ब्रह्मसूत्रभाष्यम्
तृतीयोऽध्यायःतृतीयः पादः
न्यायनिर्णयव्याख्या
 
आत्मशब्दाच्च ॥ १५ ॥
इतश्च पुरुषप्रतिपत्त्यर्थैव इयमिन्द्रियादिप्रवाहोक्तिः, यत्कारणम् ‘एष सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः’ (क. उ. १ । ३ । १२) इति प्रकृतं पुरुषम् आत्मेत्याह । अतश्च अनात्मत्वमितरेषां विवक्षितमिति गम्यते । तस्यैव च दुर्विज्ञानतां संस्कृतमतिगम्यतां च दर्शयति । तद्विज्ञानायैव च — ‘यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञः’ (क. उ. १ । ३ । १३) इति आध्यानं विदधाति । तत् व्याख्यातम् ‘आनुमानिकमप्येकेषाम्’ (ब्र. सू. १ । ४ । १) इत्यत्र । एवम् अनेकप्रकार आशयातिशयः श्रुतेः पुरुषे लक्ष्यते, नेतरेषु । अपि च ‘सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम्’ (क. उ. १ । ३ । ९) इत्युक्ते, किं तत् अध्वनः पारं विष्णोः परमं पदमित्यस्यामाकाङ्क्षायाम् इन्द्रियाद्यनुक्रमणात् परमपदप्रतिपत्त्यर्थ एवायम् आयास इत्यवसीयते ॥ १५ ॥

सर्वस्मात्परत्वेन पुरुषस्यैवात्र प्रतिपाद्यत्वे हेत्वन्तरमाह -

आत्मेति ।

सूत्रस्थं चशब्दं व्याकरोति -

इतश्चेति ।

तदेव स्फुटयन्नात्मशब्दं विभजते -

यदिति ।

आत्मनोऽप्रकाशमानत्वं स्वभाविकमिति शङ्कां वारयति -

दृश्यते त्विति ।

तस्यां श्रुतावेष आत्मेत्यस्यार्थमाह -

प्रकृतमिति ।

सूत्रगतपञ्चम्या विवक्षितमर्थमाह -

अतश्चेति ।

अवशिष्टपूर्वार्धस्यार्थमाह -

तस्येति ।

उत्तरार्धतात्पर्यमाह -

संस्कृतेति ।

चशब्दसूचितं हेत्वन्तरमाह -

तदिति ।

वागादिनियमनमात्रं मन्त्रे प्रतीतं न तु ध्यानविधिरित्याशङ्क्याह -

तद्व्याख्यातमिति ।

अज्ञातार्थज्ञापनस्वाभाव्यादागमस्यात्मनश्च श्रुत्यैव दुर्ज्ञानत्वोक्तेर्वस्तुतश्च तथात्वादर्थादीनां च सुगमत्वात्तेषां परत्वोक्तिरपि तत्परैवेत्यभिप्रेत्योपसंहरति -

एवमिति ।

उपक्रमोपसंहारयोरैकरूप्यादपि पुरुषपरत्वे तात्पर्यं सन्दर्भस्य सिद्धमित्याह -

अपिचेति ।

‘तद्विष्णोः परमं पदम', ‘पुरुषान्न परं किञ्चित् ‘ इत्युपक्रमोपसंहारयोरैकरूप्यात्फलवति सर्वस्मात्परत्वे पुरुषस्य प्रतिपाद्ये सत्यवान्तरवाक्यानां तदेकवाक्यतायोगे वाक्यभेदादिकल्पने गौरवात्परपुरुषपरत्वमेव सन्दर्भस्येति हेत्वन्तरमेव स्फोरयति -

स इति ।

प्रमित्सितत्वाच्च पुरुषस्यैव प्रमेयतेत्याह -

किमिति ।

अर्थानामिन्द्रियाकर्षकत्वेन परत्वपरस्मिन्नात्मनि सर्वनियम्याकर्षकत्वेन परत्वं निश्चितमिति मत्वाह -

इन्द्रियादीति ॥ १५ ॥