ನನು ನೈವಂ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನಭೂತಂ ನಿಷ್ಠಾದ್ವಯಮತ್ರ ಭಗವತಾ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತೇ, ಭೂಮಿಪ್ರಾರ್ಥಿತೇನ ಬ್ರಹ್ಮಣಾಽಭ್ಯರ್ಥಿತಸ್ಯ ಭಗವತೋ ಭೂಮಿಭಾರಾಪಹಾರಾರ್ಥಂ ವಸುದೇವೇನ ದೇವಕ್ಯಾಮಾವಿರ್ಭೂತಸ್ಯ ತಾದರ್ಥ್ಯೇನ ಮಧ್ಯಮಂ ಪೃಥಾಸುತಂ ಪ್ರಥಿತಮಹಿಮಾನಂ ಪ್ರೇರಯಿತುಂ ಧರ್ಮಯೋರಿಹಾನೂದ್ಯಮಾನತ್ವಾತ್ , ಅತೋ ನಾಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯ ನಿಷ್ಠಾದ್ವಯಂ ಪರಾಪರವಿಷಯಭಾವಮನುಭವಿತುಮಲಮಿತಿ । ತನ್ನ । ಭಗವತೋ ಧರ್ಮಸಂಸ್ಥಾಪನಸ್ವಾಭಾವ್ಯಧ್ರೌವ್ಯಾದ್ ಧರ್ಮದ್ವಯಸ್ಥಾಪನಾರ್ಥಮೇವ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಾಭ್ಯುಪಗಮಾದ್ಭೂಭಾರಪರಿಹಾರಸ್ಯ ಚಾಽಽರ್ಥಿಕತ್ವಾತ್ , ಅರ್ಜುನಂ ನಿಮಿತ್ತೀಕೃತ್ಯಾಧಿಕಾರಿಣಂ ಸ್ವಧರ್ಮಪ್ರವರ್ತನದ್ವಾರಾ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠಾಯಾಮವತಾರಯಿತುಂ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯ ಪ್ರಣೀತತ್ವಾತ್ , ಉಚಿತಮಸ್ಯ ನಿಷ್ಠಾದ್ವಯವಿಷಯತ್ವಮಿತಿ ಪರಿಹರತಿ –
ಸ ಭಗವಾನ್ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಧರ್ಮದ್ವಯಮರ್ಜುನಾಯೋಪದಿದೇಶ ಇತ್ಯಂತೇನ ಭಾಷ್ಯೇಣ ।
ತತ್ರ, ನೇದಂ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಮುಚಿತಮಾಪ್ತಪ್ರಣೀತತ್ವಾನಿರ್ಧಾರಣಾತ್ ತಥಾವಿಧಶಾಸ್ತ್ರಾಂತರವದಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ, ಮಂಗಲಾಚರಣಸ್ಯೋದ್ದೇಶ್ಯಂ ದರ್ಶಯನ್ ಆದೌ ಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಣೇತುರಾಪ್ತತ್ವನಿರ್ಧಾರಣಾರ್ಥಂ ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವಾದಿಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪೂರ್ವಕಂ ಸರ್ವಜಗಜ್ಜನಯಿತೃತ್ವಮಾಹ –
ಸ ಭಗವಾನಿತಿ ।
ಪ್ರಕೃತೋ ನಾರಾಯಣಾಖ್ಯೋ ದೇವಃ ಸರ್ವಜ್ಞಃ ಸರ್ವೇಶ್ವರಃ ಸಮಸ್ತಮಪಿ ಪ್ರಪಂಚಮುತ್ಪಾದ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ । ನ ಚ ತಸ್ಯಾನಾಪ್ತತ್ವಮ್ , ಈಶ್ವರಾನುಗೃಹೀತಾನಾಮಾಪ್ತತ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ್ಯಾ ತಸ್ಯ ಪರಮಾಪ್ತತ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧೇರಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ನನು ಭಗವತಾ ಸೃಷ್ಟಮಪಿ ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಾದಿವಿಶಿಷ್ಟಂ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ಜಗತ್ ನ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಿಮಾಸ್ಥಾತುಂ ಶಕ್ಯತೇ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕಾಭಾವಾತ್ , ನ ಚ ಪರಸ್ಯೈವೇಶ್ವರಸ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕತ್ವಂ ವೈಷಮ್ಯಾದಿಪ್ರಸಂಗಾತ್ , ತತ್ರಾಹ –
ತಸ್ಯ ಚೇತಿ ।
ಸೃಷ್ಟಸ್ಯ ಜಗತೋ ಮರ್ಯಾದಾವಿರಹಿತತ್ವೇ ಶಂಕಿತೇ ತದೀಯಾಂ ವ್ಯವಸ್ಥಾಂ ಕರ್ತುಮಿಚ್ಛನ್ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕಮಾಲೋಚ್ಯ ಕ್ಷತ್ರಸ್ಯಾಪಿ ಕ್ಷತ್ರತ್ವೇನ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ಧರ್ಮಂ ತಥಾವಿಧಮಧಿಗಮ್ಯ ಸೃಷ್ಟವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಸೃಷ್ಟಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯಸ್ವಭಾವತಯಾ ಸಾಧಯಿತಾರಮಂತರೇಣಾಸಂಭಾವತ್ ತಸ್ಯೈವ ತದನುಷ್ಠಾತೃತ್ವಾನಭ್ಯುಪಗಮಾತ್ ಪ್ರಾಣಿಪ್ರಭೇದಾನಾಮಧರ್ಮಪ್ರಾಯಾಣಾಂ ತದಯೋಗಾತ್ ಕುತಸ್ತದೀಯಾ ಸೃಷ್ಟಿರಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಹ –
ಮರೀಚ್ಯಾದೀನಿತಿ ।
ತೇಷಾಂ ಭಗವತಾ ಸೃಷ್ಟಾನಾಂ ಪ್ರಜಾಸೃಷ್ಟಿಹೇತೂನಾಂ ಯಾಗದಾನಾದಿಪ್ರವೃತ್ತಿಸಾಧ್ಯಂ ಧರ್ಮಮನುಷ್ಠಾತುಮಧಿಕೃತಾನಾಂ ಸ್ವಕೀಯತ್ವೇನ ತದುಪಾದಾನಮುಪಪನ್ನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಚೈತ್ಯವಂದನಾದಿಭ್ಯೋ ವಿಶೇಷಾರ್ಥಂ ಧರ್ಮಂ ವಿಶಿನಷ್ಟಿ –
ವೇದೋಕ್ತಮಿತಿ ।
ನನು ನೈತಾವತಾ ಜಗದಶೇಷಮಪಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಯಿತುಂ ಶಕ್ಯತೇ, ಪ್ರವೃತ್ತಿಮಾರ್ಗಸ್ಯ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಧರ್ಮಂ ಪ್ರತಿ ನಿಯತತ್ವೇಽಪಿ ನಿವೃತ್ತಿಮಾರ್ಗಸ್ಯ ತೇನ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನಾಯೋಗ್ಯತ್ವಾತ್ , ತತ್ರಾಹ –
ತತೋಽನ್ಯಾಂಶ್ಚೇತಿ ।
ನಿವೃತ್ತಿರೂಪಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಶಮದಮಾದ್ಯಾತ್ಮನೋ ಗಮಕಮಾಹ –
ಜ್ಞಾನೇತಿ ।
ವಿವೇಕವೈರಾಗ್ಯಾತಿಶಯೇ ಶಮಾದ್ಯತಿಶಯೋ ಗಮ್ಯತೇ । ತತೋ ವಿವೇಕಾದಿ ತಸ್ಯ ಗಮಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಧರ್ಮೇ ಬಹುವಿದಾಂ ವಿವಾದದರ್ಶನಾಜ್ಜಗತಃ ಸ್ಥೇಮ್ನೇ ಕಾರಣೀಭೂತಧರ್ಮಾಂತರಮಪಿ ಸ್ರಷ್ಟವ್ಯಮಸ್ತೀತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಹ –
ದ್ವಿವಿಧೋ ಹೀತಿ ।
ಅತಿಪ್ರಸಂಗಾಪ್ರಸಂಗವ್ಯಾವೃತ್ತಯೇ ಪ್ರಕೃತಂ ಧರ್ಮಂ ಲಕ್ಷಯತಿ –
ಪ್ರಾಣಿನಾಮಿತಿ ।
ಪ್ರವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣೋ ಧರ್ಮೋಽಭ್ಯುದಯಾರ್ಥಿನಾಂ ಸಾಕ್ಷಾದಭ್ಯುದಯಹೇತುಃ, ನಿಶ್ರೇಯಸಾರ್ಥಿನಾಂ ಪರಂಪರಯಾ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಹೇತುಃ । ನಿವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಸ್ತು ಧರ್ಮಃ ಸಾಕ್ಷಾದೇವ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಹೇತುರಿತಿ ವಿಭಾಗಃ । ಜ್ಞಾನಸ್ಯೈವ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಹೇತುತ್ವೇಽಪಿ ಶಮಾದೀನಾಂ ಜ್ಞಾನದ್ವಾರಾ ಮೋಕ್ಷಹೇತುತ್ವಂ, ಜ್ಞಾನಾತಿರಿಕ್ತವ್ಯವಧಾನಾಭಾವಾಚ್ಚ ಸಾಕ್ಷಾದಿತ್ಯುಕ್ತಮ್ ।
ಯದ್ಯೇವಂ ಧರ್ಮೋ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ, ತರ್ಹಿ ವರ್ಣಿತ್ವಮಾಶ್ರಮಿತ್ವಂ ಚೋಪೇಕ್ಷ್ಯ ಸರ್ವೈರೇವ ಪುರುಷಾರ್ಥಾರ್ಥಿಭಿರ್ದ್ವಾವಪಿ ಧರ್ಮೌ ಯಥಾಯೋಗ್ಯಮನುಷ್ಠೇಯಾವಿತ್ಯಾನುಷ್ಠಾತೃನಿಯಮಾಸಿದ್ಧಿರಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಹ –
ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದ್ಯೈರಿತಿ ।
ಅರ್ಥಿತ್ವಾವಿಶೇಷೇಽಪಿ ಶ್ರುತಿಸ್ಮೃತಿಪರ್ಯಾಲೋಚನಯಾಽನುಷ್ಠಾನಾನ್ನಿಯಮಸಿದ್ಧಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ನಿತ್ಯನೈಮಿತ್ತಿಕೇಷು ಯಾವಜ್ಜೀವಮನುಷ್ಠಾನಂ ಕಾಮ್ಯೇಷು ಕರಣಾಂಶೇ ರಾಗಾಧೀನಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಇತಿಕರ್ತವ್ಯತಾಂಶೇ ವೈಧೀತಿ ವಿಭಾಗೇಽಪಿ ಕದಾಚಿದೇವಾನುಷ್ಠಾನಮಿತಿ ವಿಭಾಗಮಭಿಪ್ರೇತ್ಯಾಹ –
ದೀರ್ಘೇಣೇತಿ ।
ಅಥ ಯಥೋಕ್ತಧರ್ಮವಶಾದೇವ ಜಗತೋ ವಿವಕ್ಷಿತಸ್ಥಿತಿಸಿದ್ಧೇರ್ಭಗವತೋ ನಾರಾಯಣಸ್ಯಾದಿಕರ್ತುರನೇಕಾನರ್ಥಕಲುಷಿತಶರೀರಪರಿಗ್ರಹಾಸಂಭವಾದನ್ಯಸ್ಯೈವ ಕಸ್ಯಚಿದನಾಪ್ತಸ್ಯ ವೈಷಮ್ಯನೈರ್ಘೃಣ್ಯವತೋ ನಿಗ್ರಹಪರಿಗ್ರಹದ್ವಾರೇಣ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರಣಯನಮಿತಿ ಕುತೋಽಸ್ಯ ಆಪ್ತಪ್ರಣೀತತ್ವಮ್ , ತತ್ರಾಹ –
ಅನುಷ್ಠಾತೄಣಾಮಿತಿ ।
ಅಥವಾ ಯಥೋಕ್ತಶಂಕಾಯಾಂ ದೀರ್ಘೇಣೇತ್ಯಾರಭ್ಯೋತ್ತರಮ್ । ಮಹತಾ ಕಾಲೇನ ಕೃತತ್ರೇತಾತ್ಯಯೇ ದ್ವಾಪರಾವಸಾನೇ ಸಾಧಕಾನಾಂ ಕಾಮಕ್ರೋಧಾದಿಪೂರ್ವಕಾದವಿವೇಕಾದಧರ್ಮಬಾಹುಲ್ಯಾದ್ಧರ್ಮಾಭಿಭವಾದಧರ್ಮಾಭಿವೃದ್ಧೇಶ್ಚ ಜಗತೋ ಮರ್ಯಾದಾಭೇದೇ ತದೀಯಾಂ ಮರ್ಯಾದಾಮಾತ್ಮನಿರ್ಮಿತಾಂ ಪಾಲಯಿತುಮಿಚ್ಛನ್ ಪ್ರಕೃತೋ ಭಗವಾನ್ ಏತದರ್ಥೇನ ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಾದಿಸಂರಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಲೀಲಾಮಯಂ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಪ್ರಯುಕ್ತಂ ಸ್ವೇಚ್ಛಾವಿಗ್ರಹಂ ಜಗ್ರಾಹೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
‘ಭೌಮಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಗುಪ್ತ್ಯೈ ವಸುದೇವಾದಜೀಜನತ್’ [ಮ.ಭಾ.ಶಾಂ. ೪೭.೨೯] ಇತಿ ಸ್ಮೃತಿಮನುಸೃತ್ಯ ಪದದ್ವಯಮನೂದ್ಯ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ಭೌಮಸ್ಯೇತಿ ।
ಅಂಶೇನೇತಿ ।
ಸ್ವೇಚ್ಛಾನಿರ್ಮಿತೇನ ಮಾಯಾಮಯೇನ ಸ್ವರೂಪೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಕಿಲ ಇತಿ
ಕಿಲೇತ್ಯಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ಪೌರಾಣಿಕೀ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿರನೂದ್ಯತೇ । ನ ಹಿ ಭಗವತೋ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತಸ್ಯೇದಂ ಜನ್ಮೇತಿ ಯುಜ್ಯತೇ, ಬಹುವಿಧಾಗಮವಿರೋಧಾದಿತಿ ಭಾವಃ ।
ನನು ವೈದಿಕಧರ್ಮಸಂರಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಭಗವತೋ ಜನ್ಮ, ‘ಯದಾ ಯದಾ ಹಿ ಧರ್ಮಸ್ಯ’ [ಭ. ಗೀ. ೪.೭] ಇತ್ಯಾದಿದರ್ಶನಾತ್ । ಕಿಮಿದಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವಸ್ಯ ರಕ್ಷಣಾರ್ಥಮಿತಿ ತತ್ರಾಹ –
ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವಸ್ಯ ಹೀತಿ ।
ತಥಾಪಿ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಭೇದವ್ಯವಸ್ಥಾಪನಂ ವಿನಾ ಕಥಂ ಯಥೋಕ್ತಧರ್ಮರಕ್ಷಣಮಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯಾಹ –
ತದಧೀನತ್ವಾದಿತಿ ।
ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ಹಿ ಪುರೋಧಾಯ ಕ್ಷತ್ರಾದಿಃ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ, ಯಾಜನಾಧ್ಯಾಪನಯೋಸ್ತದ್ಧರ್ಮತ್ವಾತ್ ತದ್ದ್ವಾರಾ ಚ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಭೇದವ್ಯವಸ್ಥಾಪನಾತ್ । ಅತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯೇ ರಕ್ಷಿತೇ ಸರ್ವಮಪಿ ಸುರಕ್ಷಿತಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ ।