నను నైవం సాధ్యసాధనభూతం నిష్ఠాద్వయమత్ర భగవతా ప్రతిపాద్యతే, భూమిప్రార్థితేన బ్రహ్మణాఽభ్యర్థితస్య భగవతో భూమిభారాపహారార్థం వసుదేవేన దేవక్యామావిర్భూతస్య తాదర్థ్యేన మధ్యమం పృథాసుతం ప్రథితమహిమానం ప్రేరయితుం ధర్మయోరిహానూద్యమానత్వాత్ , అతో నాస్య శాస్త్రస్య నిష్ఠాద్వయం పరాపరవిషయభావమనుభవితుమలమితి । తన్న । భగవతో ధర్మసంస్థాపనస్వాభావ్యధ్రౌవ్యాద్ ధర్మద్వయస్థాపనార్థమేవ ప్రాదుర్భావాభ్యుపగమాద్భూభారపరిహారస్య చాఽఽర్థికత్వాత్ , అర్జునం నిమిత్తీకృత్యాధికారిణం స్వధర్మప్రవర్తనద్వారా జ్ఞాననిష్ఠాయామవతారయితుం గీతాశాస్త్రస్య ప్రణీతత్వాత్ , ఉచితమస్య నిష్ఠాద్వయవిషయత్వమితి పరిహరతి –
స భగవాన్ ఇత్యాదినా ధర్మద్వయమర్జునాయోపదిదేశ ఇత్యన్తేన భాష్యేణ ।
తత్ర, నేదం గీతాశాస్త్రం వ్యాఖ్యాతుముచితమాప్తప్రణీతత్వానిర్ధారణాత్ తథావిధశాస్త్రాన్తరవదిత్యాశఙ్క్య, మఙ్గలాచరణస్యోద్దేశ్యం దర్శయన్ ఆదౌ శాస్త్రప్రణేతురాప్తత్వనిర్ధారణార్థం సర్వజ్ఞత్వాదిప్రతిజ్ఞాపూర్వకం సర్వజగజ్జనయితృత్వమాహ –
స భగవానితి ।
ప్రకృతో నారాయణాఖ్యో దేవః సర్వజ్ఞః సర్వేశ్వరః సమస్తమపి ప్రపఞ్చముత్పాద్య వ్యవస్థితః । న చ తస్యానాప్తత్వమ్ , ఈశ్వరానుగృహీతానామాప్తత్వప్రసిద్ధ్యా తస్య పరమాప్తత్వప్రసిద్ధేరిత్యర్థః ।
నను భగవతా సృష్టమపి చాతుర్వర్ణ్యాదివిశిష్టం హిరణ్యగర్భాదిలక్షణం జగత్ న వ్యవస్థితిమాస్థాతుం శక్యతే వ్యవస్థాపకాభావాత్ , న చ పరస్యైవేశ్వరస్య వ్యవస్థాపకత్వం వైషమ్యాదిప్రసఙ్గాత్ , తత్రాహ –
తస్య చేతి ।
సృష్టస్య జగతో మర్యాదావిరహితత్వే శఙ్కితే తదీయాం వ్యవస్థాం కర్తుమిచ్ఛన్ వ్యవస్థాపకమాలోచ్య క్షత్రస్యాపి క్షత్రత్వేన ప్రసిద్ధం ధర్మం తథావిధమధిగమ్య సృష్టవానిత్యర్థః ।
సృష్టస్య ధర్మస్య సాధ్యస్వభావతయా సాధయితారమన్తరేణాసమ్భావత్ తస్యైవ తదనుష్ఠాతృత్వానభ్యుపగమాత్ ప్రాణిప్రభేదానామధర్మప్రాయాణాం తదయోగాత్ కుతస్తదీయా సృష్టిరిత్యాశఙ్క్యాహ –
మరీచ్యాదీనితి ।
తేషాం భగవతా సృష్టానాం ప్రజాసృష్టిహేతూనాం యాగదానాదిప్రవృత్తిసాధ్యం ధర్మమనుష్ఠాతుమధికృతానాం స్వకీయత్వేన తదుపాదానముపపన్నమిత్యర్థః ।
చైత్యవన్దనాదిభ్యో విశేషార్థం ధర్మం విశినష్టి –
వేదోక్తమితి ।
నను నైతావతా జగదశేషమపి వ్యవస్థాపయితుం శక్యతే, ప్రవృత్తిమార్గస్య పూర్వోక్తధర్మం ప్రతి నియతత్వేఽపి నివృత్తిమార్గస్య తేన వ్యవస్థాపనాయోగ్యత్వాత్ , తత్రాహ –
తతోఽన్యాంశ్చేతి ।
నివృత్తిరూపస్య ధర్మస్య శమదమాద్యాత్మనో గమకమాహ –
జ్ఞానేతి ।
వివేకవైరాగ్యాతిశయే శమాద్యతిశయో గమ్యతే । తతో వివేకాది తస్య గమకమిత్యర్థః ।
ధర్మే బహువిదాం వివాదదర్శనాజ్జగతః స్థేమ్నే కారణీభూతధర్మాన్తరమపి స్రష్టవ్యమస్తీత్యాశఙ్క్యాహ –
ద్వివిధో హీతి ।
అతిప్రసఙ్గాప్రసఙ్గవ్యావృత్తయే ప్రకృతం ధర్మం లక్షయతి –
ప్రాణినామితి ।
ప్రవృత్తిలక్షణో ధర్మోఽభ్యుదయార్థినాం సాక్షాదభ్యుదయహేతుః, నిశ్రేయసార్థినాం పరమ్పరయా నిఃశ్రేయసహేతుః । నివృత్తిలక్షణస్తు ధర్మః సాక్షాదేవ నిఃశ్రేయసహేతురితి విభాగః । జ్ఞానస్యైవ నిఃశ్రేయసహేతుత్వేఽపి శమాదీనాం జ్ఞానద్వారా మోక్షహేతుత్వం, జ్ఞానాతిరిక్తవ్యవధానాభావాచ్చ సాక్షాదిత్యుక్తమ్ ।
యద్యేవం ధర్మో లక్ష్యతే, తర్హి వర్ణిత్వమాశ్రమిత్వం చోపేక్ష్య సర్వైరేవ పురుషార్థార్థిభిర్ద్వావపి ధర్మౌ యథాయోగ్యమనుష్ఠేయావిత్యానుష్ఠాతృనియమాసిద్ధిరిత్యాశఙ్క్యాహ –
బ్రాహ్మణాద్యైరితి ।
అర్థిత్వావిశేషేఽపి శ్రుతిస్మృతిపర్యాలోచనయాఽనుష్ఠానాన్నియమసిద్ధిరిత్యర్థః ।
నిత్యనైమిత్తికేషు యావజ్జీవమనుష్ఠానం కామ్యేషు కరణాంశే రాగాధీనా ప్రవృత్తిః ఇతికర్తవ్యతాంశే వైధీతి విభాగేఽపి కదాచిదేవానుష్ఠానమితి విభాగమభిప్రేత్యాహ –
దీర్ఘేణేతి ।
అథ యథోక్తధర్మవశాదేవ జగతో వివక్షితస్థితిసిద్ధేర్భగవతో నారాయణస్యాదికర్తురనేకానర్థకలుషితశరీరపరిగ్రహాసమ్భవాదన్యస్యైవ కస్యచిదనాప్తస్య వైషమ్యనైర్ఘృణ్యవతో నిగ్రహపరిగ్రహద్వారేణ గీతాశాస్త్రప్రణయనమితి కుతోఽస్య ఆప్తప్రణీతత్వమ్ , తత్రాహ –
అనుష్ఠాతౄణామితి ।
అథవా యథోక్తశఙ్కాయాం దీర్ఘేణేత్యారభ్యోత్తరమ్ । మహతా కాలేన కృతత్రేతాత్యయే ద్వాపరావసానే సాధకానాం కామక్రోధాదిపూర్వకాదవివేకాదధర్మబాహుల్యాద్ధర్మాభిభవాదధర్మాభివృద్ధేశ్చ జగతో మర్యాదాభేదే తదీయాం మర్యాదామాత్మనిర్మితాం పాలయితుమిచ్ఛన్ ప్రకృతో భగవాన్ ఎతదర్థేన చాతుర్వర్ణ్యాదిసంరక్షణార్థం లీలామయం మాయాశక్తిప్రయుక్తం స్వేచ్ఛావిగ్రహం జగ్రాహేత్యర్థః ।
‘భౌమస్య బ్రహ్మణో గుప్త్యై వసుదేవాదజీజనత్’ [మ.భా.శాం. ౪౭.౨౯] ఇతి స్మృతిమనుసృత్య పదద్వయమనూద్య వ్యాచష్టే –
భౌమస్యేతి ।
అంశేనేతి ।
స్వేచ్ఛానిర్మితేన మాయామయేన స్వరూపేణేత్యర్థః ।
కిల ఇతి
కిలేత్యస్మిన్నర్థే పౌరాణికీ ప్రసిద్ధిరనూద్యతే । న హి భగవతో వ్యతిరిక్తస్యేదం జన్మేతి యుజ్యతే, బహువిధాగమవిరోధాదితి భావః ।
నను వైదికధర్మసంరక్షణార్థం భగవతో జన్మ, ‘యదా యదా హి ధర్మస్య’ [భ. గీ. ౪.౭] ఇత్యాదిదర్శనాత్ । కిమిదం బ్రాహ్మణత్వస్య రక్షణార్థమితి తత్రాహ –
బ్రాహ్మణత్వస్య హీతి ।
తథాపి వర్ణాశ్రమభేదవ్యవస్థాపనం వినా కథం యథోక్తధర్మరక్షణమిత్యాశఙ్క్యాహ –
తదధీనత్వాదితి ।
బ్రాహ్మణం హి పురోధాయ క్షత్రాదిః ప్రతిష్ఠాం ప్రతిపద్యతే, యాజనాధ్యాపనయోస్తద్ధర్మత్వాత్ తద్ద్వారా చ వర్ణాశ్రమభేదవ్యవస్థాపనాత్ । అతో బ్రాహ్మణ్యే రక్షితే సర్వమపి సురక్షితం భవతీత్యర్థః ।