अनिर्मोक्षप्रसक्तेरयुक्तमौपनिषदं मतमिति प्राप्तमनूद्य समाधिसत्त्वं सूचयति -
अत्रेति ।
वस्तुत्वं तप्यतापकयोरुपेत्यानिर्मोक्षो विवक्ष्यते भ्रान्तित्वं वेति विकल्प्याद्य निराह -
नेत्यादिना ।
तदेव प्रपञ्चयति -
भवेदिति ।
विषयविषयिभावं तात्त्विकमिति शेषः ।
ऐक्ये तात्त्विको विषयविषयिभावो नेत्यत्र दृष्टान्तमाह -
नहीति ।
कैमुतिकन्यायार्थं सत्यपीत्युक्तम् । किमु कूटस्थे ब्रह्मणीत्यत्राक्षेपार्थे किंशब्दः ।
द्वितीयमवलम्बयितुं शङ्कयति -
क्वेति ।
बाह्यस्यान्तरस्य वाश्रयस्तप्यतापकत्वस्य पृच्छ्यते । प्रथमं प्रत्याह -
उच्यत इति ।
द्वितीयमादाय शङ्कते -
नन्विति ।
सापि लिङ्गदेहस्यैव स्यादित्याशङक्याह -
यदीति ।
कल्पितात्मत्वलिङ्गगामित्वेनान्तरस्य तस्य भ्रान्तिमात्रत्वमभ्युपेतमित्याह -
उच्यत इति ।
यत्तु लिङ्गस्य नाशित्वात्तद्गततप्यतापकत्वस्य स्वयमेव नाशाद्धेत्वनुष्ठानानर्थक्यमिति । तन्न । लिङ्गस्य यावदात्मभावित्वेनामुक्तेरवस्थानादित्याशयेनाह -
देहेति ।
किञ्च साङ्ख्यस्यापि तप्यतापकत्वमाविद्यं पारिशेष्यसिद्धम् । तप्तिर्हि तन्मते केवलस्य वा चेतनस्य संहतस्य वा तप्तेर्वा सत्त्वस्य वा । नाद्य इत्याह -
न चेति ।
न द्वितीय इत्याह -
नापीति ।
न तृतीय इत्याह -
न चेति ।
नच केवलस्य देहस्यैव तप्तिः ‘नाचेतनस्य देहस्य’ इत्युक्तत्वादित्याक्षिपति -
कथमिति ।
चतुर्थं शङ्कते -
सत्त्वमिति ।
तयोस्तप्यतापकत्वे तन्निवृत्तये हेत्वनुष्ठानं पुंसो न स्यादित्याह -
नेति ।
सत्त्वरजोभ्यामविवेकात्तस्यापि तप्तिः स्यादित्याशङ्क्याह -
ताभ्यामिति ।
आत्मनस्तप्ते सत्त्वे प्रतिबिम्बितत्वाद्युक्ता तप्तिरिति शङ्कते -
सत्त्वेति ।
किमिवशब्दस्याभासोऽर्थः सादृश्यं वा । प्रथमं प्रत्याह -
परमार्थत इति ।
क्वचिदिवशब्दस्य सादृश्येऽपि प्रयोगादिहापि तथेति द्वितीयं शङ्कित्वाह -
न चेदिति ।
चेतनस्य तप्यत्वं कल्पितमकल्पितं वोपेत्येवशब्दः सादृश्ये प्रयुक्तः । नाद्य, वस्तुतोऽतप्यत्वे सादृश्यस्याकिञ्चित्करत्वादित्यर्थः ।
कथमिवशब्दस्योक्तसादृश्यस्याकिञ्चित्करत्वं, तप्यमानसादृश्ये तप्यमानत्वयोगात् , तत्राह -
नहीति ।
पारिशेष्यं निगमयति -
अतश्चेति ।
परमते तप्यतापकत्वस्याविद्यत्वे किं ते जातं, तदाह -
नैवमिति ।
अनिर्वाच्यत्वेनाविद्यत्वं तप्यत्वस्य मया नेष्टमिति कल्पान्तरमाह -
अथेति
तप्तिक्रियायास्तत्सम्बन्धस्य च वस्तुत्वाज्ज्ञानादनिवृत्तेर्न मुक्तिरित्याह -
तवैवेति ।
सुतरामित्युक्तमतिशयमाह -
नित्यत्वेति ।
प्रधानं तापकम् ।
साङ्ख्यः स्वपक्षे मोक्षसिद्धिं शङ्कते -
तप्येति ।
निमित्तेनादर्शनेन सह वर्तत इति सनिमित्तः प्रकृतिपुरुषयोगस्तदपेक्षत्वादात्मनि तप्तेः, निमित्तनिवृत्त्या नैमित्तिकनिवृत्तौ शक्तिनित्यत्वेऽपि सर्वात्मना तापक्षयलक्षणो मोक्षः सिध्यतीत्यर्थः ।
अदर्शनस्याभावस्य नित्यत्वादनिवृत्तेस्तत्त्वान्तरेषु चानन्तर्भावात्तमस्यन्तर्भावमभ्युपेत्य प्रत्याह -
नेति ।
उद्भूतेन तमसा तप्यतापकयोः सम्बन्धोपपत्तेस्तत्त्वधिया तमसोऽभिभवे सम्बन्धाभावाद्बन्धध्वस्तिरित्याशङ्क्याह -
गुणानां चेति ।
परपक्षे मोक्षासिद्धिं प्रसाध्य स्वपक्षे तदुपपत्तिमाह -
औपनिषदस्येति ।
अनिर्मोक्षाशङ्का नेति सम्बन्धः ।
सा किं हेत्वभावाद्वा तप्यतापकयोः स्वाभाविकत्वाद्वा । नाद्य इत्याह -
आत्मेति ।
न द्वितीय इत्याह -
एकस्येति ।
तप्यतापकयोरस्वाभाविकत्वेऽपि विकारोपाधिकयोरुद्भवादिना नित्यत्वादनिर्मोक्षाशङ्केत्याशङ्क्याह -
विकारेति ।
आत्मैक्योपगमे कथं दृश्यमानं तप्यतापकत्वं, न खल्वेकस्मिन्नेवार्थार्थित्वादि युक्तमित्याशङ्क्य काल्पनिके व्यावहारिके तस्मिन्नानुपपत्तिरित्याह -
व्यवहारे त्विति ॥१०॥