అన్తరా భూతగ్రామవత్స్వాత్మనః ।
కౌషీతకేయకహోలచాక్రాయణోషస్తప్రశ్నోపక్రమయోర్విద్యోర్నైరన్తర్యేణామ్నాతయోః కిమస్తి భేదో న వేతి విశయే భేద ఎవేతి భ్రూమః । కుతః యద్యప్యుభయత్ర ప్రశ్నోత్తరయోరభేదః ప్రతీయతే, తథాపి తత్స్యైవైకస్య పునః శ్రుతేరవిశేషాదానర్థక్యప్రసఙ్గాద్యజత్యభ్యాసవద్భేదః ప్రాప్తః । న చైకస్యైవ తాణ్డినాం నవకృత్వ ఉపదేశేఽపి యథా భేదో న భవతి “స ఆత్మా తత్త్వమసి శ్వేతకేతో”(ఛా. ఉ. ౬ । ౧౪ । ౩) ఇత్యత్ర తథేహాప్యభేద ఇతి యుక్తమ్ । భూయ ఎవ మా భగవాన్ విజ్ఞాపయతు, ఇతి హి తత్ర శ్రూయతే తేనాభేదో యుజ్యతే । న చేహ తథాస్తి । తేన యద్యపీహ వేద్యాభేదోఽవగమ్యతే తథాప్యేకత్ర తస్యైవాశనాయాదిమాత్రాత్యయోపాధేరుపాసనాదేకత్ర చ కార్యకరణవిరహోపాధేరుపాసనాద్విద్యాభేద ఎవేతి ప్రాప్తే ప్రత్యుచ్యతే । నైతదుపాసనావిధానపరమపి తు వస్తుస్వరూపప్రతిపాదనపరం ప్రశ్నప్రతివచనాలోచనేనోపలభ్యతే । కిమతో యద్యేవమ్ । ఎతదతో భవతివిధేరప్రాప్తప్రాపణార్థత్వాత్ప్రాప్తావనుపపత్తిః । వస్తుస్వరూపం తు పునఃపునరుచ్యమానమపి న దోషమావహతి శతకృత్వోఽపి హి పథ్యం వదన్త్యాప్తాః । విశేషతస్తు వేదః పితృభ్యామప్యభ్యర్హితః । నచ సర్వథా పౌనరుక్త్యమ్ । ఎకత్రాశనాయాద్యత్యయాదన్యత్ర చ కార్యకారణప్రవిలయాత్ । తస్మాదేకా విద్యా ప్రత్యభిజ్ఞానాత్ । ఉభాభ్యామపి విద్యాభ్యాం భిన్న ఆత్మా ప్రతిపాద్యతే ఇతి యో మన్యతే పూర్వపక్షైకదేశీ తం ప్రతి సర్వాన్తరత్వవిరోధో దర్శితః ॥ ౩౫ ॥
అన్యథా భేదానుపపత్తిరితి చేన్నోపదేశాన్తరవదితి।
అస్య తు పూర్వపక్షతత్త్వాభిప్రాయో దర్శితః । సుగమమన్యత్ ॥ ౩౬ ॥
అన్తరా భూతగ్రామవత్స్వాత్మనః ॥౩౫॥ బృహదారణ్యకే పఞ్చమేఽధ్యాయే ‘‘అథ హైనం యాజ్ఞవల్క్యముషస్తశ్చాక్రాయణః పప్రచ్ఛ యత్ సాక్షాదపరోక్షాద్ బ్రహ్మ య ఆత్మా సర్వాన్తరస్తం మే వ్యాచక్ష్వే’’త్యుపక్రమమేకం బ్రాహ్మణమ్ । ‘‘అథ హైనం కహోలః కౌషీతకేయః పప్రచ్ఛ యదేవ సాక్షీది’’త్యాద్యపరమ్ । ఉషస్త ఇతి నామతః । చక్రస్యాపత్యం చాక్రః । చాక్రస్యాపత్యం చక్రస్య యువా చాక్రాయణః । కహోల ఇత్యపి నామతః । కుషీతకస్యాపత్యం కౌషీతకః । తస్యాపత్యం కుషీతకస్య యువా కౌషీతకేయః । ఘటాదీనాం హి వృత్తికర్మత్వేనాపరోత్వమ్ , బ్రహ్మ తు సాక్షాత్స్వత ఎవాపరోక్షాదపరోక్షమిత్యర్థః ।
తదేవ బ్రహ్మ ప్రత్యగాత్మేత్యాహ –
య ఆత్మేతి ।
స చ సర్వాన్తరః ; బ్రహ్మణి సిద్ధస్య సర్వాన్తరత్వస్యాత్మని నిర్దేశాదాత్మని స్థితస్య చాపరోక్షత్వస్య బ్రహ్మణి సంకీర్తనాదుభయోరేకత్వం సుదృఢీకృతమ్ ।
అత్రాభ్యాసాత్సర్వాన్తరత్వప్రత్యభిజ్ఞానాచ్చ సంశయమాహ –
కిమస్తి భేద ఇతి ।
పూర్వత్ర పిబన్తావిత్యస్య లాక్షణికత్వముపాదాయ మన్త్రద్వయేఽపి భోక్త్రభోక్తృపరత్వేనార్థైక్యాద్విద్యైక్యముక్తమ్ , ఇహ త్వర్థైక్యేఽపి న విద్యైక్యమభ్యాసాదితి పూర్వపక్షమాహ –
భేద ఎవేతి ।
న చేహ తథాస్తీతి ।
యదేవ సాక్షాదిత్యేవకారో యత్సాక్షాదపరోక్షాదేవ న కదాచిదపి పరోక్షమిత్యేవం యోజ్యత ఇతి మన్యతే , సిద్ధాన్తే తు వ్యవహితాన్వయప్రసఙ్గాన్నేయం సాధ్వీ యోజనేతి ప్రక్రాన్తస్యైవానువృత్త్యర్థ ఎవకార ఇత్యుక్తం భాష్యే ।
నన్వపరోక్షత్వాదిరూపవిద్యైక్యప్రత్యభిజ్ఞానే కథం విద్యాభేదస్తత్రాహ –
తేనేతి ।
ఉషస్తిబ్రాహ్మణే కార్యకారణవిరహః ప్రతిపాద్యః ; ప్రాణేన ప్రాణితీత్యాదినిర్దేశాత్ । కహోలబ్రాహ్మణేఽశనాయాదివిరహః । అయం చాభ్యాససిద్ధోపాసనభేదనిర్వాహక ఉపాధిః సమిదాదీనామివ దేవతాదిః ।
ప్రశ్నప్రతివచనాలోచనేనేతి ।
తన్మే వ్యాచక్ష్వేతి హి ప్రవృత్తిరుపలభ్యతే । ప్రతివచనస్య చ న దృష్టేర్ద్రష్టారం పశ్యేరిత్యవిషయవస్తుప్రతిపాదనపరత్వం దృశ్యతే న తూషస్తిపరత్వమితి ।
నను సిద్ధవస్తుప్రతిపాదనపరత్వేఽప్యభ్యాసవైయర్థ్యస్య కా గతిరితి పరిచోద్యం పరిహరతి –
కిమత ఇత్యాదినా ।
సమిధో యజతి ఇత్యాదౌ విధేః ప్రవృత్త్యుత్పాదకత్వాత్ జ్ఞాతే చ స్వత ఎవ ప్రవృత్తేర్విధివైయర్థ్యాదజ్ఞాతం వస్తు జ్ఞాప్యమ్ , సిద్ధవస్తుజ్ఞాపనం తు ప్రాప్తేప్యర్థే శ్రోతురాదరార్థం పునః పునః కృతమపి ప్రమిత్యతిశయఫలత్వాదదుష్టమిత్యర్థః । పితృభ్యాం మాతాపితృభ్యామ్ । నను యద్యస్మిన్నధికరణేఽభ్యాసాద్విద్యాభేద ఇతి పూర్వః పక్షః । తర్హ్యన్తరామ్నానావిశేషాదితి సిద్ధాన్తే హేతుర్న వక్తవ్యః ।
అర్థైక్యస్యాభ్యాససాధకత్వేన పూర్వపక్షానుగుణ్యాదత ఆహ –
ఉభాభ్యామపీతి ।
ప్రథమం సూత్రం పూర్వపక్షైకదేశిమతనిరాసార్థం , సాక్షాత్పూర్వపక్షసిద్ధాన్తౌ తూన్నీతౌ భాష్యటీకాభ్యామవగన్తవ్యావిత్యర్థః । తథా చ పూర్వపక్షభాష్యమభ్యాససామర్థ్యాదిత్యాది వస్తుస్వరూపం త్విత్యాదికా చ సిద్ధాన్తటీకా । తత్ర వస్తుస్వరూపం త్విత్యాదినాఽభ్యాసహేతోరన్యథాసిద్ధిరుక్తా । న చ సర్వథా పౌనరుక్త్యమిత్యాదినాభ్యాస ఎవాసిద్ధోఽర్థభేదాదిత్యుక్తమ్ ॥౩౫॥
నన్వేకవిధేఽపి తత్త్వమసీతివత్పునఃశ్రుత్యుపపత్తేర్న ద్వితీయసూత్రగతశఙ్కాభాగస్యోత్థానమిత్యాశఙ్క్యాహ –
అస్య త్వితి ।
భూయ ఎవ మా భగవాన్విజ్ఞాపయత్వితి వాక్యాత్ , తత్ర విద్యైక్యం నాత్ర తదితి పూర్వపక్షాభిప్రాయో దర్శిత ఇత్యర్థః । యదేవ సాక్షాదిత్యేవకారాదత్రాపి వద్యైక్యమితి భగవతా భాష్యకారేణ ప్రతిపాదితం , తత్ స్ఫుటమితి న వ్యాఖ్యాయత ఇత్యాహ – సుగమమన్యదితి ॥౩౬॥