अपामेव प्रथमस्थानेऽपि होम्यत्वज्ञानात्पञ्चम्यामाहुतौ तासां पुरुषाकारपरिणामः स्यादित्युक्तम् । इदानीमाद्ये सूत्रे यदद्भिः । परिवेष्टितो जीवो गच्छतीति प्रतिज्ञातं तदसत्त्वमाशङ्क्य परिहरति -
अश्रुतत्वादिति ।
तत्र चोद्यं विशदयति -
अथापीति ।
भूतान्तरोपसृष्टानामपां पुरुषाकारपरिणामेऽपीति यावत् ।
उक्तेऽर्थेऽङ्गीकृते नास्ति विमतिरित्याशङ्क्याह -
न त्विति ।
हेत्वर्थं विवृणोति -
नहीति ।
अत्रेति प्रकरणोक्तिः ।
अश्रुतत्वफलमाह -
तस्मादिति ।
समाधिं विभजते -
नेत्यादिना ।
कर्मफलोक्तिप्रारम्भार्थोऽथशब्दः ।
इष्टादिकारिणां प्रदेशान्तरगमनप्रतीतावपि प्रकृते किमायातं, तदाह -
त इति ।
पञ्चाग्निविद्यावाक्यमिहेत्युक्तम् । तत्र हेतुमाह -
तस्मिन्निति ।
धूमादिवाक्ये पञ्चाग्निवाक्ये च सोमराजत्वप्राप्तिश्रवणविशेषादिष्टादिकारिणः श्रद्धाशब्दिताद्भिर्वेष्टिता द्युलोकं यान्तीति भातीत्यर्थः ।
ननु महदिह श्रुत्योर्वैलक्षण्यं श्रद्धाशब्दितानामपां क्वचिद्द्युलोेके होमः श्रुतः क्वचिदिष्टादिकारिणां धूमादिक्रमेणाकाशप्राप्तिर्न च तेषामापः सन्ति येन तद्वेष्टितानां गतिः, तत्राह -
तेषां चेति ।
आपो यथोक्ताः सन्तु हुतानां तासां कथमिष्टादिकारिभिर्योगः, तत्राह -
ता इति ।
दध्यादीनामपामाहवनीये हुतानामिहैव भस्मीभूतानां न जीवसङ्गतिरित्याशङ्क्य विशिनष्टि -
सूक्ष्मा इति ।
तदेव साधयति -
आहुत्य इति ।
तथापि कथं सहगमनं, तदाह -
तेषां चेति ।
नैधनं विधानमन्त्येष्टिविधानम् ।
होममन्त्रमुदाहरति -
असाविति ।
अमुकनामा यजमानः स्वर्गार्थं गच्छतु । स्वाहाकारो मन्त्रान्तज्ञापनार्थः ।
तथापि कथं परिवेष्टितानामिष्टादिकारिणां गतिः, तत्राह -
तत इति ।
प्रत्यक्षसिद्धदध्यादिवैशेष्यार्थमाहुतिमय्य इत्युक्तम् । क्रियातो विशिनष्टि -
अपूर्वेति ।
तत्र श्रुतिमवतारयति -
यदिति ।
तदेवं श्रुतिसामान्यं प्रतिपाद्याहुतिरुपाणामपां गमने सिद्धे श्रुत्यन्तरमपि मानमित्याह -
तथाचेति ।
अग्निहोत्रप्रकरणे ‘न त्वेवैनयोस्त्वमुत्क्रान्तिं न गति न प्रतिष्ठां न तृप्तिं न पुनरावृत्तिं न लोकं प्रत्युत्थायिनं वेत्थ’ इति जनकेन ये षट् पदार्था याज्ञवल्क्यं प्रयुक्तास्ते षट् प्रश्ना निर्दिश्यन्ते । तेषां निर्वचनरूपो वाक्यशेषः - ‘ते वा एते आहुती हुते उत्क्रामतस्ते अन्तरिक्षमाविशतस्ते अन्तरिक्षं तर्पयित्वा दिवं पृथिवीं पुरुषं योषितं वाविश्य पुरुषरूपेणोत्तिष्ठते’ इत्येवंरूपः । तेनाग्निहोत्रे सायं प्रातश्च क्रियमाणाहुत्योरपूर्वरूपयोरनुष्ठातृगामिफलसिद्धये तेन सह द्युलोकप्राप्तिरुक्ता । तथाच वाचसनेयकश्रुतिपर्यालोचनायामपि जीवानामप्परिवेष्टितानां गतिसिद्धिरित्यर्थः ।
श्रुत्यन्तरालोचनातः सिद्धमुपसंहरति -
तस्मादिति ॥ ६ ॥