సైవ హి సత్యాదయః ।

తద్వై తదేతదేవ తదాస సత్యమేవ స యో హైతన్మహద్యక్షం ప్రథమజం వేదం సత్యం బ్రహ్మేతి జయతీమాంల్లోకాఞ్జిత ఇత్యసావసద్య ఎవమేతన్మహద్యక్షం ప్రథమజం వేద సత్యం బ్రహ్మేతి సత్యం హ్యేవ బ్రహ్మ । పూర్వోక్తస్య హృదయాఖ్యస్య బ్రహ్మణః సత్యమిత్యుపాసనమనేన సన్దర్భేణ విధీయతే । తదితి హృదయాఖ్యం బ్రహ్మైకేన తదా పరామృశతి । ఎతదేవేతి వక్ష్యమాణం ప్రకారాన్తరమస్య పరామృశతి । తత్తాదాగ్రే ఆస బభూవ । కిం తదిత్యత ఆహసత్యమేవ । సచ్చ మూర్తం త్యచ్చామూర్తం చ సత్త్యమ్ । తదుపాసకస్య ఫలమాహస యో హైతమితి । యః ప్రథమజం యక్షం పూజ్యం వేద । కథం వేదేత్యత ఆహ - సత్యం బ్రహ్మేతీతి । స జయతీమాన్ లోకాన్ । కిఞ్చ జితో వశీకృత ఇనుశబ్ద ఇత్థంశబ్దస్యార్థే వర్తతే । విజేతవ్యత్వేన బుద్ధిసంనిహితం శత్రుం పరామృశతి అసావితి । అసద్భవేన్నశ్యేత్ । ఉక్తమర్థం నిగమయతియ ఎవమేతదితి । ఎవం విద్వాన్కస్మాజ్జయతీత్యత ఆహసత్యమేవ యస్మాద్బ్రహ్మేతి । అతస్తదుపాసనాత్ఫలోత్పాదోఽపి సత్య ఇత్యర్థః । తద్యత్తత్సత్యం కిమసౌ । అత్రాపి తత్పదాభ్యాం రూపప్రకారౌ పరామృష్టౌ । కస్మింన్నాలమ్బనే తదుపాసనీయమిత్యత ఉత్తరమ్ - స ఆదిత్యో య ఎష ఇత్యాదినా తస్యోపనిషదహరహమితి । హన్తి పాప్మానం జహాతి చ య ఎవం వేదేత్యన్తేన । ఉపనిషత్రహస్యం నామ । తస్య నిర్వచనం - హన్తి పాప్మానం జహాతి చేతి । హన్తేర్జహాతేర్వా రూపమేతత్ । తథాచ నిర్వచనం కుర్వన్ఫలం పాపహానిమాహేతి ।

తమిమం విషయమాహ భాష్యకారః –

యో వై హైతమితి ।

సనామాక్షరోపాసనామితి ।

తథాచ శ్రుతిః “తదేతదక్షరం సత్యమితి స ఇత్యేకమక్షరం తీత్యేకమక్షరం యమిత్యేకమక్షరం ప్రథమోత్తమే అక్షరే సత్యం మధ్యతోఽనృతం తదేతదనృముభయతః సత్యేన పరిగృహీతం సత్యభూయమేవ భవతి నైవంవిద్వాంసమనృతం హినస్తి”(బృ. ఉ. ౫ । ౫ । ౧) ఇతి । తీతీకారానుబన్ధ ఉచ్చారణార్థః । నిరనుబన్ధస్తకారో ద్రష్టవ్యః । అత్ర హి ప్రథమోత్తమే అక్షరే సత్యం మృత్యురూపాభావాత్ । మధ్యతో మధ్యేఽనృతమనృతం హి మృత్యుః । మృత్య్వనృతయోస్తకారసామ్యాత్ । తదేతదనృతం మృత్యురూపముభయతః సత్యేన పరిగృహీతమ్ । అన్తర్భావితం సత్యరూపాభ్యామ్ । అతోఽకిఞ్చిత్కరం తత్సత్యభూయమేవ సత్యబాహుల్యమేవ భవతి । శేషమతిరోహితార్థమ్ । సేయం సత్యవిద్యాయాః సనామాక్షరోపాసనతా । యద్యపి తద్యత్సత్యమితి ప్రకృతానుకర్షేణాభేదః ప్రతీయతే తథాపి ఫలభేదేన భేదః సాధ్యభేదేనేవ నిత్యకామ్యవిషయోర్దర్శపూర్ణమాసాభ్యాం స్వర్గకామో యజేత యావజ్జీవం దర్శపూర్ణమాసాభ్యాం యజేతేతి శాస్త్రయోః సత్యప్యనుబన్ధాభేదే భేద ఇతి ప్రాప్తే ప్రత్యుచ్యతే - ఎకైవేయం విద్యా తత్సత్యమితి ప్రకృతపరామర్శాదభేదేన ప్రత్యభిజ్ఞానాత్ । నచ ఫలభేదః । తస్యోపనిషదహరహమితి తస్యైవ యదఙ్గాన్తరం రహస్యనామ్నోపాసనం తత్ప్రశంసార్థోఽర్థవాదోఽయం న ఫలవిధిః । యది పునర్విద్యావిధావధికారశ్రవణాభావాత్తత్కల్పనాయామార్థవాదికం ఫలం కల్ప్యేత తతో జాతేష్టావివాగృహ్యమాణవిశేషతయా సంవలితాధికారకల్పనా తతశ్చ సమస్తార్థవాదికఫలయుక్తమేకమేవోపాసనమితి సిద్ధమ్ ।

పరకీయం వ్యాఖ్యానముపన్యస్యతి –

కేచిత్పునరితి ।

వాజసనేయకమప్యక్ష్యాదిత్యవిషయం ఛాన్దోగ్యమపీత్యుపాస్యాభేదాదభేదః । తతశ్చ వాజసనేయోక్తానాం సత్యాదీనాముపసంహార ఇత్యత్రార్థే సైవ హి సత్యాదయ ఇతి సూత్రం వ్యాఖ్యాతం తదేతద్దూషయతి –

తన్న సాధ్వితి ।

జ్యోతిష్టోమకర్మసమ్బన్ధనీయముద్గీథవ్యపాశ్రయేతి ।

అనుబన్ధాభేదేఽపి సాధ్యభేదాద్భేద ఇతి విద్యాభేదాదనుపసంహార ఇతి ॥ ౩౮ ॥