తన్నిర్ధారణానియమస్తద్దృష్టేః పృథగ్ధ్యప్రతిబన్ధః ఫలమ్ ।
యథైవ “యస్య పర్ణమయీ జుహూర్భవతి న స పాపం శ్లోకం శృణోతి” ఇత్యేతదనారభ్యాధీతమవ్యభిచారితక్రతుసమ్బన్ధం జుహూద్వారా క్రతుప్రయోగవచనగృహీతం క్రత్వర్థం సత్ఫలానపేక్షం సిద్ధవర్తమానాప్రదేశప్రతీతం న రాత్రిసత్రవత్ఫలతయా స్వీకరోతీతి । ఎవమవ్యభిచారితకర్మసమ్బన్ధోద్గీథగతముపాసనం కర్మప్రయోగవచనగృహీతం న సిద్ధవర్తమానాపదేశావగతసమస్తకామవాపకత్వలక్షణఫలకల్పనాయాలమ్ । పరార్థత్వాత్ । తథాచ పారమర్షం సూత్రమ్ “ద్రవ్యసంస్కారకర్మసు పరార్థత్వాత్ఫలశ్రుతిరర్థవాదః స్యాత్”(జై.సూ. ౪-౩-౧) ఇతి । ఎవంచ సతి క్రతౌ పర్ణతానియమవదుపాసనానియమ ఇతి ప్రాప్తే ఉచ్యతే - యుక్తం పర్ణతాయాం ఫలశ్రుతేరర్థవాదమాత్రత్వమ్ । నహి పర్ణతానాశ్రయా యాగాదివత్ఫలసమ్బన్ధమనుభవితుమర్హతి । అవ్యాపారరూపత్వాత్ । వ్యాపారస్యైవ చ ఫలవత్త్వాత్ । యథాహుః “ఉత్పత్తిమతఃఫలదర్శనాత్” ఇతి । నాపి ఖాదిరతాయామివ ప్రకృతక్రతుసమ్బద్ధో యూప ఆశ్రయస్తదాశ్రయః ప్రకృతోఽస్తి అనారభ్యాధీతత్వాత్పర్ణతాయాః । తస్మాద్వాక్యేనైవ జుహూసమ్బన్ధద్వారేణ పర్ణతాయాః క్రతురాశ్రయో జ్ఞాపనీయః । న చాతత్పరం వాక్యం జ్ఞాపయితుమర్హతీతి తత్ర వాక్యతాత్పర్యమవశ్యాశ్రయణీయమ్ । తథాచ తత్పరం సన్న పర్ణతాయాః ఫలసమ్బన్ధమపి గమయితుమర్హతి । వాక్యభేదప్రసఙ్గాత్ । ఉపాసనానాం తు వ్యాపారాత్మత్వేన స్వత ఎవ ఫలసమ్బన్ధోపపత్తేః ఉద్గీథాద్యాశ్రయణం ఫలే విధానం న విరుధ్యతే విశిష్టవిధానాత్ । ఫలాయ ఖలూద్గీథసాధనకముపాసనం విధీయమానం న వాక్యభేదమావహతి । నను కర్మాఙ్గోద్గీథసంస్కార ఉపాసనం ప్రోక్షణాదివద్వితీయాశ్రుతేరుద్గీథమితి । తథా చాఞ్జనాదిష్వివ సంస్కారేషు ఫలశ్రుతేరర్థవాదత్వమ్ । మైవమ్ । నహ్యత్రోద్గీథస్యోపాసనం కిన్తు తదవయవస్యోఙ్కారస్యేత్యుక్తమధస్తాత్ । న చోఙ్కారః కర్మాఙ్గమపి తు కర్మాఙ్గోద్గీథావయవః । న చానుపయోగమీప్సితమ్ । తస్మాత్సక్తూన్ జుహోతీతివద్వినియోగభఙ్గేనోఙ్కారసాధానాదుపాసనాత్ఫలమితి సమ్బన్ధః । తస్మాద్యథా క్రత్వాశ్రయాణ్యపి గోదోహనాదీని ఫలసంయోగాదనిత్యాని ఎవముద్గీథాద్యుపాసనానీతి ద్రష్టవ్యమ్ । శేషముక్తం భాష్యే ।
న చేదం ఫలశ్రవణమర్థవాదమాత్రమితి ।
అర్థవాదమాత్రత్వేఽత్యన్తపరోక్షా వృత్తిర్యథా న తథా ఫలపరత్వే । న తు వర్తమానాపదేశాత్సాక్షాత్ఫలప్రతీతిః । అత ఎవ ప్రయాజాదిషు నార్థవాదాద్వర్తమానాపదేశాత్ఫలకల్పనా । ఫలపరత్వే త్వస్య న శక్యం ప్రయాజాదీనాం పారార్థ్యేనాఫలత్వం వక్తుమితి ॥ ౪౨ ॥
తన్నిర్ధారణానియమస్తద్దృష్టేః పృథగ్ధ్యప్రతిబన్ధః ఫలమ్ ॥౪౨॥ అనిత్యభోజనాశ్రితప్రాణాగ్నిహోత్రవద్ నిత్యకర్మాఙ్గాశ్రితోపాస్తీనాం నిత్యత్వమితి ।
పూర్వపక్షమాహ –
యథేత్యాదినా ।
కర్మాఙ్గాశ్రితస్యాపి గోదోహనవదనిత్యత్వమాశఙ్క్యానారభ్యాధీతత్వాదుపాస్తీనాం వాక్యాత్ క్రతుసంబన్ధ ఎవ సిధ్యతి , న ఫలసంబన్ధ ఇతి వక్తుం పర్ణమయీ , తాముదాహరతి –
యస్యేతి ।
నను సాక్షాత్ఫలవత్త్వసంభవే కిమితి క్రతుప్రవేశాత్ఫలకల్పనా ? అత ఆహ –
సిద్ధవర్తమానేతి ।
రాత్రిసత్రే హ్యగత్యా విపరిణామః , ఇహ త్వస్తి కర్మాఙ్గత్వం గతిరిత్యర్థః ।
సమస్తకామావాపకత్వలక్షణేతి ।
‘‘ఆపయితా హ వై కామానాం భవతీ’’త్యేతదిత్యర్థః ।
పూర్వపక్షే ప్రయోజనముపాసనానాం కర్మాఙ్గాశ్రితోపాస్తీనాం నిత్యత్వమిత్యాహ –
ఎవం చేతి ।
చతుర్థే స్థితమ్ –
ద్రవ్యసంస్కారేతి ।
‘‘యస్య పర్ణమయీ జుహూర్భవతి న స పాపం శ్లోకం శ్రృణోతి’’ ఇత్యనారభ్య కించిద్ద్రవ్యే ఫలమధీయతే । జ్యోతిష్టోమప్రకరణేఽస్తి సంస్కారే ఫలశ్రుతిః -’‘ యదఙ్క్తే అఞ్జనం కరోతి చక్షురేవ భ్రాతృవ్యస్య వఙ్క్తే’’ ఇతి । కర్మణి చ ఫలం శ్రూయతే - ‘‘యత్ప్రయాజానూయాజా ఇజ్యన్తే వర్మ వా ఎతద్యజ్ఞస్య క్రియతే వర్మ వా యజమానస్య భ్రాతృవ్యభిభూత్యై’’ ఇతి । తత్ర సంశయః । కిమిమే ఫలవిధయ ఉత క్రత్వర్థేషు పర్ణతాదిషు ఫలార్థవాదా ఇతి ।
తత్ర ‘‘ఖాదిరం వీర్యకామస్య యూపం కుర్యా’’దిత్యాదివత్ఫలవిధయః , క్రతూపకారద్వారేణ వ్యవహితఫలోపాదానాద్వరమవ్యవహితశ్రుతఫలస్య సాధ్యత్వవిపరిణామ ఇతి ఫలవిధిత్వే ప్రాప్తే రాద్ధాన్తః పర్ణతోదాహరణమాశ్రిత్యాచార్యేణ ప్రదర్శ్యతే –
యుక్తం పర్ణతాయామిత్యాదినా ।
తత్రైతావత్సర్వోదాహరణశేషత్వేన వక్తవ్యమ్ ।
రాత్రిసత్రాణామగత్యా విపరిణామ ఆశ్రితః , ఇహ తు క్రతూపకారస్య సిద్ధత్వాన్న విపరిణామ ఇతి పర్ణతా కిం సాక్షాత్ఫలసాధనముత క్రియాద్రవ్యమాశ్రిత్య ? నాద్య ఇత్యాహ –
న హీతి ।
ఉత్పత్తిమత ఇతి ।
సాక్షాదుత్పత్తిమత ఇతి , సాక్షాదుత్పత్తిః క్రియాయా ఇతి క్రియాత ఇత్యర్థః ।
యత్తు - పూర్వపక్షే ఉక్తం ఖాదిరతావత్ పర్ణతాయాః ఫలే విధిరితి , తన్నిరస్యన్ ద్వితీయం ప్రత్యాహ –
నాపీతి ।
ఖాదిరతాయాం యథా ప్రకృతక్రతుసంబన్ధవాన్ యూప ఆశ్రయః , ఎవం తదాశ్రయస్తస్యాః పర్ణతాయాః ప్రకృతే నాస్తి ; తస్యా అనారభ్యాధీతత్వాదిత్యర్థః । ఖాదిరతాయాః ప్రత్యక్షవిధిశ్రవణాత్ సాక్షత్కర్మపదయుక్తఫలశ్రవణాచ్చ యుక్తః ఫలే విధిరిత్యపి ద్రష్టవ్యమ్ ।
క్రత్వఙ్గవిశిష్టోపాస్తిక్రియాణాం ఫలసాధనత్వేన ప్రధానకర్మత్వముక్తమ్ , తదాక్షిపతి –
నన్వితి ।
ॐకారస్యేత్యుక్తమితి ।
వ్యాప్తేశ్చాసమఞ్జస (బ్ర.అ.౩ పా.౩ సూ.౯) మిత్యత్రేత్యర్థః ।
న చానుపయోగమీప్సితమితి ।
అన్యార్థే వినియుక్తం ద్రవ్యం ఫలవత్త్వాదీప్సితమ్ , ఈప్సితం చ సంస్కార్యం , నత్వోఙ్కారోఽనుపయుక్తత్వాదిత్యర్థః । యా తు కర్మాఙ్గేష్వపి ద్వితీయా ‘‘లోకేషు పఞ్చవిధం సామోపాసీతే’’త్యాద్యా , సా సప్తమ్యర్థేత్యాదిత్యాదిమతయ (బ్ర.అ.౪ పా.౧ సూ.౬) ఇత్యత్ర వక్ష్యతే ।
అత్ర భాష్యం - న చేదం ఫలశ్రవణమర్థవాదమాత్రం యుక్తం ప్రతిపత్తుమ్ ; తథా హి గుణవాద ఆపద్యేత ఫలోపదేశే తు ముఖ్యవాదోపపత్తిరితి , తదనుపపన్నమివ ; వర్తమానాపదేశత్వేనోపాసనఫలేషు సాధ్యత్వవిపరిణామాత్మకలక్షణాశ్రయణాదత ఆహ –
అర్థవాదమాత్రత్వ ఇతి ।
వర్తమానాపదేశాద్విపరిణామమన్తరేణ ఫలసిద్ధౌ విరోధమాహ –
అత ఎవేతి ।
ప్రయాజాదీనామఫలత్వం యత్ప్రథమే కాణ్డే పారార్థ్యేనోక్తం , తదిహాపి స్వీకృతం తద్వర్తమానాపదేశస్య ఫలపరత్వే సతి న శక్యం నిర్వోఢుమిత్యర్థః ॥ తేనోఙ్కారేణోభావపి కర్మ కురుతః , యశ్చైతదక్షరమేవమాప్త్యాదిగుణకం వేద యశ్చ న వేద ।
దృష్టం హి హరీతకీం భక్షయతోస్తద్రసజ్ఞేతరయోర్విరేచకం ఫలమితి పూర్వపక్షయిత్వా సిద్ధాన్తమాహ –
నానా త్వితి ।
కర్మాఙ్గోంకారమాత్రజ్ఞానాదాప్త్యాదిమదోఙ్కారవిజ్ఞానం నానైవ భిన్నమ్ । తతోఽఙ్గాధిక్యాత్ ఫలాధిక్యం యుక్తమ్ । దృష్టో హి మణివిక్రయే వణిక్ఛబరయోర్జ్ఞానాఽజ్ఞానకృతః ఫలభేదః । తస్మాద్యదేవ కర్మ విద్యయోద్నీథాదివిషయయా శ్రద్ధయాఽఽస్తిక్యబుధ్ద్యా ఉపనిషదా తత్తద్దేవతాధ్యానేన కరోతి తదేవ కర్మ వీర్యవత్తరం భవతి ॥౪౨॥