತೃತ್ವಾದಿಗುಣಕಮವ್ಯಕ್ತಮಂತರ್ಯಾಮೀ ಜಗತ್ಕಾರಣಮೀಶ್ವರ ಇತಿ ಚ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ ಸಕಲಾಜ್ಞಾನಾವಭಾಸಕತ್ವಾತ್ ।
‘ಯಃ ಸರ್ವಜ್ಞಃ ಸರ್ವವಿತ್’ (ಮುಂ. ಉ. ೧ । ೧ । ೯) ಇತಿ ಶ್ರುತೇಃ । ಈಶ್ವರಸ್ಯೇಯಂ ಸಮಷ್ಟಿರಖಿಲಕಾರಣತ್ವಾತ್ಕಾರಣಶರೀರಮಾನಂದಪ್ರಚುರತ್ವಾತ್ಕೋಶವದಾಚ್ಛಾದಕತ್ವಾಚ್ಚಾನಂದಮಯಕೋಶಃ ಸರ್ವೋಪರಮತ್ವಾತ್ಸುಷುಪ್ತಿರತ ಏವ ಸ್ಥೂಲಸೂಕ್ಷ್ಮಪ್ರಪಂಚಲಯಸ್ಥಾನಮಿತಿ ಚ ಉಚ್ಯತೇ । ಯಥಾ ವನಸ್ಯ ವ್ಯಷ್ಟ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ವೃಕ್ಷಾ ಇತ್ಯನೇಕತ್ವವ್ಯಪದೇಶೋ ಯಥಾ ವಾ ಜಲಾಶಯಸ್ಯ ವ್ಯಷ್ಟ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಜಲಾನೀತಿ ತಥಾಜ್ಞಾನಸ್ಯ ವ್ಯಷ್ಟ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ತದನೇಕತ್ವವ್ಯಪದೇಶಃ ‘ಇಂದ್ರೋ ಮಾಯಾಭಿಃ ಪುರುರೂಪ ಈಯತೇ’ (ಋಗ್ವೇದ ೬ । ೪೭ । ೧೮) ಇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತೇಃ । ಅತ್ರ ವ್ಯಸ್ತಸಮಸ್ತವ್ಯಾಪಿತ್ವೇನ ವ್ಯಷ್ಟಿಸಮಷ್ಟಿತಾವ್ಯಪದೇಶಃ । ಇಯಂ ವ್ಯಷ್ಟಿರ್ನಿಕೃಷ್ಟೋಪಾಧಿತಯಾ ಮಲಿನಸತ್ತ್ವಪ್ರಧಾನಾ । ಏತದುಪಹಿತಂ ಚೈತನ್ಯಮಲ್ಪಜ್ಞತ್ವಾನೀಶ್ವರತ್ವಾದಿಗುಣಕಂ ಪ್ರಾಜ್ಞ ಇತ್ಯುಚ್ಯತ ಏಕಾಜ್ಞಾನಾವಭಾಸಕತ್ವಾತ್ । ಅಸ್ಯ ಪ್ರಾಜ್ಞತ್ವಮಸ್ಪಷ್ಟೋಪಾಧಿತಯಾಽನತಿಪ್ರಕಾಶಕತ್ವಾತ್ । ಅಸ್ಯಾಪೀಯಮಹಂಕಾರಾದಿಕಾರಣತ್ವಾತ್ಕಾರಣಶರೀರಮಾನಂದಪ್ರಚುರತ್ವಾತ್ಕೋಶವದಾಚ್ಛಾದಕತ್ವಾಚ್ಚಾನಂದಮಯಕೋಶಃ ಸರ್ವೋಪರಮತ್ವಾತ್ಸುಷುಪ್ತಿರತ ಏವ ಸ್ಥೂಲಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರಪ್ರಪಂಚಲಯಸ್ಥಾನಮಿತಿ ಚ ಉಚ್ಯತೇ ॥೭॥
ಏತೇಷಾಂ ಸ್ಥೂಲಸೂಕ್ಷ್ಮಕಾರಣಪ್ರಪಂಚಾನಾಮಪಿ ಸಮಷ್ಟಿರೇಕೋ ಮಹಾನ್ ಪ್ರಪಂಚೋ ಭವತಿ ಯಥಾ ಅವಾಂತರವನಾನಾಂ ಸಮಷ್ಟಿರೇಕಂ ಮಹದ್ವನಂ ಭವತಿ ಯಥಾ ವಾವಾಂತರಜಲಾಶಯಾನಾಂ ಸಮಷ್ಟಿರೇಕೋ ಮಹಾನ್ ಜಲಾಶಯಃ । ಏತದುಪಹಿತಂ ವೈಶ್ವಾನರಾದೀಶ್ವರಪರ್ಯಂತಂ ಚೈತನ್ಯಮಪಿ ಅವಾಂತರವನಾವಚ್ಛಿನ್ನಾಕಾಶವದವಾಂತರಜಲಾಶಯಗತಪ್ರತಿಬಿಂಬಾಕಾಶವಚ್ಚ ಏಕಮೇವ । ಆಭ್ಯಾಂ ಮಹಾಪ್ರಪಂಚತದುಪಹಿತಚೈತನ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ತಪ್ತಾಯಃಪಿಂಡವದವಿವಿಕ್ತಂ ಸದನುಪಹಿತಂ ಚೈತನ್ಯಂ
‘ಸರ್ವಂ ಖಲ್ವಿದಂ ಬ್ರಹ್ಮ’ (ಛಾ. ಉ. ೩ । ೧೪ । ೧) ಇತಿ (ಮಹಾ)ವಾಕ್ಯಸ್ಯ ವಾಚ್ಯಂ ಭವತಿ ವಿವಿಕ್ತಂ ಸಲ್ಲಕ್ಷ್ಯಮಪಿ ಭವತಿ । ಏವಂ ವಸ್ತುನ್ಯವಸ್ತ್ವಾರೋಪೋಽಧ್ಯಾರೋಪಃ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಪ್ರದರ್ಶಿತಃ ॥೧೮॥
ತದಾನೀಮೇತಾವೀಶ್ವರಪ್ರಾಜ್ಞೌ ಚೈತನ್ಯಪ್ರದೀಪ್ತಾಭಿರತಿಸೂಕ್ಷ್ಮಾಭಿರಜ್ಞಾನವೃತ್ತಿಭಿರಾನಂದಮನುಭವತಃ
‘ಆನಂದಭುಕ್ ಚೇತೋಮುಖಃ ಪ್ರಾಜ್ಞಃ’ (ಮಾಂ. ಉ. ೫) ಇತಿ ಶ್ರುತೇಃ ಸುಖಮಹಮವಾಪ್ಸಮ್ ನ ಕಿಂಚಿದವೇದಿಷಮಿತ್ಯುತ್ಥಿತಸ್ಯ ಪರಾಮರ್ಶೋಪಪತ್ತೇಶ್ಚ । ಅನಯೋಃ ಸಮಷ್ಟಿವ್ಯಷ್ಟ್ಯೋರ್ವನವೃಕ್ಷಯೋರಿವ ಜಲಾಶಯಜಲಯೋರಿವ ವಾ ಭೇದಃ । ಏತದುಪಹಿತಯೋರೀಶ್ವರಪ್ರಾಜ್ಞಯೋರಪಿ ವನವೃಕ್ಷಾವಚ್ಛಿನ್ನಾಕಾಶಯೋರಿವ ಜಲಾಶಯಜಲಗತಪ್ರತಿಬಿಂಬಾಕಾಶಯೋರಿವ ವಾ ಭೇದಃ
‘ಏಷ ಸರ್ವೇಶ್ವರ’ (ಮಾಂ. ಉ. ೬) ಇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತೇಃ ॥೮॥
ವನವೃಕ್ಷತದವಚ್ಛಿನ್ನಾಕಾಶಯೋರ್ಜಲಾಶಯಜಲತದ್ಗತಪ್ರತಿಬಿಂಬಾಕಾಶಯೋರ್ವಾಽಽಧಾರಭೂತಾಽಽನುಪಹಿತಾಽಽಕಾಶವದನಯೋರಜ್ಞಾನತದುಪಹಿತಚೈತನ್ಯಯೋರಾಽಽಧಾರಭೂತಂ ಯದನುಪಹಿತಂ ಚೈತನ್ಯಂ ತತ್ತುರೀಯಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ
‘ಶಾಂತಂ ಶಿವಮದ್ವೈತಂ ಚತುರ್ಥಂ ಮನ್ಯಂತೇ’ (ಮಾಂ. ಉ. ೭) ಇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತೇಃ । ಇದಮೇವ ತುರೀಯಂ ಶುದ್ಧಚೈತನ್ಯಮಜ್ಞಾನಾದಿತದುಪಹಿತಚೈತನ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ತಪ್ತಾಯಃಪಿಂಡವದವಿವಿಕ್ತಂ ಸನ್ಮಹಾವಾಕ್ಯಸ್ಯ ವಾಚ್ಯಂ ವಿವಿಕ್ತಂ ಸಲ್ಲಕ್ಷ್ಯಮಿತಿ ಚೋಚ್ಯತೇ ॥೯॥
ಅಸ್ಯಾಜ್ಞಾನಸ್ಯಾವರಣವಿಕ್ಷೇಪನಾಮಕಮಸ್ತಿ ಶಕ್ತಿದ್ವಯಮ್ । ಆವರಣಶಕ್ತಿಸ್ತಾವದಲ್ಪೋಽಪಿ ಮೇಘೋಽನೇಕಯೋಜನಾಯತಮಾದಿತ್ಯಮಂಡಲಮವಲೋಕಯಿತೃನಯನಪಥಪಿಧಾಯಕತಯಾ ಯಥಾಽಽಚ್ಛಾದಯತೀವ ತಥಾಽಜ್ಞಾನಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಮಪ್ಯಾತ್ಮಾನಮಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಮಸಂಸಾರಿಣಮವಲೋಕಯಿತೃಬುದ್ಧಿಪಿಧಾಯಕತಯಾಽಽಚ್ಛಾದಯತೀವ ತಾದೃಶಂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್ । ತದುಕ್ತಂ -
‘ಘನಚ್ಛನ್ನದೃಷ್ಟಿರ್ಘನಚ್ಛನ್ನಮರ್ಕಂ ಯಥಾ ಮನ್ಯತೇ ನಿಷ್ಪ್ರಭಂ ಚಾತಿಮೂಢಃ ।
ತಥಾ ಬದ್ಧವದ್ಭಾತಿ ಯೋ ಮೂಢದೃಷ್ಟೇಃ ಸ ನಿತ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿಸ್ವರೂಪೋಽಹಮಾತ್ಮಾ ॥’ (ಹಸ್ತಾಮಲಕಮ್ ೧೦) ಇತಿ । ಅನಯಾ ಆವೃತಸ್ಯಾತ್ಮನಃ ಕರ್ತೃತ್ವಭೋಕ್ತೃತ್ವಸುಖಿತ್ವದುಃಖಿತ್ವಾದಿಸಂಸಾರಸಂಭಾವನಾಪಿ ಭವತಿ ಯಥಾ ಸ್ವಾಽಜ್ಞಾನೇನಾವೃತಾಯಾಂ ರಜ್ಜ್ವಾಂ ಸರ್ಪತ್ವಸಂಭಾವನಾ । ವಿಕ್ಷೇಪಶಕ್ತಿಸ್ತು ಯಥಾ ರಜ್ಜ್ವಜ್ಞಾನಂ ಸ್ವಾವೃತರಜ್ಜೌ ಸ್ವಶಕ್ತ್ಯಾ ಸರ್ಪಾದಿಕಮುದ್ಭಾವಯತ್ಯೇವಮಜ್ಞಾನಮಪಿ ಸ್ವಾವೃತಾತ್ಮನಿ ಸ್ವಶಕ್ತ್ಯಾಽಽಕಾಶಾದಿಪ್ರಪಂಚಮುದ್ಭಾವಯತಿ ತಾದೃಶಂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್ । ತದುಕ್ತಮ್ - ‘ವಿಕ್ಷೇಪಶಕ್ತಿರ್ಲಿಂಗಾದಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಾಂತಂ ಜಗತ್ ಸೃಜೇತ್’ (ವಾಕ್ಯಸುಧಾ ೧೩) ಇತಿ ॥೧೦॥
ಶಕ್ತಿದ್ವಯವದಜ್ಞಾನೋಪಹಿತಂ ಚೈತನ್ಯಂ ಸ್ವಪ್ರಧಾನತಯಾ ನಿಮಿತ್ತಂ ಸ್ವೋಪಾಧಿಪ್ರಧಾನತಯೋಪಾದಾನಂ ಚ ಭವತಿ । ಯಥಾ ಲೂತಾ ತಂತುಕಾರ್ಯಂ ಪ್ರತಿ ಸ್ವಪ್ರಧಾನತಯಾ ನಿಮಿತ್ತಂ ಸ್ವಶರೀರಪ್ರಧಾನತಯೋಪಾದಾನಂಚ ಭವತಿ ॥೧೧॥
ತಮಃಪ್ರಧಾನವಿಕ್ಷೇಪಶಕ್ತಿಮದಜ್ಞಾನೋಪಹಿತಚೈತನ್ಯಾದಾಕಾಶ ಆಕಾಶಾದ್ವಾಯುರ್ವಾಯೋರಗ್ನಿರಗ್ನೇರಾಪೋಽದ್ಭ್ಯಃ ಪೃಥಿವೀ ಚೋತ್ಪದ್ಯತೇ
‘ಏತಸ್ಮಾದಾತ್ಮನ ಆಕಾಶಃ ಸಂಭೂತಃ’ (ತೈ. ಉ. ೨ । ೧ । ೧) ಇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತೇಃ । ತೇಷು ಜಾಡ್ಯಾಧಿಕ್ಯದರ್ಶನಾತ್ತಮಃಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ತತ್ಕಾರಣಸ್ಯ । ತದಾನೀಂ ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮಾಂಸಿ ಕಾರಣಗುಣಪ್ರಕ್ರಮೇಣ ತೇಷ್ವಾಕಾಶಾದಿಷೂತ್ಪದ್ಯಂತೇ । ಏತಾನ್ಯೇವ ಸೂಕ್ಷ್ಮಭೂತಾನಿ ತನ್ಮಾತ್ರಾಣ್ಯಪಂಚೀಕೃತಾನಿ ಚೋಚ್ಯಂತೇ । ಏತೇಭ್ಯಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರಾಣಿ ಸ್ಥೂಲಭೂತಾನಿ ಚೋತ್ಪದ್ಯಂತೇ ॥೧೨॥
ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರಾಣಿ ಸಪ್ತದಶಾವಯವಾನಿ ಲಿಂಗಶರೀರಾಣಿ । ಅವಯವಾಸ್ತು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಪಂಚಕಂ ಬುದ್ಧಿಮನಸೀ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಪಂಚಕಂ ವಾಯುಪಂಚಕಂ ಚೇತಿ । ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಶ್ರೋತ್ರತ್ವಕ್ಚಕ್ಷುರ್ಜಿಹ್ವಾಘ್ರಾಣಾಖ್ಯಾನಿ । ಏತಾನ್ಯಾಕಾಶಾದೀನಾಂ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾಂಶೇಭ್ಯೋ ವ್ಯಸ್ತೇಭ್ಯಃ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್ ಕ್ರಮೇಣೋತ್ಪದ್ಯಂತೇ । ಬುದ್ಧಿರ್ನಾಮ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾಽಂತಃಕರಣವೃತ್ತಿಃ । ಮನೋ ನಾಮ ಸಂಕಲ್ಪವಿಕಲ್ಪಾತ್ಮಿಕಾಂತಃಕರಣವೃತ್ತಿಃ । ಅನಯೋರೇವ ಚಿತ್ತಾಹಂಕಾರಯೋರಂತರ್ಭಾವಃ । ಅನುಸಂಧಾನಾತ್ಮಿಕಾಂತಃಕರಣವೃತ್ತಿಃ ಚಿತ್ತಮ್ । ಅಭಿಮಾನಾತ್ಮಿಕಾಂತಃಕರಣವೃತ್ತಿಃ ಅಹಂಕಾರಃ । ಏತೇ ಪುನರಾಕಾಶಾದಿಗತಸಾತ್ತ್ವಿಕಾಂಶೇಭ್ಯೋ ಮಿಲಿತೇಭ್ಯ ಉತ್ಪದ್ಯಂತೇ । ಏತೇಷಾಂ ಪ್ರಕಾಶಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾಂಶಕಾರ್ಯತ್ವಮ್ । ಇಯಂ ಬುದ್ಧಿರ್ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯೈಃ ಸಹಿತಾ ವಿಜ್ಞಾನಮಯಕೋಶೋ ಭವತಿ । ಅಯಂ ಕರ್ತೃತ್ವಭೋಕ್ತೃತ್ವಸುಖಿತ್ವದುಃಖಿತ್ವಾದ್ಯಭಿಮಾನತ್ವೇನೇಹಲೋಕಪರಲೋಕಗಾಮೀ ವ್ಯವಹಾರಿಕೋ ಜೀವ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ । ಮನಸ್ತು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯೈಃ ಸಹಿತಂ ಸನ್ಮನೋಮಯಕೋಶೋ ಭವತಿ । ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ವಾಕ್ಪಾಣಿಪಾದಪಾಯೂಪಸ್ಥಾಖ್ಯಾನಿ । ಏತಾನಿ ಪುನರಾಕಾಶಾದೀನಾಂ ರಜೋಂಶೇಭ್ಯೋ ವ್ಯಸ್ತೇಭ್ಯಃ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್ ಕ್ರಮೇಣೋತ್ಪದ್ಯಂತೇ । ವಾಯವಃ ಪ್ರಾಣಾಪಾನವ್ಯಾನೋದಾನಸಮಾನಾಃ । ಪ್ರಾಣೋ ನಾಮ ಪ್ರಾಗ್ಗಮನವಾನ್ನಾಸಾಗ್ರಸ್ಥಾನವರ್ತೀ । ಅಪಾನೋ ನಾಮಾವಾಗ್ಗಮನವಾನ್ಪಾಯ್ವಾದಿಸ್ಥಾನವರ್ತೀ । ವ್ಯಾನೋ ನಾಮ ವಿಷ್ವಗ್ಗಮನವಾನಖಿಲಶರೀರವರ್ತೀ । ಉದಾನೋ ನಾಮ ಕಂಠಸ್ಥಾನೀಯ ಊರ್ಧ್ವಗಮನವಾನುತ್ಕ್ರಮಣವಾಯುಃ । ಸಮಾನೋ ನಾಮ ಶರೀರಮಧ್ಯಗತಾಶಿತಪೀತಾನ್ನಾದಿಸಮೀಕರಣಕರಃ । ಸಮೀಕರಣಂತು ಪರಿಪಾಕಕರಣಂ ರಸರುಧಿರಶುಕ್ರಪುರೀಷಾದಿಕರಣಮಿತಿ ಯಾವತ್ । ಕೇಚಿತ್ತು ನಾಗಕೂರ್ಮಕೃಕಲದೇವದತ್ತಧನಂಜಯಾಖ್ಯಾಃ ಪಂಚಾನ್ಯೇ ವಾಯವಃ ಸಂತೀತಿ ವದಂತಿ । ತತ್ರ ನಾಗ ಉದ್ಗಿರಣಕರಃ । ಕೂರ್ಮ ಉನ್ಮೀಲನಕರಃ । ಕೃಕಲಃ ಕ್ಷುತ್ಕರಃ । ದೇವದತ್ತೋ ಜೃಂಭಣಕರಃ । ಧನಂಜಯಃ ಪೋಷಣಕರಃ । ಏತೇಷಾಂ ಪ್ರಾಣಾದಿಷ್ವಂತರ್ಭಾವಾತ್ಪ್ರಾಣಾದಯಃ ಪಂಚೈವೇತಿ ಕೇಚಿತ್ । ಏತತ್ಪ್ರಾಣಾದಿಪಂಚಕಮಾಕಾಶಾದಿಗತರಜೋಂಶೇಭ್ಯೋಮಿಲಿತೇಭ್ಯ ಉತ್ಪದ್ಯತೇ । ಇದಂ ಪ್ರಾಣಾದಿಪಂಚಕಂ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯೈಃ ಸಹಿತಂ ಸತ್ಪ್ರಾಣಮಯಕೋಶೋ ಭವತಿ । ಅಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕತ್ವೇನ ರಜೋಂಶಕಾರ್ಯತ್ವಮ್ । ಏತೇಷು ಕೋಶೇಷು ಮಧ್ಯೇ ವಿಜ್ಞಾನಮಯೋ ಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿಮಾನ್ ಕರ್ತೃರೂಪಃ । ಮನೋಮಯ ಇಚ್ಛಾಶಕ್ತಿಮಾನ್ ಕರಣರೂಪಃ । ಪ್ರಾಣಮಯಃ ಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿಮಾನ್ ಕಾರ್ಯರೂಪಃ । ಯೋಗ್ಯತ್ವಾದೇವಮೇತೇಷಾಂ ವಿಭಾಗ ಇತಿ ವರ್ಣಯಂತಿ । ಏತತ್ಕೋಶತ್ರಯಂ ಮಿಲಿತಂ ಸತ್ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ ॥೧೩॥
ಅತ್ರಾಪ್ಯಖಿಲಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರಮೇಕಬುದ್ಧಿವಿಷಯತಯಾ ವನವಜ್ಜಲಾಶಯವದ್ವಾ ಸಮಷ್ಟಿರನೇಕಬುದ್ಧಿವಿಷಯತಯಾ ವೃಕ್ಷವಜ್ಜಲವದ್ವಾ ವ್ಯಷ್ಟಿರಪಿ ಭವತಿ । ಏತತ್ಸಮಷ್ಟ್ಯುಪಹಿತಂ ಚೈತನ್ಯಂ ಸೂತ್ರಾತ್ಮಾ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಃ ಪ್ರಾಣಶ್ಚೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಸರ್ವತ್ರಾನುಸ್ಯೂತತ್ವಾಜ್ಜ್ಞಾನೇಚ್ಛಾಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿಮದುಪಹಿತತ್ವಾಚ್ಚ । ಅಸ್ಯೈಷಾ ಸಮಷ್ಟಿಃ ಸ್ಥೂಲಪ್ರಪಂಚಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಾತ್ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರಂ ವಿಜ್ಞಾನಮಯಾದಿಕೋಶತ್ರಯಂ ಜಾಗ್ರದ್ವಾಸನಾಮಯತ್ವಾತ್ಸ್ವಪ್ನೋಽತ ಏವ ಸ್ಥೂಲಪ್ರಪಂಚಲಯಸ್ಥಾನಮಿತಿ ಚೋಚ್ಯತೇ । ಏತದ್ವ್ಯಷ್ಟ್ಯುಪಹಿತಂ ಚೈತನ್ಯಂ ತೈಜಸೋ ಭವತಿ ತೇಜೋಮಯಾಂತಃಕರಣೋಪಹಿತತ್ವಾತ್ । ಅಸ್ಯಾಪೀಯಂ ವ್ಯಷ್ಟಿಃ ಸ್ಥೂಲಶರೀರಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಾದಿತಿ ಹೇತೋರೇವ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರಂ ವಿಜ್ಞಾನಮಯಾದಿಕೋಶತ್ರಯಂ ಜಾಗ್ರದ್ವಾಸನಾಮಯತ್ವಾತ್ಸ್ವಪ್ನೋಽತಏವ ಸ್ಥೂಲಶರೀರಲಯಸ್ಥಾನಮಿತಿ ಚೋಚ್ಯತೇ । ಏತೌ ಸೂತ್ರಾತ್ಮತೈಜಸೌ ತದಾನೀಂ ಮನೋವೃತ್ತಿಭಿಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯಾನನುಭವತಃ
‘ಪ್ರವಿವಿಕ್ತಭುಕ್ತೈಜಸಃ’ (ಮಾಂ. ಉ. ೪) ಇತ್ಯದಿಶ್ರುತೇಃ । ಅತ್ರಾಪಿ ಸಮಷ್ಟಿವ್ಯಷ್ಟ್ಯೋಃ ತದುಪಹಿತಸೂತ್ರಾತ್ಮತೈಜಸಯೋಃ ವನವೃಕ್ಷವತ್ತದವಚ್ಛಿನ್ನಾಕಾಶವಚ್ಚ ಜಲಾಶಯಜಲವತ್ತದ್ಗತಪ್ರತಿಬಿಂಬಾಕಾಶವಚ್ಚ ಅಭೇದಃ । ಏವಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರೋತ್ಪತ್ತಿಃ ॥೧೪॥
ಸ್ಥೂಲಭೂತಾನಿ ತು ಪಂಚೀಕೃತಾನಿ । ಪಂಚೀಕರಣಂ ತ್ವಾಕಾಶಾದಿಪಂಚಸ್ವೇಕೈಕಂ ದ್ವಿಧಾ ಸಮಂ ವಿಭಜ್ಯ ತೇಷು ದಶಸು ಭಾಗೇಷು ಪ್ರಾಥಮಿಕಾನ್ಪಂಚಭಾಗಾನ್ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಚತುರ್ಧಾ ಸಮಂ ವಿಭಜ್ಯ ತೇಷಾಂ ಚತುರ್ಣಾಂ ಭಾಗಾನಾಂ ಸ್ವಸ್ವದ್ವಿತೀಯಾರ್ಧಭಾಗಪರಿತ್ಯಾಗೇನ ಭಾಗಾಂತರೇಷು ಯೋಜನಮ್ । ತದುಕ್ತಮ್ -
‘ದ್ವಿಧಾ ವಿಧಾಯ ಚೈಕೈಕಂ ಚತುರ್ಧಾ ಪ್ರಥಮಂ ಪುನಃ ।
ಸ್ವಸ್ವೇತರದ್ವಿತೀಯಾಂಶೈರ್ಯೋಜನಾತ್ಪಂಚ ಪಂಚತೇ ॥’ ಇತಿ । ಅಸ್ಯಾಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಂ ನಾಶಂಕನೀಯಂ ತ್ರಿವೃತ್ಕರಣಶ್ರುತೇಃ ಪಂಚೀಕರಣಸ್ಯಾಪ್ಯುಪಲಕ್ಷಣತ್ವಾತ್ । ಪಂಚಾನಾಂ ಪಂಚಾತ್ಮಕತ್ವೇ ಸಮಾನೇಽಪಿ ತೇಷು ಚ
‘ವೈಶೇಷ್ಯಾತ್ತು ತದ್ವಾದಸ್ತದ್ವಾದಃ’ (ಬ್ರ. ಸೂ. ೨ । ೪ । ೨೨) ಇತಿ ನ್ಯಾಯೇನಾಕಾಶಾದಿವ್ಯಪದೇಶಃ ಸಂಭವತಿ । ತದಾನೀಮಾಕಾಶೇ ಶಬ್ದೋಽಭಿವ್ಯಜ್ಯತೇ ವಾಯೌ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶಾವಗ್ನೌ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪಾಣ್ಯಪ್ಸು ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಾಃ ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗಂಧಾಶ್ಚ ॥೧೫॥
ಏತೇಭ್ಯಃ ಪಂಚೀಕೃತೇಭ್ಯೋ ಭೂತೇಭ್ಯೋ ಭೂರ್ಭುವಃಸ್ವರ್ಮಹರ್ಜನಸ್ತಪಃಸತ್ಯಮಿತ್ಯೇತನ್ನಾಮಕಾನಾಮ್ ಉಪರ್ಯುಪರಿವಿದ್ಯಮಾನಾನಾಮ್ ಅತಲವಿತಲಸುತಲರಸಾತಲತಲಾತಲಮಹಾತಲಪಾತಾಲನಾಮಕಾನಾಮ್ ಅಧೋಽಧೋವಿದ್ಯಮಾನಾನಾಂ ಲೋಕಾನಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಸ್ಯ ತದಂತರ್ಗತಚತುರ್ವಿಧಸ್ಥೂಲಶರೀರಾಣಾಂ ತದುಚಿತಾನಾಮನ್ನಪಾನಾದೀನಾಂ ಚೋತ್ಪತ್ತಿರ್ಭವತಿ । ಚತುರ್ವಿಧಶರೀರಾಣಿ ತು ಜರಾಯುಜಾಂಡಜಸ್ವೇದಜೋದ್ಭಿಜ್ಜಾಖ್ಯಾನಿ । ಜರಾಯುಜಾನಿ ಜರಾಯುಭ್ಯೋ ಜಾತಾನಿ ಮನುಷ್ಯಪಶ್ವಾದೀನಿ । ಅಂಡಜಾನ್ಯಂಡೇಭ್ಯೋ ಜಾತಾನಿ ಪಕ್ಷಿಪನ್ನಗಾದೀನಿ । ಸ್ವೇದಜಾನಿ ಸ್ವೇದೇಭ್ಯೋ ಜಾತಾನಿ ಯೂಕಮಶಕಾದೀನಿ । ಉದ್ಭಿಜ್ಜಾನಿ ಭೂಮಿಮುದ್ಭಿದ್ಯ ಜಾತಾನಿ ಲತಾವೃಕ್ಷಾದೀನಿ ॥೧೬॥
ಅತ್ರಾಪಿ ಚತುರ್ವಿಧಸಕಲಸ್ಥೂಲಶರೀರಮೇಕಾನೇಕಬುದ್ಧಿವಿಷಯತಯಾ ವನವಜ್ಜಲಾಶಯವದ್ವಾ ಸಮಷ್ಟಿರ್ವೃಕ್ಷವಜ್ಜಲವದ್ವಾ ವ್ಯಷ್ಟಿರಪಿ ಭವತಿ । ಏತತ್ಸಮಷ್ಟ್ಯುಪಹಿತಂ ಚೈತನ್ಯಂ ವೈಶ್ವಾನರೋ ವಿರಾಡಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಸರ್ವನರಾಭಿಮಾನಿತ್ವಾದ್ವಿವಿಧಂ ರಾಜಮಾನತ್ವಾಚ್ಚ । ಅಸ್ಯೈಷಾ ಸಮಷ್ಟಿಃ ಸ್ಥೂಲಶರೀರಮನ್ನವಿಕಾರತ್ವಾದನ್ನಮಯಕೋಶಃ ಸ್ಥೂಲಭೋಗಾಯತನತ್ವಾಚ್ಚ ಸ್ಥೂಲಶರೀರಂ ಜಾಗ್ರದಿತಿ ಚ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ । ಏತದ್ವ್ಯಷ್ಟ್ಯುಪಹಿತಂ ಚೈತನ್ಯಂ ವಿಶ್ವ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರಾಭಿಮಾನಮಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಸ್ಥೂಲಶರೀರಾದಿಪ್ರವಿಷ್ಟತ್ವಾತ್ । ಅಸ್ಯಾಪ್ಯೇಷಾ ವ್ಯಷ್ಟಿಃ ಸ್ಥೂಲಶರೀರಮನ್ನವಿಕಾರತ್ವಾದೇವ ಹೇತೋರನ್ನಮಯಕೋಶೋ ಜಾಗ್ರದಿತಿ ಚೋಚ್ಯತೇ । ತದಾನೀಮೇತೌ ವಿಶ್ವವೈಶ್ವಾನರೌ ದಿಗ್ವಾತಾರ್ಕವರುಣಾಶ್ವಿಭಿಃ ಕ್ರಮಾನ್ನಿಯಂತ್ರಿತೇನ ಶ್ರೋತ್ರಾದೀಂದ್ರಿಯಪಂಚಕೇನ ಕ್ರಮಾಚ್ಛಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗಂಧಾನಗ್ನೀಂದ್ರೋಪೇಂದ್ರಯಮಪ್ರಜಾಪತಿಭಿಃ ಕ್ರಮಾನ್ನಿಯಂತ್ರಿತೇನ ವಾಗಾದೀಂದ್ರಿಯಪಂಚಕೇನ ಕ್ರಮಾದ್ವಚನಾದಾನಗಮನವಿಸರ್ಗಾನಂದಾನ್ ಚಂದ್ರಚತುರ್ಮುಖಶಂಕರಾಚ್ಯುತೈಃ ಕ್ರಮಾನ್ನಿಯಂತ್ರಿತೇನ ಮನೋಬುದ್ಧ್ಯಹಂಕಾರಚಿತ್ತಾಖ್ಯೇನಾಂತರೇಂದ್ರಿಯಚತುಷ್ಕೇಣ ಕ್ರಮಾತ್ಸಂಕಲ್ಪನಿಶ್ಚಯಾಹಂಕಾರ್ಯಚೈತ್ತಾಂಶ್ಚ ಸರ್ವಾನೇತಾನ್ ಸ್ಥೂಲವಿಷಯಾನನುಭವತಃ
‘ಜಾಗರಿತಸ್ಥಾನೋ ಬಹಿಃಪ್ರಜ್ಞಃ’ (ಮಾಂ. ಉ. ೩) ಇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತೇಃ । ಅತ್ರಾಪ್ಯನಯೋಃ ಸ್ಥೂಲವ್ಯಷ್ಟಿಸಮಷ್ಟ್ಯೋಸ್ತದುಪಹಿತವಿಶ್ವವೈಶ್ವಾನರಯೋಶ್ಚ ವನವೃಕ್ಷವತ್ತದವಚ್ಛಿನ್ನಾಕಾಶವಚ್ಚ ಜಲಾಶಯಜಲವತ್ತದ್ಗತಪ್ರತಿಬಿಂಬಾಕಾಶವಚ್ಚ ಪೂರ್ವವದಭೇದಃ । ಏವಂ ಪಂಚೀಕೃತಪಂಚಭೂತೇಭ್ಯಃ ಸ್ಥೂಲಪ್ರಪಂಚೋತ್ಪತ್ತಿಃ ॥೧೭॥
ಏತೇಷಾಂ ಪುತ್ರಾದೀನಾಮ್ ಅನಾತ್ಮತ್ವಮುಚ್ಯತೇ । ಏತೈಃ ಅತಿಪ್ರಾಕೃತಾದಿವಾದಿಭಿರುಕ್ತೇಷು ಶ್ರುತಿಯುಕ್ತ್ಯನುಭವಾಭಾಸೇಷು ಪೂರ್ವಪೂರ್ವೋಕ್ತಶ್ರುತಿಯುಕ್ತ್ಯನುಭವಾಭಾಸಾನಾಮುತ್ತರೋತ್ತತರಶ್ರುತಿಯುಕ್ತ್ಯನುಭವಾಭಾಸೈಃ ಅಾತ್ಮತ್ವಬಾಧದರ್ಶನಾತ್ಪುತ್ರಾದೀನಾಮನಾತ್ಮತ್ವಂ ಸ್ಪಷ್ಟಮೇವ । ಕಿಂಚ ‘ಪ್ರತ್ಯಗಸ್ಥೂಲೋಽಚಕ್ಷುರಪ್ರಾಣೋಽಮನಾ ಅಕರ್ತಾ ಚೈತನ್ಯಂ ಚಿನ್ಮಾತ್ರಂ ಸತ್’ ಇತ್ಯಾದಿಪ್ರಬಲಶ್ರುತಿವಿರೋಧಾದಸ್ಯ ಪುತ್ರಾದಿಶೂನ್ಯಪರ್ಯಂತಸ್ಯ ಜಡಸ್ಯ ಚೈತನ್ಯಭಾಸ್ಯತ್ವೇನ ಘಟಾದಿವದನಿತ್ಯತ್ವಾದಹಂ ಬ್ರಹ್ಮೇತಿ ವಿದ್ವದನುಭವಪ್ರಾಬಲ್ಯಾಚ್ಚ ತತ್ತಚ್ಛ್ರುತಿಯುಕ್ತ್ಯನುಭವಾಭಾಸಾನಾಂ ಬಾಧಿತತ್ವಾದಪಿ ಪುತ್ರಾದಿಶೂನ್ಯಪರ್ಯಂತಮಖಿಲಮನಾತ್ಮೈವ । ಅತಸ್ತತ್ತದ್ಭಾಸಕಂ ನಿತ್ಯಶುದ್ಧಬುದ್ಧಮುಕ್ತಸತ್ಯಸ್ವಭಾವಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಚೈತನ್ಯಮೇವಾತ್ಮವಸ್ತ್ವಿತಿ ವೇದಾಂತವಿದ್ವದನುಭವಃ । ಏವಮಧ್ಯಾರೋಪಃ ॥೨೦॥
ಅಪವಾದೋ ನಾಮ ರಜ್ಜುವಿವರ್ತಸ್ಯ ಸರ್ಪಸ್ಯ ರಜ್ಜುಮಾತ್ರತ್ವವತ್ ವಸ್ತುವಿವರ್ತಸ್ಯಾವಸ್ತುನೋಽಜ್ಞಾನಾದೇಃ ಪ್ರಪಂಚಸ್ಯ ವಸ್ತುಮಾತ್ರತ್ವಮ್ । ತದುಕ್ತಮ್ -
‘ಸತತ್ತ್ವತೋಽನ್ಯಥಾಪ್ರಥಾ ವಿಕಾರ ಇತ್ಯುದೀರಿತಃ ।
ಅತತ್ತ್ವತೋಽನ್ಯಥಾಪ್ರಥಾ ವಿವರ್ತ ಇತ್ಯುದೀರಿತಃ ॥’ ಇತಿ । ತಥಾಹಿ ಏತದ್ಭೋಗಾಯತನಂ ಚತುರ್ವಿಧಸಕಲಸ್ಥೂಲಶರೀರಜಾತಂ ಭೋಗ್ಯರೂಪಾನ್ನಪಾನಾದಿಕಮ್ ಏತದಾಯತನಭೂತಭೂರಾದಿಚತುರ್ದಶಭುವನಾನಿ ಏತದಾಯತನಭೂತಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಂ ಚೈತತ್ಸರ್ವಮೇತೇಷಾಂ ಕಾರಣರೂಪಂ ಪಂಚೀಕೃತಭೂತಮಾತ್ರಂ ಭವತಿ । ಏತಾನಿ ಶಬ್ದಾದಿವಿಷಯಸಹಿತಾನಿ ಪಂಚೀಕೃತಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರಜಾತಂ ಚೈತತ್ಸರ್ವಮೇತೇಷಾಂ ಕಾರಣರೂಪಾಪಂಚೀಕೃತಭೂತಮಾತ್ರಂ ಭವತಿ । ಏತಾನಿ ಸತ್ತ್ವಾದಿಗುಣಸಹಿತಾನ್ಯಪಂಚೀಕೃತಾನ್ಯುತ್ಪತ್ತಿವ್ಯುತ್ಕ್ರಮೇಣೈತತ್ಕಾರಣಭೂತಾಜ್ಞಾನೋಪಹಿತಚೈತನ್ಯಮಾತ್ರಂ ಭವತಿ । ಏತದಜ್ಞಾನಮಜ್ಞಾನೋಪಹಿತಂ ಚೈತನ್ಯಂ ಚೇಶ್ವರಾದಿಕಮೇತದಾಧಾರಭೂತಾನುಪಹಿತಚೈತನ್ಯರೂಪಂ ತುರೀಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಮಾತ್ರಂ ಭವತಿ ॥೨೧॥
ಆಭ್ಯಾಮಧ್ಯಾರೋಪಾಪವಾದಾಭ್ಯಾಂ ತತ್ತ್ವಂಪದಾರ್ಥಶೋಧನಮಪಿ ಸಿದ್ಧಂ ಭವತಿ । ತಥಾಹಿ - ಅಜ್ಞಾನಾದಿಸಮಷ್ಟಿರೇತದುಪಹಿತಂ ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವಾದಿವಿಶಿಷ್ಟಂ ಚೈತನ್ಯಮ್ ಏತದನುಪಹಿತಂ ಚೈತತ್ತ್ರಯಂ ತಪ್ತಾಯಃಪಿಂಡವದೇಕತ್ವೇನಾವಭಾಸಮಾನಂ ತತ್ಪದವಾಚ್ಯಾರ್ಥೋ ಭವತಿ । ಏತದುಪಾಧ್ಯುಪಹಿತಾಧಾರಭೂತಮನುಪಹಿತಂ ಚೈತನ್ಯಂ ತತ್ಪದಲಕ್ಷ್ಯಾರ್ಥೋ ಭವತಿ । ಅಜ್ಞಾನಾದಿವ್ಯಷ್ಟಿಃ ಏತದುಪಹಿತಾಲ್ಪಜ್ಞತ್ವಾದಿವಿಶಿಷ್ಟಚೈತನ್ಯಮ್ ಏತದನುಪಹಿತಂ ಚೈತತ್ತ್ರಯಂ ತಪ್ತಾಯಃಪಿಂಡವದೇಕತ್ವೇನಾವಭಾಸಮಾನಂ ತ್ವಂಪದವಾಚ್ಯಾರ್ಥೋ ಭವತಿ । ಏತದುಪಾಧ್ಯುಪಹಿತಾಧಾರಭೂತಮನುಪಹಿತಂ ಪ್ರತ್ಯಗಾನಂದಂ ತುರೀಯಂ ಚೈತನ್ಯಂ ತ್ವಂಪದಲಕ್ಷ್ಯಾರ್ಥೋ ಭವತಿ ॥೨೨॥
ಅಥ ಮಹಾವಾಕ್ಯಾರ್ಥೋ ವರ್ಣ್ಯತೇ । ಇದಂ ತತ್ತ್ವಮಸಿವಾಕ್ಯಂ ಸಂಬಂಧತ್ರಯೇಣಾಖಂಡಾರ್ಥಬೋಧಕಂ ಭವತಿ । ಸಂಬಂಧತ್ರಯಂ ನಾಮ ಪದಯೋಃ ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯಂ ಪದಾರ್ಥಯೋರ್ವಿಶೇಷಣವಿಶೇಷ್ಯಭಾವಃ ಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮಲಕ್ಷಣಯೋರ್ಲಕ್ಷ್ಯಲಕ್ಷಣಭಾವಶ್ಚೇತಿ । ತದುಕ್ತಮ್ -
‘ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯಂ ಚ ವಿಶೇಷಣವಿಶೇಷ್ಯತಾ ।
ಲಕ್ಷ್ಯಲಕ್ಷಣಸಂಬಂಧಃ ಪದಾರ್ಥಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮನಾಮ್ ॥’ ಇತಿ । ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯಸಂಬಂಧಸ್ತಾವದ್ಯಥಾ ಸೋಽಯಂ ದೇವದತ್ತ ಇತ್ಯಸ್ಮಿನ್ವಾಕ್ಯೇ ತತ್ಕಾಲವಿಶಿಷ್ಟದೇವದತ್ತವಾಚಕಸಶಬ್ದಸ್ಯ ಏತತ್ಕಾಲವಿಶಿಷ್ಟದೇವದತ್ತವಾಚಕಾಯಂಶಬ್ದಸ್ಯ ಚೈಕಸ್ಮಿನ್ಪಿಂಡೇ ತಾತ್ಪರ್ಯಸಂಬಂಧಃ । ತಥಾ ಚ ತತ್ತ್ವಮಸೀತಿ ವಾಕ್ಯೇಽಪಿ ಪರೋಕ್ಷತ್ವಾದಿವಿಶಿಷ್ಟಚೈತನ್ಯವಾಚಕತತ್ಪದಸ್ಯ ಅಪರೋಕ್ಷತ್ವಾದಿವಿಶಿಷ್ಟಚೈತನ್ಯವಾಚಕತ್ವಂಪದಸ್ಯ ಚೈಕಸ್ಮಿಂಶ್ಚೈತನ್ಯೇ ತಾತ್ಪರ್ಯಸಂಬಂಧಃ । ವಿಶೇಷಣವಿಶೇಷ್ಯಭಾವಸಂಬಂಧಸ್ತು ಯಥಾ ತತ್ರೈವ ವಾಕ್ಯೇ ಸಶಬ್ದಾರ್ಥತತ್ಕಾಲವಿಶಿಷ್ಟದೇವದತ್ತಸ್ಯ ಅಯಂಶಬ್ದಾರ್ಥೈತತ್ಕಾಲವಿಶಿಷ್ಟದೇವದತ್ತಸ್ಯ ಚಾನ್ಯೋನ್ಯಭೇದವ್ಯಾವರ್ತಕತಯಾ ವಿಶೇಷಣವಿಶೇಷ್ಯಭಾವಃ । ತಥಾತ್ರಾಪಿ ವಾಕ್ಯೇ ತತ್ಪದಾರ್ಥಪರೋಕ್ಷತ್ವಾದಿವಿಶಿಷ್ಟಚೈತನ್ಯಸ್ಯ ತ್ವಂಪದಾರ್ಥಾಪರೋಕ್ಷತ್ವಾದಿವಿಶಿಷ್ಟಚೈತನ್ಯಸ್ಯ ಚಾನ್ಯೋನ್ಯಭೇದವ್ಯಾವರ್ತಕತಯಾ ವಿಶೇಷಣವಿಶೇಷ್ಯಭಾವಃ । ಲಕ್ಷ್ಯಲಕ್ಷಣಸಂಬಂಧಸ್ತು ಯಥಾ ತತ್ರೈವ ಸಶಬ್ದಾಯಂಶಬ್ದಯೋಸ್ತದರ್ಥಯೋರ್ವಾ ವಿರುದ್ಧತತ್ಕಾಲೈತತ್ಕಾಲವಿಶಿಷ್ಟತ್ವಪರಿತ್ಯಾಗೇನಾವಿರುದ್ಧದೇವದತ್ತೇನ ಸಹ ಲಕ್ಷ್ಯಲಕ್ಷಣಭಾವಃ । ತಥಾತ್ರಾಪಿ ವಾಕ್ಯೇ ತತ್ತ್ವಂಪದಯೋಸ್ತದರ್ಥಯೋರ್ವಾ ವಿರುದ್ಧಪರೋಕ್ಷತ್ವಾಪರೋಕ್ಷತ್ವಾದಿವಿಶಿಷ್ಟತ್ವಪರಿತ್ಯಾಗೇನಾವಿರುದ್ಧಚೈತನ್ಯೇನ ಸಹ ಲಕ್ಷ್ಯಲಕ್ಷಣಭಾವಃ । ಇಯಮೇವ ಭಾಗಲಕ್ಷಣೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ॥೨೩॥
ಅಸ್ಮಿನ್ವಾಕ್ಯೇ ನೀಲಮುತ್ಪಲಮಿತಿ ವಾಕ್ಯವದ್ವಾಕ್ಯಾರ್ಥೋ ನ ಸಂಗಚ್ಛತೇ । ತತ್ರ ತು ನೀಲಪದಾರ್ಥನೀಲಗುಣಸ್ಯೋತ್ಪಲಪದಾರ್ಥೋತ್ಪಲದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಚ ಶೌಕ್ಲ್ಯಪಟಾದಿಭೇದವ್ಯಾವರ್ತಕತಯ ಅನ್ಯೋನ್ಯವಿಶೇಷಣವಿಶೇಷ್ಯರೂಪಸಂಸರ್ಗಸ್ಯ ಅನ್ಯತರವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯಾನ್ಯತರಸ್ಯ ತದೈಕ್ಯಸ್ಯ ವಾ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥತ್ವಾಂಗೀಕಾರೇ ಪ್ರಮಾಣಾಂತರವಿರೋಧಾಭಾವಾತ್ತದ್ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ ಸಂಗಚ್ಛತೇ । ಅತ್ರ ತು ತತ್ಪದಾರ್ಥಪರೋಕ್ಷತ್ವಾದಿವಿಶಿಷ್ಟಚೈತನ್ಯಸ್ಯ ತ್ವಂಪದಾರ್ಥಾಪರೋಕ್ಷತ್ವಾದಿವಿಶಿಷ್ಟಚೈತನ್ಯಸ್ಯ ಚಾನ್ಯೋನ್ಯಭೇದವ್ಯಾವರ್ತಕತಯಾ ವಿಶೇಷಣವಿಶೇಷ್ಯಭಾವಸಂಸರ್ಗಸ್ಯಾನ್ಯತರವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯಾನ್ಯತರಸ್ಯ ತದೈಕ್ಯಸ್ಯ ವಾ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥತ್ವಾಂಗೀಕಾರೇ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾದಿಪ್ರಮಾಣವಿರೋಧಾದ್ವಾಕ್ಯಾರ್ಥೋ ನ ಸಂಗಚ್ಛತೇ । ತದುಕ್ತಮ್ -
‘ಸಂಸರ್ಗೋ ವಾ ವಿಶಿಷ್ಟೋ ವಾ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥೋ ನಾತ್ರ ಸಮ್ಮತಃ ।
ಅಖಂಡೈಕರಸತ್ವೇನ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥೋ ವಿದುಷಾಂ ಮತಃ ॥’ ಇತಿ (ಪಂಚದಶೀ ೭ । ೭೫) ॥೨೪॥
ಅತ್ರ ಗಂಗಾಯಾಂ ಘೋಷಃ ಪ್ರತಿವಸತಿ ಇತಿವಾಕ್ಯವಜ್ಜಹಲ್ಲಕ್ಷಣಾಪಿ ನ ಸಂಗಚ್ಛತೇ । ತತ್ರ ತು ಗಂಗಾಘೋಷಯೋರಾಧಾರಾಧೇಯಭಾವಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯಾಶೇಷತೋ ವಿರುದ್ಧತ್ವಾದ್ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಮಶೇಷತಃ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ತತ್ಸಂಬಂಧಿತೀರಲಕ್ಷಣಾಯಾ ಯುಕ್ತತ್ವಾಜ್ಜಹಲ್ಲಕ್ಷಣಾ ಸಂಗಚ್ಛತೇ । ಅತ್ರ ತು ಪರೋಕ್ಷಾಪರೋಕ್ಷಚೈತನ್ಯೈಕತ್ವಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಭಾಗಮಾತ್ರೇ ವಿರೋಧಾದ್ಭಾಗಾಂತರಮಪಿ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಾಯಾ ಅಯುಕ್ತತ್ವಾಜ್ಜಹಲ್ಲಕ್ಷಣಾ ನ ಸಂಗಚ್ಛತೇ । ನ ಚ ಗಂಗಾಪದಂ ಸ್ವಾರ್ಥಪರಿತ್ಯಾಗೇನ ತೀರಪದಾರ್ಥಂ ಯಥಾ ಲಕ್ಷಯತಿ ತಥಾ ತತ್ಪದಂ ತ್ವಂಪದಂ ವಾ ಸ್ವಾರ್ಥಪರಿತ್ಯಾಗೇನ ತ್ವಂಪದಾರ್ಥಂ ತತ್ಪದಾರ್ಥಂ ವಾ ಲಕ್ಷಯತ್ವತಃ ಕುತೋ ಜಹಲ್ಲಕ್ಷಣಾ ನ ಸಂಗಚ್ಛತ ಇತಿ ವಾಚ್ಯಮ್ । ತತ್ರ ತೀರಪದಾಶ್ರವಣೇನ ತದರ್ಥಾಪ್ರತೀತೌ ಲಕ್ಷಣಯಾ ತತ್ಪ್ರತೀತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಯಾಮಪಿ ತತ್ತ್ವಂಪದಯೋಃ ಶ್ರೂಯಮಾಣತ್ವೇನ ತದರ್ಥಪ್ರತೀತೌ ಲಕ್ಷಣಯಾ ಪುನರನ್ಯತರಪದೇನಾನ್ಯತರಪದಾರ್ಥಪ್ರತೀತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಭಾವಾತ್ ॥೨೫॥
ಅತ್ರ ಶೋಣೋ ಧಾವತೀತಿ ವಾಕ್ಯವದಜಹಲ್ಲಕ್ಷಣಾಪಿ ನ ಸಂಭವತಿ । ತತ್ರ ಶೋಣಗುಣಗಮನಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ವಿರುದ್ಧತ್ವಾತ್ತದಪರಿತ್ಯಾಗೇನ ತದಾಶ್ರಯಾಶ್ವಾದಿಲಕ್ಷಣಯಾ ತದ್ವಿರೋಧಪರಿಹಾರಸಂಭವಾದಜಹಲ್ಲಕ್ಷಣಾ ಸಂಭವತಿ । ಅತ್ರ ತು ಪರೋಕ್ಷತ್ವಾಪರೋಕ್ಷತ್ವಾದಿವಿಶಿಷ್ಟಚೈತನ್ಯೈಕತ್ವಸ್ಯ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ವಿರುದ್ಧತ್ವಾತ್ತದಪರಿತ್ಯಾಗೇನ ತತ್ಸಂಬಂಧಿನೋ ಯಸ್ಯ ಕಸ್ಯಚಿದರ್ಥಸ್ಯ ಲಕ್ಷಿತತ್ವೇಽಪಿ ತದ್ವಿರೋಧಪರಿಹಾರಾಸಂಭವಾದಜಹಲ್ಲಕ್ಷಣಾ ನ ಸಂಭವತ್ಯೇವ । ನ ಚ ತತ್ಪದಂ ತ್ವಂಪದಂ ವಾ ಸ್ವಾರ್ಥವಿರುದ್ಧಾಂಶಪರಿತ್ಯಾಗೇನಾಂಶಾಂತರಸಹಿತಂ ತ್ವಂಪದಾರ್ಥಂ ತತ್ಪದಾರ್ಥಂ ವಾ ಲಕ್ಷಯತ್ವತಃ ಕಥಂ ಪ್ರಕಾರಾಂತರೇಣ ಭಾಗಲಕ್ಷಣಾಂಗೀಕರಣಮಿತಿ ವಾಚ್ಯಮ್ । ಏಕೇನ ಪದೇನ ಸ್ವಾರ್ಥಾಂಶಪದಾರ್ಥಾಂತರೋಭಯಲಕ್ಷಣಾಯಾ ಅಸಂಭವಾತ್ಪದಾಂತರೇಣ ತದರ್ಥಪ್ರತೀತೌ ಲಕ್ಷಣಯಾ ಪುನಸ್ತತ್ಪ್ರತೀತ್ಯಪೇಕ್ಷಾಭಾವಾಚ್ಚ ॥೨೬॥
ತಸ್ಮಾದ್ಯಥಾ ಸೋಽಯಂ ದೇವದತ್ತ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಂ ತದರ್ಥೋ ವಾ ತತ್ಕಾಲೈತತ್ಕಾಲವಿಶಿಷ್ಟದೇವದತ್ತಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯಾಂಶೇ ವಿರೋಧಾದ್ವಿರುದ್ಧತತ್ಕಾಲೈತತ್ಕಾಲವಿಶಿಷ್ಟಾಂಶಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯಾವಿರುದ್ಧಂ ದೇವದತ್ತಾಂಶಮಾತ್ರಂ ಲಕ್ಷಯತಿ ತಥಾ ತತ್ತ್ವಮಸೀತಿ ವಾಕ್ಯಂ ತದರ್ಥೋ ವಾ ಪರೋಕ್ಷತ್ವಾಪರೋಕ್ಷತ್ವಾದಿವಿಶಿಷ್ಟಚೈತನ್ಯೈಕತ್ವಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯಾಂಶೇ ವಿರೋಧಾದ್ವಿರುದ್ಧಪರೋಕ್ಷತ್ವಾಪರೋಕ್ಷತ್ವವಿಶಿಷ್ಟಾಂಶಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯಾವಿರುದ್ಧಮಖಂಡಚೈತನ್ಯಮಾತ್ರಂ ಲಕ್ಷಯತೀತಿ ॥೨೭॥
ಅಥಾಧುನಾ
‘ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ಮಿ’ (ಬೃ. ಉ. ೧ । ೪ । ೧೦) ಇತ್ಯನುಭವವಾಕ್ಯಾರ್ಥೋ ವರ್ಣ್ಯತೇ । ಏವಮಾಚಾರ್ಯೇಣಾಧ್ಯಾರೋಪಾಪವಾದಪುರಃಸರಂ ತತ್ತ್ವಂಪದಾರ್ಥೌ ಶೋಧಯಿತ್ವಾ ವಾಕ್ಯೇನಾಖಂಡಾರ್ಥೇಽವಬೋಧಿತೇಽಧಿಕಾರಿಣೋಽಹಂ ನಿತ್ಯಶುದ್ಧಬುದ್ಧಮುಕ್ತಸತ್ಯಸ್ವಭಾವಪರಮಾನಂದಾನಂತಾದ್ವಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ಮೀತ್ಯಖಂಡಾಕಾರಾಕಾರಿತಾ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿರುದೇತಿ । ಸಾ ತು ಚಿತ್ಪ್ರತಿಬಿಂಬಸಹಿತಾ ಸತೀ ಪ್ರತ್ಯಗಭಿನ್ನಮಜ್ಞಾತಂ ಪರಂಬ್ರಹ್ಮ ವಿಷಯೀಕೃತ್ಯ ತದ್ಗತಾಜ್ಞಾನಮೇವ ಬಾಧತೇ ತದಾ ಪಟಕಾರಣತಂತುದಾಹೇ ಪಟದಾಹವದಖಿಲಕಾರಣೇಽಜ್ಞಾನೇ ಬಾಧಿತೇ ಸತಿ ತತ್ಕಾರ್ಯಸ್ಯಾಖಿಲಸ್ಯ ಬಾಧಿತತ್ವಾತ್ತದಂತರ್ಭೂತಾಖಂಡಾಕಾರಾಕಾರಿತಾ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿರಪಿ ಬಾಧಿತಾ ಭವತಿ । ತತ್ರ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತಂ ಚೈತನ್ಯಮಪಿ ಯಥಾ ದೀಪಪ್ರಭಾಽಽದಿತ್ಯಪ್ರಭಾಽವಭಾಸನಾಽಸಮರ್ಥಾ ಸತೀ ತಯಾಽಭಿಭೂತಾ ಭವತಿ ತಥಾ ಸ್ವಯಂಪ್ರಕಾಶಮಾನಪ್ರತ್ಯಗಭಿನ್ನಪರಬ್ರಹ್ಮಾಽವಭಾಸನಾಽನರ್ಹತಯಾ ತೇನಾಭಿಭೂತಂ ಸತ್ ಸ್ವೋಪಾಧಿಭೂತಾಖಂಡವೃತ್ತೇರ್ಬಾಧಿತತ್ವಾದ್ದರ್ಪಣಾಭಾವೇ ಮುಖಪ್ರತಿಬಿಂಬಸ್ಯ ಮುಖಮಾತ್ರತ್ವವತ್ಪ್ರತ್ಯಗಭಿನ್ನಪರಬ್ರಹ್ಮಮಾತ್ರಂ ಭವತಿ ॥೨೮॥
ಏವಂ ಚ ಸತಿ
‘ಮನಸೈವಾನುದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್’ (ಬೃ. ಉ. ೪ । ೪ । ೧೯) ‘ಯನ್ಮನಸಾ ನ ಮನುತೇ’ (ಕೇ. ಉ. ೧ । ೬) ಇತ್ಯನಯೋಃ ಶ್ರುತ್ಯೋರವಿರೋಧೋ ವೃತ್ತಿವ್ಯಾಪ್ಯತ್ವಾಂಗೀಕಾರೇಣ ಫಲವ್ಯಾಪ್ಯತ್ವಪ್ರತಿಷೇಧಪ್ರತಿಪಾದನಾತ್ । ತದುಕ್ತಮ್ -
‘ಫಲವ್ಯಾಪ್ಯತ್ವಮೇವಾಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಕೃದ್ಭಿರ್ನಿವಾರಿತಮ್ ।
ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಜ್ಞಾನನಾಶಾಯ ವೃತ್ತಿವ್ಯಾಪ್ತಿರಪೇಕ್ಷಿತಾ ॥’ ಇತಿ (ಪಂಚದಶೀ ೬ । ೯೦) । ‘ಸ್ವಯಂಪ್ರಕಾಶಮಾನತ್ವಾನ್ನಾಭಾಸ ಉಪಯುಜ್ಯತೇ ।’ ಇತಿ ಚ (ಪಂಚದಶೀ ೬ । ೯೨) । ಜಡಪದಾರ್ಥಾಕಾರಾಕಾರಿತಚಿತ್ತವೃತ್ತೇರ್ವಿಶೇಷೋಽಸ್ತಿ । ಯಥಾ ದೀಪಪ್ರಭಾಮಂಡಲಮಂಧಕಾರಗತಂ ಘಟಪಟಾದಿಕಂ ವಿಷಯೀಕೃತ್ಯ ತದ್ಗತಾಂಧಕಾರನಿರಸನಪುರಃಸರಂ ಸ್ವಪ್ರಭಯಾ ತದಪಿ ಭಾಸಯತೀತಿ । ತಥಾಹಿ - ಅಯಂ ಘಟ ಇತಿ ಘಟಾಕಾರಾಕಾರಿತಚಿತ್ತವೃತ್ತಿರಜ್ಞಾತಂ ಘಟಂ ವಿಷಯೀಕೃತ್ಯ ತದ್ಗತಾಜ್ಞಾನನಿರಸನಪುರಃಸರಂ ಸ್ವಗತಚಿದಾಭಾಸೇನ ಜಡಂ ಘಟಮಪಿ ಭಾಸಯತಿ । ತದುಕ್ತಮ್ -
‘ಬುದ್ಧಿತತ್ಸ್ಥಚಿದಾಭಾಸೌ ದ್ವಾವಪಿ ವ್ಯಾಪ್ನುತೋ ಘಟಮ್ ।
ತತ್ರಾಜ್ಞಾನಂ ಧಿಯಾ ನಶ್ಯೇದಾಭಾಸೇನ ಘಟಃ ಸ್ಫುರೇತ್ ॥’ ಇತಿ । (ಪಂಚದಶೀ ೭ । ೯೧) ॥೨೯॥
ಏವಂ ಭೂತಸ್ವಸ್ವರೂಪಚೈತನ್ಯಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಪರ್ಯಂತಂ ಶ್ರವಣಮನನನಿದಿಧ್ಯಾಸನಸಮಾಧ್ಯನುಷ್ಠಾನಸ್ಯಾಪೇಕ್ಷಿತತ್ವಾತ್ ತೇಽಪಿ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯಂತೇ । ಶ್ರವಣಂ ನಾಮ ಷಡ್ವಿಧಲಿಂಗೈರಶೇಷವೇದಾಂತಾನಾಮದ್ವಿತೀಯವಸ್ತುನಿ ತಾತ್ಪರ್ಯಾವಧಾರಣಮ್ । ಲಿಂಗಾನಿ ತೂಪಕ್ರಮೋಪಸಂಹಾರಾಭ್ಯಾಸಾಪೂರ್ವತಾಫಲಾರ್ಥವಾದೋಪಪತ್ತ್ಯಾಖ್ಯಾನಿ । ತದುಕ್ತಮ್ -
‘ಉಪಕ್ರಮೋಪಸಂಹಾರಾವಭ್ಯಾಸೋಽಪೂರ್ವತಾ ಫಲಮ್ ।
ಅರ್ಥವಾದೋಪಪತ್ತೀ ಚ ಲಿಂಗಂ ತಾತ್ಪರ್ಯನಿರ್ಣಯೇ ॥’ ಪ್ರಕರಣಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ತದಾದ್ಯಂತಯೋರುಪಪಾದನಮುಪಕ್ರಮೋಪಸಂಹಾರೌ । ಯಥಾ ಛಾಂದೋಗ್ಯೇ ಷಷ್ಠಾಧ್ಯಾಯೇ ಪ್ರಕರಣಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಸ್ಯಾದ್ವಿತೀಯವಸ್ತುನ
‘ಏಕಮೇವಾದ್ವಿತೀಯಮ್’ (ಛಾ. ಉ. ೬ । ೨ । ೧) ಇತ್ಯಾದೌ
‘ಐತದಾತ್ಮ್ಯಮಿದಂ ಸರ್ವಮ್’ (ಛಾ. ಉ. ೬ । ೮ । ೭) ಇತ್ಯಂತೇ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ । ಪ್ರಕರಣಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಸ್ಯ ವಸ್ತುನಸ್ತನ್ಮಧ್ಯೇ ಪೌನಃಪುನ್ಯೇನ ಪ್ರತಿಪಾದನಮಭ್ಯಾಸಃ । ಯಥಾ ತತ್ರೈವಾದ್ವಿತೀಯವಸ್ತುನಿ ಮಧ್ಯೇ ತತ್ತ್ವಮಸೀತಿ ನವಕೃತ್ವಃ ಪ್ರತಿಪಾದನಮ್ । ಪ್ರಕರಣಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಸ್ಯಾದ್ವಿತೀಯವಸ್ತುನಃ ಪ್ರಮಾಣಾಂತರಾವಿಷಯೀಕರಣಮಪೂರ್ವತಾ । ಯಥಾ ತತ್ರೈವಾದ್ವಿತೀಯವಸ್ತುನೋ ಮಾನಾಂತರಾವಿಷಯೀಕರಣಮ್ । ಫಲಂ ತು ಪ್ರಕರಣಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಸ್ಯಾತ್ಮಜ್ಞಾನಸ್ಯ ತದನುಷ್ಠಾನಸ್ಯ ವಾ ತತ್ರ ತತ್ರ ಶ್ರೂಯಮಾಣಂ ಪ್ರಯೋಜನಮ್ । ಯಥಾ ತತ್ರ
‘ಆಚಾರ್ಯವಾನ್ಪುರುಷೋ ವೇದ ತಸ್ಯ ತಾವದೇವ ಚಿರಂ ಯಾವನ್ನ ವಿಮೋಕ್ಷ್ಯೇಽಥ ಸಂಪತ್ಸ್ಯೇ’ (ಛಾ. ಉ. ೬ । ೧೪ । ೨) ಇತ್ಯದ್ವಿತೀಯವಸ್ತುಜ್ಞಾನಸ್ಯ ತತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಪ್ರಯೋಜನಂ ಶ್ರೂಯತೇ । ಪ್ರಕರಣಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಸ್ಯ ತತ್ರ ತತ್ರ ಪ್ರಶಂಸನಮರ್ಥವಾದಃ । ಯಥಾ ತತ್ರೈವ
‘ಉತ ತಮಾದೇಶಮಪ್ರಾಕ್ಷ್ಯೋ ಯೇನಾಶ್ರುತಂ ಶ್ರುತಂ ಭವತ್ಯಮತಂ ಮತಮವಿಜ್ಞಾತಂ ವಿಜ್ಞಾತಮ್’ (ಛಾ. ಉ. ೬ । ೧ । ೩) ಇತ್ಯದ್ವಿತೀಯವಸ್ತುಪ್ರಶಂಸನಮ್ । ಪ್ರಕರಣಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಾರ್ಥಸಾಧನೇ ತತ್ರ ತತ್ರ ಶ್ರೂಯಮಾಣಾ ಯುಕ್ತಿರುಪಪತ್ತಿಃ । ಯಥಾ ತತ್ರ
‘ಯಥಾ ಸೌಮ್ಯೈಕೇನ ಮೃತ್ಪಿಂಡೇನ ಸರ್ವಂ ಮೃನ್ಮಯಂ ವಿಜ್ಞಾತಂ ಸ್ಯಾದ್ವಾಚಾರಂಭಣಂ ವಿಕಾರೋ ನಾಮಧೇಯಂ ಮೃತ್ತಿಕೇತ್ಯೇವ ಸತ್ಯಮ್’ (ಛಾ. ಉ. ೬ । ೧ । ೪) ಇತ್ಯಾದಾವದ್ವಿತೀಯವಸ್ತುಸಾಧನೇ ವಿಕಾರಸ್ಯ ವಾಚಾರಂಭಣಮಾತ್ರತ್ವೇ ಯುಕ್ತಿಃ ಶ್ರೂಯತೇ । ಮನನಂ ತು ಶ್ರುತಸ್ಯಾದ್ವಿತೀಯವಸ್ತುನೋ ವೇದಾಂತಾನುಗುಣಯುಕ್ತಿಭಿರನವರತಮನುಚಿಂತನಮ್ । ವಿಜಾತೀಯದೇಹಾದಿಪ್ರತ್ಯಯರಹಿತಾದ್ವಿತೀಯವಸ್ತುಸಜಾತೀಯಪ್ರತ್ಯಯಪ್ರವಾಹೋ ನಿದಿಧ್ಯಾಸನಮ್ । ಸಮಾಧಿರ್ದ್ವಿವಿಧಃ ಸವಿಕಲ್ಪಕೋ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಶ್ಚೇತಿ । ತತ್ರ ಸವಿಕಲ್ಪಕೋ ನಾಮ ಜ್ಞಾತೃಜ್ಞಾನಾದಿವಿಕಲ್ಪಲಯಾನಪೇಕ್ಷಯಾ ಅದ್ವಿತೀಯವಸ್ತುನಿ ತದಾಕಾರಾಕಾರಿತಾಯಾಶ್ಚಿತ್ತವೃತ್ತೇರವಸ್ಥಾನಮ್ । ತದಾ ಮೃನ್ಮಯಗಜಾದಿಭಾನೇಽಪಿ ಮೃದ್ಭಾನವದ್ದ್ವೈತಭಾನೇಽಪ್ಯದ್ವೈತಂ ವಸ್ತು ಭಾಸತೇ । ತದುಕ್ತಮ್ -
‘ದೃಶಿಸ್ವರೂಪಂ ಗಗನೋಪಮಂ ಪರಮ್ ಸಕೃದ್ವಿಭಾತಂ ತ್ವಜಮೇಕಮಕ್ಷರಮ್ ।
ಅಲೇಪಕಂ ಸರ್ವಗತಂ ಯದದ್ವಯಮ್ ತದೇವ ಚಾಹಂ ಸತತಂ ವಿಮುಕ್ತಮೋಮ್ ॥’ ಇತಿ ॥ (ಉಪದೇಶಸಾಹಸ್ರೀ ೭೩ । ೧೦ । ೧) । ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಕಸ್ತು ಜ್ಞಾತೃಜ್ಞಾನಾದಿವಿಕಲ್ಪಲಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಅದ್ವಿತೀಯವಸ್ತುನಿ ತದಾಕಾರಾಕಾರಿತಾಯಾಶ್ಚಿತ್ತವೃತ್ತೇಃ ಅತಿತರಾಮೇಕೀಭಾವೇನಾವಸ್ಥಾನಮ್ । ತದಾ ತು ಜಲಾಕಾರಾಕಾರಿತಲವಣಾನವಭಾಸೇನ ಜಲಮಾತ್ರಾವಭಾಸವದದ್ವಿತೀಯವಸ್ತ್ವಾಕಾರಾಕಾರಿತಚಿತ್ತವೃತ್ತ್ಯನವಭಾಸೇನಾದ್ವಿತೀಯವಸ್ತುಮಾತ್ರಮ್ ಅವಭಾಸತೇ । ತತಶ್ಚಾಸ್ಯ ಸುಷುಪ್ತೇಶ್ಚಾಭೇದಶಂಕಾ ನ ಭವತಿ । ಉಭಯತ್ರ ವೃತ್ತ್ಯಭಾನೇ ಸಮಾನೇಽಪಿ ತತ್ಸದ್ಭಾವಾಸದ್ಭಾವಮಾತ್ರೇಣಾನಯೋರ್ಭೇದೋಪಪತ್ತೇಃ ॥೩೦॥
ಅಸ್ಯಾಂಗಾನಿ ಯಮನಿಯಮಾಸನಪ್ರಾಣಾಯಾಮಪ್ರತ್ಯಾಹಾರಧಾರಣಾಧ್ಯಾನಸಮಾಧಯಃ । ತತ್ರ ‘ಅಹಿಂಸಾಸತ್ಯಾಸ್ತೇಯಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾಪರಿಗ್ರಹಾ ಯಮಾಃ’ । ‘ಶೌಚಸಂತೋಷತಪಃಸ್ವಾಧ್ಯಾಯೇಶ್ವರಪ್ರಣಿಧಾನಾನಿ ನಿಯಮಾಃ’ । ‘ಕರಚರಣಾದಿಸಂಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಾನಿ ಪದ್ಮಸ್ವಸ್ತಿಕಾದೀನ್ಯಾಸನಾನಿ’ । ‘ರೇಚಕಪೂರಕಕುಂಭಕಲಕ್ಷಣಾಃ ಪ್ರಾಣನಿಗ್ರಹೋಪಾಯಾಃ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಾಃ’ । ‘ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಸ್ವಸ್ವವಿಷಯೇಭ್ಯಃ ಪ್ರತ್ಯಾಹರಣಂ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರಃ’ । ‘ಅದ್ವಿತೀಯವಸ್ತುನಿ ಅಂತರಿಂದ್ರಿಯಧಾರಣಂ ಧಾರಣಾ’ । ‘ತತ್ರಾದ್ವಿತೀಯವಸ್ತುನಿ ವಿಚ್ಛಿದ್ಯ ವಿಚ್ಛಿದ್ಯಾಂತರಿಂದ್ರಿಯವೃತ್ತಿಪ್ರವಾಹೋ ಧ್ಯಾನಮ್’ । ಸಮಾಧಿಸ್ತೂಕ್ತಃ ಸವಿಕಲ್ಪಕ ಏವ ॥೩೧॥
ಏವಮಸ್ಯಾಂಗಿನೋ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಕಸ್ಯ ಲಯವಿಕ್ಷೇಪಕಷಾಯರಸಾಸ್ವಾದಲಕ್ಷಣಾಶ್ಚತ್ವಾರೋ ವಿಘ್ನಾಃ ಸಂಭವಂತಿ । ಲಯಸ್ತಾವದಖಂಡವಸ್ತ್ವನವಲಂಬನೇನ ಚಿತ್ತವೃತ್ತೇರ್ನಿದ್ರಾ । ಅಖಂಡವಸ್ತ್ವನವಲಂಬನೇನ ಚಿತ್ತವೃತ್ತೇರನ್ಯಾವಲಂಬನಂ ವಿಕ್ಷೇಪಃ । ಲಯವಿಕ್ಷೇಪಾಭಾವೇಽಪಿ ಚಿತ್ತವೃತ್ತೇಃ ರಾಗಾದಿವಾಸನಯಾ ಸ್ತಬ್ಧೀಭಾವಾದಖಂಡವಸ್ತ್ವನವಲಂಬನಂ ಕಷಾಯಃ । ಅಖಂಡವಸ್ತ್ವನವಲಂಬನೇನಾಪಿ ಚಿತ್ತವೃತ್ತೇಃ ಸವಿಕಲ್ಪಕಾನಂದಾಸ್ವಾದನಂ ರಸಾಸ್ವಾದಃ । ಸಮಾಧ್ಯಾರಂಭಸಮಯೇ ಸವಿಕಲ್ಪಕಾನಂದಾಸ್ವಾದನಂ ವಾ ॥೩೨॥
ಅಯಂ ತು ವ್ಯುತ್ಥಾನಸಮಯೇ ಮಾಂಸಶೋಣಿತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದಿಭಾಜನೇನ ಶರೀರೇಣಾಂಧ್ಯಮಾಂದ್ಯಾಪಟುತ್ವಾದಿಭಾಜನೇನ ಇಂದ್ರಿಯಗ್ರಾಮೇಣಾಶನಾಪಿಪಾಸಾಶೋಕಮೋಹಾದಿಭಾಜನೇನಾಂತಃಕರಣೇನ ಚ ಪೂರ್ವಪೂರ್ವವಾಸನಯಾ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಭುಜ್ಯಮಾನಾನಿ ಜ್ಞಾನಾವಿರುದ್ಧಾರಬ್ಧಫಲಾನಿ ಚ ಪಶ್ಯನ್ನಪಿ ಬಾಧಿತತ್ವಾತ್ಪರಮಾರ್ಥತೋ ನ ಪಶ್ಯತೇ । ಯಥೇಂದ್ರಜಾಲಮಿತಿ ಜ್ಞಾನವಾಂಸ್ತದಿಂದ್ರಜಾಲಂ ಪಶ್ಯನ್ನಪಿ ಪರಮಾರ್ಥಮಿದಮಿತಿ ನ ಪಶ್ಯತಿ । ‘ಸಚಕ್ಷುರಚಕ್ಷುರಿವ ಸಕರ್ಣೋಽಕರ್ಣ ಇವ’ ಇತ್ಯಾದಿಶ್ರುತೇಃ । ಉಕ್ತಂಚ -
‘ಸುಷುಪ್ತವಜ್ಜಾಗ್ರತಿ ಯೋ ನ ಪಶ್ಯತಿ ದ್ವಯಂ ಚ ಪಶ್ಯನ್ನಪಿ ಚಾದ್ವಯತ್ವತಃ ॥
ತಥಾ ಚ ಕುರ್ವನ್ನಪಿ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಶ್ಚ ಯಃ ಸ ಆತ್ಮವಿನ್ನಾನ್ಯ ಇತೀಹ ನಿಶ್ಚಯಃ ॥’ ಇತಿ (ಉಪದೇಶಸಾಹಸ್ರೀ ೫) ॥೩೫॥
ಅಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಾತ್ಪೂರ್ವಂ ವಿದ್ಯಮಾನಾನಾಮೇವಾಹಾರವಿಹಾರಾದೀನಾಮನುವೃತ್ತಿವಚ್ಛುಭವಾಸನಾನಾಮೇವಾನುವೃತ್ತಿರ್ಭವತಿ ಶುಭಾಶುಭಯೋರೌದಾಸೀನ್ಯಂ ವಾ । ತದುಕ್ತಮ್ -
‘ಬುದ್ಧಾದ್ವೈತಸತತ್ತ್ವಸ್ಯ ಯಥೇಷ್ಟಾಚರಾಣಂ ಯದಿ ।
ಶುನಾಂ ತತ್ತ್ವದೃಶಾಂಚೈವ ಕೋ ಭೇದೋಽಶುಚಿಭಕ್ಷಣೇ ॥’ ಇತಿ (ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಸಿದ್ಧಿಃ ೪ । ೬೨), ‘ಬ್ರಹ್ಮವಿತ್ತಂ ತಥಾ ಮುಕ್ತ್ವಾ ಸ ಆತ್ಮಜ್ಞೋ ನ ಚೇತರಃ ॥’ ಇತಿ ಚ (ಉಪದೇಶಸಾಹಸ್ರೀ ೧೧೫) ॥೩೬॥
ತದಾನೀಮಮಾನಿತ್ವಾದೀನಿ ಜ್ಞಾನಸಾಧನಾನ್ಯದ್ವೇಷ್ಟ್ಟತ್ವಾದಯಃ ಸದ್ಗುಣಾಶ್ಚಾಲಂಕಾರವದನುವರ್ತಂತೇ । ತದುಕ್ತಮ್ -
‘ಉತ್ಪನ್ನಾತ್ಮಾವಬೋಧಸ್ಯ ಹ್ಯದ್ವೇಷ್ಟ್ಟತ್ವಾದಯೋ ಗುಣಾಃ ।
ಅಯತ್ನತೋ ಭವಂತ್ಯಸ್ಯ ನ ತು ಸಾಧನರೂಪಿಣಃ ॥’ ಇತಿ (ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಸಿದ್ಧಿಃ ೪ । ೬೯) ॥೩೭॥
॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಮತ್ಪರಮಹಂಸಪರಿವ್ರಾಜಕಾಚಾರ್ಯ-ಸದಾನಂದಯೋಗೀಂದ್ರ-ವಿರಚಿತೋ ವೇದಾಂತಸಾರನಾಮಕೋ ಗ್ರಂಥಃ ಸಮಾಪ್ತಃ ॥