కామాదీతరత్ర తత్ర చాయతనాదిభ్యః ॥౩౯॥ పూర్వత్ర తద్యత్సత్యమితి ప్రకృతాకర్షణేన రూపాభేదాద్గుణోపసంహార ఉక్తః , ఇహ తు క్వచిదాకాశస్యోపాస్యత్వం క్వచిత్తదాశ్రితస్య జ్ఞేయత్వమితి రూపభేదాద్గుణానుపసంహారః ।

అధికరణానారమ్భమాశఙ్కతే –

ఛాన్దోగ్యేతి ।

ఆశఙ్కాం వివృణోతి –

తథా హీతి ।

పరిహరతి –

తథాపీతి ।

స్తుతిర్హి దృష్టేన ద్వారేణ కర్తుం శక్యేతి సగుణవిద్యాసు ధ్యేయత్వేనోక్తానామపి గుణానాం నిర్గుణవిద్యాయాముపపన్నః స్తుత్యర్థత్వేనాన్వయశ్చేత్తర్హి నిర్గుణవిద్యాగతవశిత్వాదీనాం సగుణవిద్యాసు కథమన్వయః ? తం ప్రకారమాహ –

సగుణాయాంచేతి ।

ధ్యేయత్వం త్వపూర్వవిధ్యేకగమ్యం యత్ర చ వశిత్వాదయః శ్రూయన్తే న తత్రైషాం ధ్యేయత్వేన విధానమిత్యన్యత్ర గతానామపి న ధ్యేయత్వమ్ , స్తుత్యర్థత్వమ్ తు స్యాత్తదపి న శబ్దత ఎషాం తత్ర నయనమపేక్షతే , సత్యకామత్వాదిసామర్థ్యాదేవ సర్వేశ్వరత్వాదిసిద్ధేః । అతోఽన్తర్భావమాత్రముపసంహార ఇత్యర్థః । యస్తు సర్వాపి విద్యా సగుణేతి మన్యమాన ఇహ సాక్షాద్ గుణోపసంహారమాహ , తస్య న స్థానతోఽపీ (బ్ర.౩.పా.౨ సూ.౧౧ అ.) త్యధికరణం వ్యాచక్షీత ।

ఎకత్రేతి ।

య ఎషోఽన్తర్హృదయ ఆకాశస్తస్మిఞ్ఛేతే ఇత్యత్రాకాశాధారత్వస్య శ్రవణాదిత్యర్థః । ఆకాశ ఆధారో యస్య తస్య భావస్తత్త్వమ్ ।

అపరత్రేతి ।

దహరోఽస్మిన్నన్తరాకాశ ఇత్యత్ర గుణవత ఆకాశాత్మత్వగుణశ్రవణాదిత్యర్థః ।

ఛాన్దోగ్యే ఆత్మైవాకాశాత్మత్వేనోక్తః , బృహదారణ్యకే తు హృదయపుణ్డరీకాన్తర్వర్తిభౌతికదహరాకాశాశ్రిత ఆత్మా వశిత్వాదిగుణక ఉక్త ఇతి న రూపభేద ఇత్యాహ –

ఆకాశశబ్దేనేతి ।

నన్వాత్మోచ్యతాం , సగుణనిర్గుణత్వేన తు భేదాత్కథం గుణోపసంహార ఇతి , తత్రాధికరణారమ్భసమర్థనావసరోక్తం పరిహారం స్మారయతి – సగుణేతి ॥౩౯॥

ఇతి పఞ్చవింశం కామాద్యధికరణమ్ ॥