ब्रह्मातिरिक्तेऽर्थे निषिद्धे ब्रह्मणो निर्विशेषत्वान्न फलदातृत्वमित्याशङ्क्य व्यवहारतस्तदुपपादयितुमुपक्रमते -
फलमिति ।
पूर्वाधिकरणयोस्तत्पदलक्ष्यं ब्रह्मोक्तमिदानीं तत्पदवाच्यमीश्वरं दर्शयतीत्यधिकरणस्य तात्पर्यमाह -
तस्यैवेति ।
कुतो निर्विशेषत्वेनोक्तस्य फलहेतुतेत्याशङ्क्याह -
व्यावहारिक्यामिति ।
निर्विशेषसत्याद्वितीयपूर्णस्वभावादन्यत्वं फलेहेतुत्वाख्यं स्वभावः ।
तात्पर्यमुक्त्वा विचारविषयमाह -
यदिति ।
इष्टं देवत्वादि । अनिष्टं तिर्यक्त्वादि । व्यामिश्रं मनुष्यत्वम् ।
कर्मफलत्वं साधयितुं संसारावस्थागतत्वमाह -
संसारेति ।
त्रिविधकर्मफले लोकानुभवं प्रमाणयति -
प्रसिद्धमिति ।
उभयोरपि फलहेतुत्वश्रुतेरुक्ते विषये संशयमाह -
किमिति ।
सर्वगतत्वेन फलदातृत्वस्य सत्यपि समानन्यायत्वे कर्मपक्षं निराकरिष्यन्नादौ सिद्धान्तमुपक्रमते -
तत्रेति ।
वाच्यार्थोक्तेर्लक्ष्यार्थोक्तिविशेषत्वात्तस्य च वाक्यार्थधीहेतुत्वादस्य पादादिसङ्गतयः । पूर्वपक्षे कर्मण एव फलदानसामर्थ्यादीश्वरस्याकिञ्चित्करत्वम् । सिद्धान्ते स्वतन्त्रस्य कर्मणोऽसामर्थ्यात्तद्द्वारा परस्यैवतद्भावात्तस्यार्थवत्त्वम् ।
कटवेष्टनसंस्कारादिवत्पुण्यादिसंस्कारात्फलोत्पत्तौ न प्रदात्रपेक्षेति शङ्कते -
कुत इति ।
तत्र सौत्रं हेतुमवतार्य व्याकरोति -
उपपत्तेरिति ।
देशकालविशेषाभिज्ञत्वे योग्यत्वमाह -
सर्वेति ।
कर्मानुरूपफलदातृत्वे हेतुमाह -
सृष्टीति ।
विमतं विशिष्टज्ञानवद्दातृकं, कर्मफलत्वात् , सेवादिकर्मफलवदित्यर्थः ।
कर्मपक्षे क्रियातो वा तज्जन्यापूर्वाद्वा फलमाद्यं दूषयति -
कर्मणस्त्विति ।
क्रियारूपं कर्म क्षणिकं तच्च नष्टं वा फलमुत्पादयेदुत्पाद्य वा फलं नश्येत् ।
नाद्य इत्याह -
अभावादिति ।
द्वितीयं शङ्कते -
स्यादिति ।
तदैव तर्हि भोगः स्यादित्याशङ्क्य कर्मान्तरप्रतिबन्धात्तदा भोक्तुमयोग्यत्वाद्वा नैवमित्याह -
तदिति ।
स्वर्गादिभोगस्यैवार्थ्यमानत्वेन फलत्वादभुज्यमानमपि फलं स्वरूपेणास्तीत्ययुक्तमित्याह -
तदपीति ।
किञ्च स्वर्गनरकयोरतितीव्रसुखदुःखत्वादननुभूयमानयोरसिद्धेः स्वरूपेण फलसत्त्वोक्तिरयुक्तेत्याह -
यदिति ।
प्रसिद्धत्वमेव व्यतिरेकद्वारा स्फोरयति -
नहीति ।
कल्पान्तरमुत्थापयति -
अथेति ।
तस्य स्वतन्त्रस्य वा चेतनाधिष्ठितस्य वा फलदातृत्वं नाद्य इत्याह -
तदपीति ।
न द्वितीयस्तस्यैवाप्रामाणिकत्वादित्याह -
तदस्तित्वे चेति ।
आशुतरविनाशिनो यागस्य कालान्तरभाविफलहेतुत्वं, श्रुतं स्थायिवस्त्वतिरेकेणानुपपन्नमपूर्वं कल्पयतीत्यर्थापत्तिरत्र मानमिति शङ्कते -
अर्थापत्तिरिति ।
कर्मभिराराधितादीश्वरादेव स्थायिनो यथोक्तफलसिद्धेर्मैवमित्याह -
नेश्वरेति ॥ ३८ ॥