ब्रह्मसूत्रभाष्यम्
तृतीयोऽध्यायःतृतीयः पादः
न्यायनिर्णयव्याख्या
 
उपपन्नस्तल्लक्षणार्थोपलब्धेर्लोकवत् ॥ ३० ॥
उपपन्नश्चायम् उभयथाभावः — क्वचिदर्थवती गतिः क्वचिन्नेति । तल्लक्षणार्थोपलब्धेः — गतिकारणभूतोऽर्थः पर्यङ्कविद्यादिषु सगुणेषु उपासनेषु उपलभ्यते । तत्र हि पर्यङ्कारोहणम् , पर्यङ्कस्थेन ब्रह्मणा संवदनम् , विशिष्टगन्धादिप्राप्तिश्च — इत्येवमादि बहु देशान्तरप्राप्त्यायत्तं फलं श्रूयते । तत्र अर्थवती गतिः । न हि सम्यग्दर्शने तल्लक्षणार्थोपलब्धिरस्ति । न हि आत्मैकत्वदर्शिनामाप्तकामानाम् इहैव दग्धाशेषक्लेशबीजानाम् आरब्धभोगकर्माशयक्षपणव्यतिरेकेण अपेक्षितव्यं किञ्चिदस्ति । तत्र अनर्थिका गतिः । लोकवच्च एष विभागो द्रष्टव्यः — यथा लोके ग्रामप्राप्तौ देशान्तरप्रापणः पन्था अपेक्ष्यते, न आरोग्यप्राप्तौ, एवमिहापीति । भूयश्च एनं विभागं चतुर्थाध्याये निपुणतरमुपपादयिष्यामः ॥ ३० ॥

निर्गुणविद्यायां गतिर्व्यर्थेति प्राधान्येनोक्त्वा पर्यङ्कविद्यादौ प्राधान्येन तदर्थवत्त्वमाह -

उपपन्न इति ।

तत्र प्रतिज्ञां व्याकरोति -

उपपन्नश्चेति ।

क्वचिदर्थवती गतिरित्यत्र हेतुमवतार्य लक्षणशब्दस्य लक्षणया कारणार्थत्वं गृहीत्वा व्याचष्टे -

तदिति ।

उपलब्धिमेवाभिनयति -

तत्रेति ।

देशाद्देशान्तरप्राप्त्यायत्ते फले श्रुते फलितमाह -

तत्रेति ।

पर्यङ्कविद्यासगुणोपास्तिः सप्तम्यर्थः ।

निर्गुणविद्यायामपि हेतुरस्तीत्याशङ्क्याह -

न त्विति ।

तदेवोपपादयति -

नहीति ।

तेषां प्राप्तपरानन्दत्वमाह -

आप्तेति ।

इहेति जीवदवस्थोक्तिः ।

निरस्तसमस्तानर्थत्वमाह -

दग्धेति ।

तर्हि सद्यो देहपातः स्यान्नेत्याह -

आरब्धेति ।

हेतोर्व्यभिचारं निरस्य क्वचिन्नेत्युक्तं निगमयति -

तत्रेति ।

सम्यग्धीः सप्तम्यर्थः । निर्गुणब्रह्मविन्नार्चिरादिगतिमान्मुक्तिफलभाक्त्वान्मुच्यमानहिरण्यगर्भवदिति भावः ।

क्वचिदर्थवती गतिः क्वचिन्नेत्युक्तं सौत्रेण दृष्टान्तेन स्पष्टयति -

लोकवच्चेति ।

इहेति सगुणनिर्गुणविद्योक्तिः । इतिशब्दः सूत्रव्याख्यासमाप्तौ ।

‘तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति’ इति श्रुतेर्देवयानेनाध्वना गतस्यैव मुक्तिरित्याशङ्क्याह -

भूयश्चेति ॥ ३० ॥