सिद्धान्ते तस्यास्तद्धेतुत्वध्रौव्यात्तदनुपसंहार इत्यभिप्रेत्य सिद्धान्तयति -
अत इति ।
ब्रह्मविद्याया मोक्षं प्रत्यहेतुत्वं निषेधति -
नेति ।
ब्रह्मवित्स्वेव केषुचिन्मोक्षादृष्टेरहेतुत्वं कथं निषिध्यत इत्याशङ्क्य प्रतिबन्धाभावमपेक्ष्य विद्या मोक्षहेतुरिति मत्वाह -
तेषामिति ।
यावदधिकारं तावदस्थितिरित्यत्र दृष्टान्तमाह -
तथेति ।
तत्र मानमाह -
अथेति ।
आधिकारिकैश्वर्यहेतुकर्मक्षयानन्तरं ततः पश्चादूर्ध्वो विलक्षणः सन्नुदेत्योद्गम्य पुनरादित्यो नैवोदेता नास्तमेता किं त्वेकल एवाद्वितीयो मध्ये स्वात्मनि स्थाता स्यादित्यर्थः ।
तत्रोदाहरणान्तरमाह -
यथा चेति ।
तत्रापि मानमाह -
तस्येति ।
दृष्टान्तयोरर्थं दार्ष्टान्तिके योजयति -
एवमिति ।
ब्रह्मविदोऽपि देहान्तरप्राप्तिः प्रारब्धकर्मातिरिक्तकर्मकृता देहान्तरप्राप्तित्वादविद्वद्देहान्तरप्राप्तिवदित्याह -
सकृदिति ।
देहान्तरं कर्मान्तरायत्तमिति न व्याप्तिरेकस्मादपि ब्रह्मवदादेः श्वसूकराद्यनेकदेहस्मरणादित्यर्थः ।
किं तर्हि तेषामस्मदादिभ्यो वैषम्यं, तत्राह -
स्वातन्त्र्येणेति ।
स्वतन्त्राश्चेत्किमिति देहान्तरं गृह्णन्तीत्याशङ्क्यारब्धाधिकारफलकर्मक्षयायेत्याह -
स्वाधिकारेति ।
देहान्तरग्रहे स्मृतिभ्रंशः स्यादित्याशङ्क्याह -
अपरिमुषितेति ।
तथापि देहादिपारतन्त्र्यमाशङ्क्याह -
देहेति ।
तथापि कथमनेकेषु देहेष्वधिष्ठातृत्वं, तत्राह -
निर्मायेति ।
उत्पद्यमानानामपरिमुषितस्मृतित्वेऽपि जातिस्मरत्वमेव न वसिष्ठादिनामत्वमित्याशङ्क्याह -
नचेति ।
ब्रह्मविदां स्वातन्त्र्येण देहान्तरसञ्चारे दृष्टान्तमाह -
यथेति ।
व्युद्य विवादं कृत्वा ।
कथमेतावता ज्ञानस्य नियतफलत्वमित्याशङ्क्य व्यतिरेकेणैतदुपपादयति -
यदीति ।
कर्मान्तरमारब्धकर्मातिरिक्तं कर्मेति यावत् ।
देहान्तरं वर्तमानदेहातिरिक्तो भाविदेहः ज्ञानस्यैकान्तिकफलत्वं व्यतिरेकतः श्रुतिस्मृतिभ्यामुक्त्वा क्रमेण श्रुतिस्मृती दर्शयति -
तथाहीत्यादिना ।
अनादिभवपरम्परासञ्चितस्यानियतकालविपाकस्य कर्मणोऽसङ्ख्यात्वात्कुतो निःशेषकर्मक्षयः, तत्राह -
नचेति ।
नाशपुष्कलहेतुयोगे नाश्यैकदेशस्यार्थक्रियाभावे दृष्टान्तमाह -
नहीति ।
तर्हि प्रारब्धमपि कर्म नाशहेतुसांनिध्यान्नश्येदिति कुतो वसिष्ठादेर्देहधारणेत्याशङ्क्याह -
प्रवृत्तेति ।
यथा मुक्तस्येषोर्बलवत्प्रतिबन्धकाभावे मध्ये न क्षयस्तथा प्रवृत्तफलस्यापि कर्मणो मध्ये नास्ति क्षयः । जातेऽपि ज्ञाने मोक्षस्य देहपातावधिकरणादारब्धकर्मोपादानाज्ञाननिवर्तने तस्यासामर्थ्यात् । अतः श्रुतिस्मृतिप्रामाण्यादनारब्धमेव कर्म नश्यति न त्वारब्धमित्यर्थः । अप्रवृत्तफलकर्मनिवृत्तावपि प्रवृत्तफलस्य कर्मणो न भोगादृते निवृत्तिरिति स्थिते ज्ञानिनोऽपि देहान्तरं ज्ञानस्यैकान्तिकफलत्वं चाविरुद्धमित्युक्तमुपसंहरति -
तस्मादिति ।
कर्मज्ञानाधिकृतानां मनुष्याणामेव तर्हि मोक्षो नान्येषां तदभावादित्याशङ्क्याह -
तथाचेति ।
किञ्चाधिकारिकेषु केषुचिदमुक्त्या ज्ञानस्यानैकान्तिकफलत्वं किंवा सर्वेषु तेष्विति विकल्प्याद्ये पूर्वोक्तसमाधिं सिद्धवत्कृत्य द्वितीयं प्रत्याह -
ज्ञानान्तरेष्विति ।
तेषां ज्ञानाभावादेवामुक्तिरित्यर्थः । ऐश्वर्यभेदस्त्वादिशब्दार्थः ।
तर्हि तेषामैश्वर्यासक्तानां न कदाचिन्मुक्तिः, तत्राह -
ते पश्चादिति ।
निर्विण्णा विरक्ताः ।
तेषां क्रममुक्तौ मानमाह -
ब्रह्मणेति ।
प्रसिसञ्चरो महाप्रलयः । कृतात्मानः संस्कृतान्तःकरणा ज्ञानिनः ।
ज्ञानस्य नियतफलत्वे हेत्वन्तरमाह -
प्रत्यक्षेति ।
भुजिवद्धियोऽन्वयव्यतिरेकसिद्धफलत्वान्न फलाभावशङ्केत्यर्थः ।
उक्तमर्थं व्यतिरेकद्वारा स्फोरयति -
कर्मेति ।
ज्ञानफले तुल्यमनुभवानारूढत्वमित्याशङ्क्याह -
अनुभवेति ।
तत्कथमित्यपेक्षायां प्रत्यक्षवस्तुविषयत्वादित्याह -
यदिति ।
परिनिष्पन्नवस्तुविषयत्वाच्च ज्ञानस्य प्रत्यक्षफलतेत्याह -
तत्त्वमिति ।
उपास्तिसाध्यत्वाद्ब्रह्मभावस्यासिद्धं ज्ञानस्य परिनिष्पन्नविषयत्वमित्याशङ्क्याह -
नहीति ।
वर्तमानापदेशस्य भविष्यदर्थता मृतशब्दाध्याहारश्चायुक्त इत्यर्थः ।
इतश्च ज्ञानस्यैकान्तिकफलतेत्याह -
तद्धेति ।
अव्यवहिते क्रियाहेतौ शतुर्विधानात्पुष्कलहेतुत्वं सर्वात्मत्वं प्रति सम्यग्धियः सिद्धमित्यर्थः ।
श्रुतिस्मृतिन्यायसिद्धमर्थमुपसंहरति -
तस्मादिति ॥ ३२ ॥