विषयाभावान्नियोगाभावमुक्त्वा नियोज्याभावादपि वेदान्तेषु तदभावमाह -
नियोज्योऽपीति ।
प्रपञ्चान्तर्भावपक्षं प्रत्याह -
प्रथम इति ।
प्रपञ्चप्रविलयो ब्रह्मज्ञानादेरुपलक्षणम् ।
मुमुक्षोर्नियोज्यत्वमाशङ्क्योक्तम् -
कस्येति ।
ब्रह्मान्तर्भावे नियोज्यत्वं दुर्वचमित्याह -
द्वितीयेऽपीति ।
ब्रह्मणोऽनन्योऽपि जीवोऽविद्ययाऽन्यत्वान्नियोज्यः स्यादित्याशङ्क्य ब्रह्मण्यावेदिते भेदकाविद्यायोगान्नैवमित्याह -
जीवत्वमिति ।
ब्रह्मज्ञाने श्रूयमाणा विधयस्तर्केण कथं निरस्यन्ते, तत्राह -
द्रष्टव्यादीति ।
तेषामभिमुखीकरणार्थत्वं न क्वापि दृष्टमित्याशङ्क्याह -
लोकेऽपीति ।
ज्ञानमेव प्रकृत्यर्थतया श्रुतं किमिति लोके वेदे वा न विधेयमित्याशङ्क्यापुरुषतन्त्रत्वादित्याह -
ज्ञेयेति ।
किञ्च नियोगवादिनाऽपि वेदान्तानां वस्तुवादित्वमवश्यं वाच्यं नियोगमात्रात्तत्त्वज्ञानायोगात् । ततो वाक्यादेव तदुत्पत्तेर्नियोगानर्थक्यमित्याह -
तस्मादिति ।
ज्ञानस्यपुरुषतन्त्रतया विधेयत्वायोगस्तच्छब्दार्थः । तं ज्ञेयाभिमुखं पुरुषं प्रतीति यावत् ।
तथापि नियोगाभावे कथं तत्र धीरित्याशङ्क्याह -
तस्मिन्निति ।
किञ्च मानानपेक्षो विधिर्न सम्यग्ज्ञानं जनयति । नच मुमुक्षोर्मिथ्याज्ञानमुपयुक्तम् । नच प्रमाणबाधिते सम्यग्ज्ञानं जनयितुं शक्यम् । तथाच मानेनैव तत्सिद्धेर्व्यर्थो विधिरित्याह -
नचेति ।
योषिदादिष्वग्न्यादिधीवन्मानविरुद्धेऽपि विधेर्युक्तं ज्ञानमित्याशङ्क्याह -
यदीति ।
अन्यथाज्ञानमपि न मानसी क्रिया रज्जुभुजङ्गादिधीवदित्याशङ्क्याह -
स्वयमिति ।
शास्त्रीययत्नाद्यनपेक्षतया जातज्ञानस्याक्रियात्वेऽपि शास्त्रीयमन्यस्यान्यज्ञानं प्रयत्नादिकृतं मानसी क्रियैवेत्यर्थः ।
कथम्भूतं तर्हि सम्यग्ज्ञानं, तत्राह -
ज्ञानं त्विति ।
तदपि नियोगाधीनं किं न स्यात् , तत्राह -
नेति ।
नेक्षेतेत्यादिनिषेधविषयत्ववद्विधिविषयत्वमपि स्यादित्याशङ्क्याह -
नचेति ।
तत्रापि सङ्कल्पप्रयत्न एव विधीयत इति भावः ।
सम्यग्ज्ञानस्य विधिनिषेधाविषयत्वे हेतुमाह -
नहीति ।
प्रयत्नानधीनत्वे फलितमाह -
अत इति ।
मानवस्तुतन्त्रत्वमपेरर्थः ।
नियोगवादिनं प्रत्यन्यच्च किञ्चिदुच्यते दूषणमित्याह -
किञ्चेति ।
तदेव स्फोरयति -
नियोगेति ।
शास्त्रस्य नियोगनिष्ठत्वे पदार्थयोरैक्योपगमो भ्रान्तिमूलः स्यादित्यर्थः ।
शास्त्रसिद्धत्वादुभयमपि प्रामाणिकमित्याह -
अथेति ।
अनेकार्थतया वाक्यभेदो विरुद्धार्थत्वादप्रामाण्यं चेति दूषयति -
तत इति ।
उपक्रमोपसंहारैकरूप्यादिसिद्धा ब्रह्मपरतापि वेदान्तानां नियोगपरत्वे पीड्येतेत्याह -
नियोगेति ।
किञ्च धियो विधेयत्वे कर्मवदपूर्वावान्तरव्यापारात्फलसिद्धिरेष्टव्या ततश्चादृष्टफलत्वमनित्यत्वं सातिशयत्वं च स्वर्गादिवत्तत्फलस्य स्यादित्याह -
कर्मेति ।
वेदान्तानां नियोगपरत्वाभावे कथं प्रामाण्यं, तत्राह -
तस्मादिति ।
तेषामनियोगनिष्ठत्वे फलितमाह -
अतश्चेति ।