ఆదరాదలోపః ॥౪౦॥ ఉపాస్తిలోపేఽపి స్తుత్యర్థత్వేన గుణలోపవత్ ‘‘పూర్వోఽతిథిభ్య’’ ఇత్యాదిస్తుత్యుపపత్త్యర్థం భోజనలోపేఽపి ప్రాణాగ్నిహోత్రలోప ఇత్యవాన్తరసఙ్గతిః ।

పాదసఙ్గతిమాహ –

అస్తీతి ।

పూర్వభోజనమితి ।

తద్యద్భక్తం ప్రథమమితి వాక్యవిహితం ప్రాణాగ్నిహోత్రమిత్యర్థః ।

పదకర్మేతి ।

‘‘ఎకహాయన్యా క్రీణాతీ’’తి ప్రకృత్య శ్రూయతే ‘‘షట్ పదాన్యనునిష్కామతి సప్తమం పదమఞ్జలినా గృహ్ణాతి యర్హి హవిర్ధానే ప్రాచీ ప్రవర్తయేయుస్తర్హి తేనాక్షముపాఞ్జ్యా’’దితి ।సోమక్రయార్థం నీయమానాయా ఎకహాయన్యాః షట్పదాన్యనుగచ్ఛేదధ్వర్యుః । సప్తమపదబిమ్బగతపాంసూనఞ్జలినా గృహ్ణీయాద్ , గృహీత్వా స్థాపయేత్పునర్యస్మిన్ దివసే హవిర్ధానే శకటే ద్వే ప్రాఙ్ముఖే ప్రవర్తయేయుస్తదా తేన పాంశునాఽక్షం రథస్యాఞ్జేల్లిమ్పేదిత్యర్థః । తత్ర సంశయః - యదేతదక్షాభ్యఞ్జనం సప్తమపదసాధ్యం తదర్థమప్యేకహాయనీనయనమ్ । అతశ్చ తేనాపి ప్రయుజ్యతే , ఉత క్రయార్థమేవ , తతశ్చ తేనైవ ప్రయుజ్యతే ఇతి తత్ర ద్వయోరప్యేకహాయనీనయనసాధ్యత్వాత్కస్యచిదపి వాక్యతో విశేషసంబన్ధాఽనవగమాత్ సన్నిధ్యవిశేషాచ్చోభయార్థత్వం ప్రాపయ్య చతుర్థే సిద్ధాన్తితమ్ । యద్యపి క్రయనయనయోర్న సాక్షాదస్తి వాక్యకృతః సబన్ధః ; తథాప్యేకహాయనీద్వారా విద్యతే । సా హి తృతీయయా క్రయార్థాఽవసీయతే । యదర్థా చ సా తదర్థమేవ తత్సంస్కారార్థ నయనమిత్యస్తి క్రయనయనయోర్విశేషసంబన్ధః । నైవమస్తి పదకర్మణా నయనస్య విశేషసంబన్ధః । తస్మాత్క్రయార్థమేవ నయనమితి ।

తదిదమాహ –

యథేత్యాదినా ।

సోమక్రయార్థా చాసౌ నీయమానా చాసావేకహాయనీ చ తస్యాః సప్తమపదపాంసుగ్రహణమిత్యర్థః ।

తావచ్ఛబ్దేనాస్థిరత్వం పూర్వపక్షస్య నోచ్యత ఇత్యాహ –

తావచ్ఛబ్ద ఇతి ।

స్వామిభోజనస్య త్వతిథిభోజనాదుత్తరః కాలః , తం కాలమతీత్య ప్రాక్కాలే ప్రాణాగ్నిహోత్రస్య శ్రవణాత్ భోజనలోపేఽపి ప్రాణాగ్నిహోత్రకర్తవ్యతాఽవగమ్యత ఇత్యాహ –

జాబాలా హీతి ।

నన్వత్రాశనమాత్రస్య భోజనకాలాదపకర్ష ప్రతీయతే , న ప్రాణాగ్నిహోత్రస్యేత్యత ఆహ –

అశ్రీయాదితి చేతి ।

‘అగ్నిహోత్రముపాసత’ ఇతి వచనాదతిథిరూపభూతాని ప్రతి ఉపజీవ్యమగ్నిహోత్రం శ్రుతమ్ , ఎవం సతి అతిథిభోజనరూపాగ్నిహోత్రాత్ప్రాగుచ్యమానమశనమప్యగ్నిహోత్రమేవ ; అగ్నిహోత్రేణ సమభివ్యాహారాదేకవాక్యత్వప్రతీతేరిత్యర్థః ।

ఎవం విధిబలాత్ప్రాణాగ్నిహోత్రస్య భోజనకాలాదపనయనం ప్రదర్శ్యాదరాదితి సూత్రసూచితం వాక్యశేషమేతస్యార్థస్య స్తావకం దర్శయతి –

తదేవం సతీతి ।

నను భాష్యే భోజనశబ్దాత్ప్రాణాగ్నిహోత్రాదరో న ప్రతీయతేఽత ఆహ –

స్వామినః ప్రాణాగ్నిహోత్రమితి ।

అతిథిప్రాణాగ్నిహోత్రాత్పూర్వం స్వీయప్రాణాగ్నిహోత్రం కుర్యాదితరథా పూర్వమతిథిభ్యో భోజనదానే స్వాగ్నిహోత్రహోమేన పరాగ్నిహోత్రకరణమివాయుక్తం కృతం స్యాదిత్యాదరః స్వామీ యదా భుఙ్క్తే తదైవ ।

తథా చ కథం భోజనలోపే ప్రాణాహుత్యాపత్తిరితి శఙ్కతే –

నన్వాద్రియతామితి ।

కర్తర్యయం ప్రయోగః । అతిథిభోజనస్య పురస్తాద్విహితం స్వామిభోజనమిత్యధ్యాహారః ।

దూషణపరభాష్యస్యాభిప్రాయమాహ –

యథా హీతి ।

కౌణ్డపాయనేప్యుపసదాదిధర్మోఽస్తీతి – ద్రవ్యదేవతారూపేత్యుక్తం । యాగస్య రూపం ద్రవ్యదేవతే , తే ఎవ ధర్మాన్తరం ద్రవ్యదేవతారూపధర్మాన్తరం । ప్రకరణాన్తరాధికరణం ధర్మాతిదేశాధికరణం చ ప్రథమసూత్రేఽనుక్రాన్తమ్ ।

నను విధీయతాం భక్తద్రవ్యకతా , తథాపి భక్తాభావేఽగ్నిహోత్రం లుప్యేతేతి , నేత్యాహ –

న చైతావతేతి ।

అత్ర హేతుమాహ –

ఉక్తమితి ।

మా భూత్ భోజనమాశ్రిత్య విధానాద్భోజనప్రయుక్తత్వం ప్రాణాగ్నిహోత్రస్య , భోజనార్థభక్తైకదేశద్రవ్యాశ్రితత్వాద్భోజనప్రయుక్తత్వం కిం న స్యాదత ఆహ –

న చైకదేశేతి ।

‘‘మధ్యాత్పూర్వార్ధాచ్చ ద్విర్హవిషోఽవద్యత్యుత్తరార్ధాచ్చ స్విష్టకృతే సమవద్యతీ’’తి శ్రూయతే । స్విష్టకృన్నామ దేవతావిశేషః । తన్నామ్నా యాగోపి ప్రతీయతే । తత్ర స్విష్టకృత కిముత్తరార్ధపురోడాశయోః ప్రయోజకః , కిం వా యదఙ్కే అఞ్జనం కరోతి చక్షురేవ భ్రాతృవ్యస్యేతి ఫలశ్రుతిప్రయుక్తపురోడాశోపజీవీతి సందేహే అగ్న్యాద్యర్థస్య హవిషో దేవతాన్తరావరుద్ధత్వాత్స్విష్టకృదర్థమన్యద్ధవిః కృత్వాఽవద్యతీతి ప్రాప్తే రాద్ధాన్తః - కస్యోత్తరార్ధాదితి నిత్యాపేక్షత్వాత్స్వవాక్యే చ సంబన్ధినిర్దేశాదగ్న్యాదిప్రయుక్తస్యైవ హవిషః ప్రకృతత్వాత్తస్యోత్తరార్ధాదిత్యవగమాదప్రయోజకః స్విష్టకృత్ । అన్యార్థస్యాపి హవిషో వచనాదన్యార్థత్వమవిరుద్ధమితి । తద్వదప్రయోజకత్వం ప్రాణాగ్నిహోత్రస్య ।

తతశ్చ భోజనప్రయుక్తత్వమిత్యేతత్తత్రాస్తీత్యత్ర హేతుమాహ –

ఎకదేశద్రవ్యసాధనస్యాపీతి ।

ఎకదేశో ద్రవ్యం సాధనం యస్య యాగస్య తస్యాపి ద్రవ్యం ప్రతి ప్రయోజకత్వం స్యాదిత్యర్థః ।

తత్రోదాహరణమాహ –

యథేతి ।

దర్శపూర్ణమాసయోరామ్నాయతే – ‘జాఘన్యా పత్నీః సంయాజయన్తి’ ఇతి । పత్న్యో నామ దేవతావిశేషాః । జఘనప్రదేశాదవత్తో మాంసఖణ్డో జాఘనీ ।

తత్రైకదేశద్రవ్యత్వాత్పరప్రత్యుక్తకృతప్రయోజనాగ్నీషోమీయపశుజాఘనీప్రతిపత్తికర్మత్వాత్పత్నీసంయాజానాం ప్రకరణోత్కర్షమాశఙ్క్య సిద్ధాన్తితం శేషలక్షణే , తం ప్రకారమాహ –

స హి నామేతి ।

ఉక్తమగ్నిహోత్రసాధనం భక్తం భోజనాఙ్గభక్తజ్ఞానం వినాపి జాఘనీవజ్జ్ఞాతుం శక్యమిత్యర్థః ।

దృష్టాన్తం సాధయతి –

తస్మాదితి ।

జాఘనీత్యేతావన్మాత్రం శ్రూయతే , న తు పశోరితి । తస్మాత్ప్రాణిమాత్రస్య జాఘనీ పశుజ్ఞానం వినాపి జ్ఞాతుం శక్యేత్యర్థః । ఆగ్నీషోమీయయాగప్రయుక్తత్వాత్పరప్రయుక్తః పశురగ్నీషోమీయః , తదుపజీవనం చాన్తరేణ జాఘనీజ్ఞానాత్ తత్సాధ్యదార్శపౌర్ణమాసికపత్నీసంయోజేష్వాజ్యేన సహ జాఘనీ వికల్ప్యతే న తూత్కృష్యత ఇత్యర్థః ।

హింసాపి న కార్యేత్యాహ –

ఖణ్డశ ఇతి ।

మన్యతే పూర్వపక్షీతి ।

తద్ధోమీయమితి తచ్ఛబ్దార్థానభిజ్ఞత్వాన్మన్యతేర్గ్రహణమ్ ।

నన్వేవం భక్తస్యైవ భోజనబహిర్భూతస్య సమ్భవే కథమద్భిరితి ప్రతినిధిర్భాష్యే ఉక్తోఽత ఆహ –

అద్భిరితి ।

అగ్నిహోత్రాదినిత్యకర్మసు శ్రుతవ్రీహ్యాద్యలాభే కర్మోత్సర్గే ప్రాప్తే నిత్యానామనిత్యానాం చ ప్రారబ్ధానామవశ్యకర్తవ్యత్వావగమాత్ శ్రుతద్రవ్యైః ప్రతినిహితైశ్చ క్రియమాణస్య ప్రయోగస్యావిశిష్టత్వేన ప్రత్యభిజ్ఞానాత్ప్రతినిధాయాపి కర్మ కర్తవ్యమితి షష్ఠే సిద్ధాన్తితమ్ ॥ భాష్యోదాహృతమప్యధికరణం లిఖ్యతే – సన్త్యగ్న్యాధానే పవమానేష్టయః ‘‘అగ్నయే పవమానాయ పురోడాశమష్టాకపాలం నిర్వపేది’’త్యాద్యాః । తాసు ప్రకృతేర్దర్శపూర్ణమాసాద’’గ్నిహోత్రహవణ్యా హవీంషి నిర్వపేది’’తి విహితో హవిర్నిర్వాపోఽతిదేశేన ప్రాప్నోతి । ఆధానకాలే చాగ్నిహోత్రాభావాన్నాగ్నిహోత్రహవణీ । తతస్తద్విశిష్టత్వేన శ్రుతస్య నిర్వాపస్య తల్లోపాల్లోపప్రాప్తౌ దశమే సిద్ధాన్తితమ్ । గుణలోపే చ ముఖ్యస్య (జై.అ.౧౦.పా.౨.సూ.౬౩) । వికృతౌ హి కార్యద్వారా పదార్థా ప్రాప్నువన్తి , తేన హవిః - సంస్కారార్థం నిర్వాపః ప్రథమం ప్రాప్తః , తద్ద్వారేణ చ తదఙ్గమగ్నిహోత్రహవణీ పశ్చాత్ప్రాప్నోతి , తతో నిరపేక్షా ప్రాప్తిః । ప్రధానభూతశ్చ నిర్వాపోఽఙ్గలోపేఽపి కర్తవ్య ఇతి గుణలోపేఽపి ముఖ్యస్య ప్రయోగ ఇతి ।

భక్తం వేతి ।

భోజనానఙ్గమిత్యర్థః । నను తద్యద్భక్తమితి వాక్యోక్తస్య తద్ధోమీయమిత్యత్రత్యతచ్ఛబ్దేన పరామర్శేఽపి న భోజనాఙ్గభక్తపరామర్శసిద్ధిః ।

తద్భక్తమితి వాక్యస్యాఽన్యార్థత్వాదిత్యుక్తమనూద్య నిరస్యతి –

యచ్చోక్తమిత్యాదినా ।

విధ్యుద్దేశగతస్యేతి ।

విధ్యేకవాక్యతాపన్నో హ్యగ్నిహోత్రశబ్దో గౌణః సన్ కర్తవ్యసాదృశ్యం వక్తుం శక్తః ; కర్తవ్యార్థవిశేషణపరత్వాత్ । అర్థవాదగతస్తు సిద్ధమర్థం విశింషన్ సిద్ధమేవ సాదృశ్యం వక్తీత్యర్థః ।

కృష్ణలచరావితి ।

‘‘ప్రాజాపత్యం చరుం నిర్వపేచ్ఛతకృష్ణలమాయుష్కామః’’ ఇతి శ్రూయతే । కృష్ణలో నామ పరిమాణవిశేషవాన్ సువర్ణమణిః । తత్రాతిదేశప్రాప్తా అవఘాతాదయో ద్వారాభావేఽపి పాకవత్కర్తవ్యాః । అచరౌ చరుశబ్దస్యాగ్నిహోత్రశబ్దవద్ధర్మాతిదేశకత్వాదితి ప్రాపయ్య దశమే సిద్ధాన్తితమ్ । కృష్ణాలాఞ్ఛ్రపయేదితి శ్రౌతః పాకో ద్వారాభావేఽపి కర్తవ్యః । అత ఎవ చరుశబ్దోఽపి పాకయోగాద్విభక్తత్వాచ్చ సిద్ధసాదృశ్యపరః ; సత్యాం గతౌ విధౌ గౌణత్వాయోగాత్ ।

తస్మాన్నావఘాతాది ప్రాప్తిరితి ।

సోఽయమతిదేశప్రాప్తావఘాతాదిబాధో గత్యభావాత్ స్వీక్రియతే , ప్రకృతే తు భోజనార్థభక్తానువాదాదస్తి గతిరిత్యర్థః । కామిన్యాం సిద్ధం యత్కుచవదనాది తదసతా చక్రవాకాదిరూపేణ సంపాద్యతే రూప్యత ఇత్యర్థః ।

యదా చైవం భోజనార్థభక్తాశ్రితత్వం ప్రాణాగ్నిహోత్రస్య తచ్ఛబ్దాత్సిద్ధం , తదా ‘‘పూర్వోఽతిథిభ్యోఽశ్రిత్యా’’దిత్యాద్యాదరదర్శనం న భోజనకాలాదపకృష్య కాలాన్తరేఽగ్నిహోత్రవిధిపరం , కిం తు యదా స్వామీ భుఙ్క్తే తదా భోజనస్య స్వకాలాదపకర్షేణ తదాశ్రితప్రాణాగ్నిహోత్రస్యాపకర్షకమిత్యాహ –

తద్భోజనపక్ష ఇతి ।

యదా చ ప్రాథమ్యాత్మకో ధర్మః సత్యేవ భోజనే విహితస్తదా ధర్మ్యపి ప్రాణాగ్నిహోత్రం సత్యేవ భోజనే స్యాత్ ।

తథా చ యా శ్రుతిర్ధర్మలోపం న సహతే సా నతరాం ధర్మిలోపం సహేతేతి తన్నిరస్తమ్ , అనిత్యత్వేఽపి తదుపపత్తేరిత్యాహ –

యస్మిన్పక్ష ఇతి ।

నను స్వామిభోజనస్య స్వకాలాదపకర్ష ఎవ యుక్తః , శాస్త్రాన్తరవిరోధాత్ । అతః ప్రాణాగ్నిహోత్రస్యైవ భోజనకాలాదపకర్ష ఇత్యాశఙ్క్య పరిహరతి – నన్విత్యాదినా ॥౪౧॥

ఇతి షడ్వింశమాదరాధికరణమ్ ॥