ప్రదానవదేవ తదుక్తమ్ ।
తత్తచ్ఛ్రుత్యర్థాలోచనయా వాయుప్రాణయోః స్వరూపాభేదే సిద్ధే తదధీననిరూపణతయా తద్విషయోపాసనాప్యభిన్నా న చాధ్యాత్మాధిదైవగుణభేదాద్భేదః । నహి గుణభేదే గుణవతో భేదః । నహ్యగ్నిహోత్రం జుహోతీత్యుత్పన్నస్యాగ్నిహోత్రస్య తణ్డులాదిగుణభేదాద్భేదో భవతి । ఉత్పద్యమానకర్మసంయుక్తో హి గుణభేదః కర్మణో భేదకః । యథామిక్షావాజినసంయుక్తయోః కర్మణోః । నోత్పన్నకర్మసంయుక్తః । అధ్యాత్మాధిదైవోపదేశేషు చోత్పన్నోపాసనాసంయోగః । తథోపక్రమోపసంహారాలోచనయా విద్యైకత్వవినిశ్చయాదేకైవ సకృత్ప్రవృత్తిరితి పూర్వపక్షః । రాద్ధాన్తస్తు సత్యం విద్యైకత్వం తథాపి గుణభేదాత్ప్రవృత్తిభేదః । సాయమ్ప్రాతఃకాలగుణభేదాద్యథైకస్మిన్నప్యగ్నిహోత్రే ప్రవృత్తిభేదః ఎవమిహాప్యధ్యాత్మాధిదైవగుణభేదాదుపాసనస్యైకస్యాపి ప్రవృత్తిభేద ఇతి సిద్ధమ్ ।
ఆధ్యానార్థో హ్యయమధ్యాత్మాధిదైవవిభాగోపదేశ ఇతి ।
అగ్నిహోత్రస్యేవాధ్యానస్య కృతే దధితణ్డులాదివదయం పృథగుపదేశః ।
ఎతేన వ్రతోపదేశ ఇతి ।
ఎతేన తత్త్వాభేదేన । ఎవకారశ్చ వాగాదివ్రతనిరాకరణార్థః ।
నన్వేతస్యై దేవతాయై ఇతి దేవతామాత్రం శ్రూయతే న తు వాయుస్తత్కథం వాయుప్రాప్తిమాహేత్యత ఆహ –
దేవతేత్యత్ర వాయురితి ।
వాయుః ఖల్వగ్న్యాదీన్సంవృణుత ఇత్యగ్న్యాదీనపేక్ష్యానవచ్ఛిన్నోఽగ్న్యాదయస్తుతేనైవావచ్ఛిన్నా ఇతి సంవర్ణగుణతయా వాయురనవచ్ఛిన్నా దేవతా ।
సర్వేషామభిగమయన్నితి ।
మిలితానాం శ్రవణావిశేషాదిన్ద్రస్య దేవతాయా అభేదాత్రయాణామపి పురోడాశానాం సహప్రదానాశఙ్కాయాముత్పత్తివాక్య ఎవ రాజాధిరాజస్వరాజగుణభేదాద్యాజ్యానువాక్యావ్యత్యాసవిధానాచ్చ యథాన్యాసమేవ దేవతాపృథక్త్వాత్ప్రదానపృథక్త్వం భవతి । సహప్రదానే హి వ్యత్యాసవిధానమనుపపన్నమ్ । క్రమవతి ప్రదానే వ్యత్యాసవిధిరర్థవాన్ । తథావిధస్యైవ క్రమస్య వివక్షితత్వాత్ । సుగమమన్యత్ ॥ ౪౩ ॥
ప్రదానవదేవ తదుక్తమ్ ॥౪౩॥
పూర్వత్ర ఫలభేదాత్ కర్మాఙ్గానాం తద్వద్ధోపాసనానాం చ నిత్యానిత్యత్వరూపః ప్రయోగభేద ఉక్తః , ఇహ తు వాయుప్రాణయోస్తత్త్వాభేదాత్తత్ప్రాప్తిలక్షణఫలైక్యాచ్చోపాసనప్రయోగైక్యమిత్యభిప్రేత్య పూర్వపక్షమాహ –
తదితి ।
ఉత్పన్నేతి ।
ఉత్పన్నయా ఉపాసనయా గుణానాం సంయోగ ఇత్యర్థః ।సంవర్గవిద్యాయాం హి ‘‘అన్నవానన్నాదో భవతి య ఎవం వేద’’ ఇతి విధేః పృథగుత్పత్తిరస్తి । వాజసనేయకేఽప్యస్తి ఎకమేవ వ్రతం చరేదితి । తథోపక్రమోపసంహారేతి । ‘‘అథేమమేవ నాప్నోద్ మృత్యుర్యోఽయం మధ్యమః ప్రాణః’’ ఇత్యుపక్రమ్య ప్రాణద్వారా ఎష సూర్య ఉదేతీత్యుపసంహార ఇతి ॥ యదుక్తమధ్యాత్మాదివిభాగస్యోత్పన్నశిష్టత్వాన్న విద్యాభేదకత్వమితి ।
సత్యం న విద్యాభేదం బ్రూమః , కింత్వేకస్యామేవ విద్యాయాం ధ్యేయభేదాత్ ప్రయోగభేదం , యథాఽగ్నిహోత్రాభేదే ఉత్పన్నశిష్టైర్దధ్యాదిభిః క్రియమాణాః ప్రయోగా భిద్యన్త ఎవమిహేత్యాహ –
అగ్నిహోత్రస్యేవేతి ।
అగ్నిహోత్రస్య దధితణ్డులాదివదాధ్యానస్య కృతే ఆధ్యానార్థమయం పృథగుపదేశ ఇతి యోజనా । ఇవకారో ధర్మిణ ఉపమార్థో వత్కారో ధర్మస్య । వాయోర్యద్యపి పరిచ్ఛిన్నత్వమ్ ; తథాప్యగ్న్యాదీనపేక్ష్యాపరిచ్ఛిన్నత్వమస్తి , కారణత్వేన తతోఽపి బహుకాలవ్యాపిత్వాత్ ।
అతో భాష్యోక్తం వాయ్వానన్త్యముపపన్నమిత్యాహ –
వాయుః ఖల్వితి ।
సంవృణుతే సంహరతి ।
దేవతాకాణ్డాధికరణస్య ప్రధానభేదవిషయస్య పూర్వపక్షం సిద్ధాన్తం చాహ –
మిలితానామిత్యాదినా ।
త్రిపురోడాశేష్టౌ హి ప్రథమపురోడాశప్రదానే యా యాజ్యా సా పునఃప్రయోగేఽను వాక్యా , యా చ పూర్వమనువాక్యా సా పశ్చాద్యాజ్యా భవతి ।
వ్యత్యాసమన్వాహేత్యనేనాభిహితం తత్ప్రయోగభేదే ఘటతే ; ఎకస్యా ఋచ ఎకస్మిన్ప్రయోగే యాజ్యానువాక్యాత్వవిరోధాదిత్యాహ –
యాజ్యానువాక్యావ్యత్యాసేతి ।
అధ్వర్యుణా యజేతి ప్రైషే కృతే ప్రయుజ్యమానా ఋగ్యాజ్యా , అనుబ్రూహీతి ప్రైషాన్తరం ప్రయుజ్యమానాఽనువాక్యా । యాజ్ఞికా హి అస్యామిష్టౌ యుగపదవదానం కుర్వన్తి , తద్విధీయతే సర్వేషామభిగమయన్నవద్యతీతి ।
తత్ర హేతుః –
అఛమ్బట్కారమితి ।
అవ్యర్థత్వాయేత్యర్థః । ఎకార్థే హ్యవత్తే శేషో యాగానర్హః స్యాత్ , యుగపత్ సర్వార్థమవదానే త్వవ్యర్థత్వం స్యాదితి ।
తథావిధస్యైవేతి ।
వ్యత్యస్తయాజ్యానువాక్యాకస్య ప్రయోగభేదమన్తరేణానుపపద్యమానస్య వివక్షితత్వాదిత్యర్థః ।
ప్రాణ్యాదితి ।
ప్రాణనే ప్రాప్తే ప్రాణ్యాదపాననే ప్రాప్తేఽపాన్యాత్ప్రాణాపానాదినిరోధనం న కుర్యాదిత్యర్థః । మహాత్మనోఽగ్న్యాదీన్ మహాత్మన ఇతి ద్వితీయాబహువచనమ్ । చతురః చతుఃసంఖ్యానగ్నిసూర్యదిక్చన్ద్రాన్ అన్యాంశ్చ వాక్చక్షుఃశ్రోత్రమనోలక్షణార్థాన్ । కః ప్రజాపతిః ప్రాణాత్మకః । స జగార జీర్ణవాన్ । తేన వ్రతేన । ఉ ఇత్యయం నిపాతోఽప్యర్థః । స చ సాయుజ్యం సలోకతామపీత్యుపరి సంబద్ధ్యతే । ఎతస్యై ఎతస్యా దేవతాయాః సాయుజ్యం సమానదేహతాం సాలోక్యం సమానలోకతాం చ జయతి ప్రాప్నోతీత్యర్థః । సాయుజ్యముత్కృష్టోపాస్తేః ఫలం సాలోక్యం మన్దోపాసనాయాః ॥౪౩॥