లిఙ్గభూయస్త్వాత్తద్ధి బలీయస్తదపి ॥౪౪॥ పూర్వత్రైకప్రయోగాసంభవాద్వాయుప్రాణౌ ప్రయోగభేదేన ధ్యేయావిత్యుక్తమ్ , ఇహ తు మనశ్చిదాదీనాం కర్మాఙ్గత్వేనైకప్రయోగత్వమాశఙ్క్యతే ।

లిఙ్గవిరోధే దుర్బలేన ప్రకరణేన పూర్వపక్షానుత్థానమాశఙ్క్యాహ –

తత్ర యద్యపీత్యాదినా ।

స్వాతన్త్ర్యేణ ప్రమాణాన్తరానపేక్షయా మనశ్చిదాదీనాం న స్వాతన్త్ర్యప్రాపకాణీత్యర్థః ।

నను స్వాతన్త్ర్యేణాప్యర్థస్య వినియోజకం లిఙ్గం దృష్టమ్ ; యథా శబ్దార్థయోః సామర్థ్యమిత్యాశఙ్క్య ప్రకృతలిఙ్గస్య తతో వైషమ్యమిత్యాహ –

న చేత్యాదినా ।

లిఙ్గం హి ద్వివిధం సామర్థ్యరూపమన్యార్థదర్శనం చేతి । సామర్థ్యం చ ద్వివిధం శబ్దగతమర్థగతం చ ।

శబ్దగతముదాహరతి –

యథా పూషేతి ।

‘‘పూష్ణోఽహం దేవయజ్యయే’’ త్యాదిమన్త్రః ।

అర్థగతముదాహరతి –

యథా చేతి ।

తథేత్యత్ర గ్రన్థచ్ఛేదః । విరోద్ధరి విరోధకర్తరి ।

శ్రుతివాక్యాభ్యాం ప్రకరణస్య విరోధమాశఙ్క్యాహ –

న చ తే హైత ఇత్యాదినా ।

పూర్వతన్త్రసిద్ధమానసగ్రహాధికరణముదాహరతి – ద్వాదశాహే ఇత్యాదినా । త్వాం సముద్రమనయా రసయా పృథివ్యా పాత్రేణ ప్రజాపతిదేవతాకం మనోగ్రహం ధ్యానమయగ్రహమాపాద్య గృహ్ణామీత్యర్థః । నిర్ధూతాని । నితరాం ప్రక్షాలితాని అత ఎవ గతరసాని రసవత్తాపాదకసహకారిమత్త్వేన ద్వాదశాహస్య శ్రూయమాణత్వాదిత్యర్థః । ‘‘పత్నీసంయాజాన్తాన్యహాని సంతిష్ఠన్త’’ ఇతి వచనాద్ ద్వాదశాహాన్తర్గతానామహ్నాం పత్నీసయాజాన్తత్వమ్ । అవయుజ్య ఎకదేశం విభజ్య । దేవదత్తస్యాఙ్గినో దీర్ఘైః కేశైః స్తుతిః ।

నను విసర్గశబ్దస్య సమాప్తివచనత్వాత్కథమ్ అఙ్గత్వబోధకత్వమత ఆహ –

అన్త ఇతి ।

శ్రుత్యన్తరబలేనేతి ।

ప్రదర్శనార్థమేతత్ । ఎతచ్ఛ్రుతిబలేనాపి భాష్యముపపన్నమ్ ; దశరాత్రస్య ద్వాదశాహవికృతిత్వాత్ । తత్క్రమేణాహర్ధర్మేష్వతిదేశప్రాప్తేషు దశరాత్రగతశమాహన్యపి ద్వాదశాహాన్తర్వర్తిదశమాహరఙ్గస్య మానసస్య ప్రాప్తిరితి వివిధాని వాక్యాని యత్ర న సన్తి మానసత్వాత్తదవివాక్యమితి నామార్థః ॥౪౪॥౪౫॥

వచనాని త్వితి ।

ఎతజ్జ్యోతిశ్చరణాభిధానా (బ్ర.అ.౧ పా.౧ సూ.౨౪) దిత్యత్రానుక్రాన్తమ్ ।

నను ఫలార్థస్యాపి క్రత్వఙ్గాశ్రితత్వాదేకప్రయోగత్వం దృష్టమిత్యాశఙ్క్యాహ –

న చాస్యేతి ।

మనోవృత్తిష్వగ్నిత్వదృష్టివిధేరిత్యర్థః । ‘‘షట్త్రింశతం సహస్రాణ్యాత్మనో వృత్తీరగ్నీనపశ్యద్ మన’’ ఇతి శ్రుతిరితి ।

నను నిపాతానాం ప్రాప్తార్థద్యోతకత్వం దృశ్యతే , ఎవమేవకారస్యాపి ఇత్యాశఙ్క్యాహ –

న చైవమితి ।

క్రియానుప్రవేశమాత్రం పూర్వపక్షిణో వివక్షితం , తచ్చ దూషితమ్ , స యది వికల్పం బ్రూయాత్ , తర్హి స దూషత ఇత్యాహ –

తదతుల్యకార్యత్వేనేతి ।

దృష్టశ్చేతి సౌత్రపదసూచితం ద్వితీయగతమవేష్ఠ్యధికరణ (జై.అ.౨ పా.౩ సూ.౩) మనుక్రమతి –

అస్తీత్యాదినా ।

బార్హస్పత్యం చరుమాగ్నేయైన్ద్రపురోడాశయోర్మధ్యే నిధాయేత్యర్థః । యది బ్రాహ్మణాదయస్త్రయోఽప్యవేష్ఠ్యామన్యతః ప్రాప్తాస్తర్హి యది బ్రాహ్మణ ఇత్యాదిప్రాప్తార్థత్వాన్నిమిత్తార్థా , అప్రాప్తౌ తు తత్కర్తృకయాగవిధిరితి ।

తత్ర ప్రాప్తిప్రకారమాహ –

అత్ర యదీత్యాదినా ।

యది రాజ్యస్య కర్తా రాజా , తర్హి త్రయాణాం వర్ణానాం రాజ్యకర్తృత్వాద్రాజసూయే చ ప్రాప్తత్వేన తదఙ్గావేష్టావపి ప్రాప్తేర్నిమిత్తార్థత్వం బ్రాహ్మణ ఇత్యాదేరిత్యర్థః ।

అప్రాప్తిప్రకారమాహ –

అథ త్వితి ।

పికనేమేతి ।

యేషాం శబ్దానామ్ ఆర్యేషు న ప్రసిద్ధోఽర్థః పికనేమాదీనాం , తేషాం కిం నిగమాదిభ్యోఽర్థః కల్పనీయ ఉత మ్లేచ్ఛప్రసిద్ధ ఎవ గ్రాహ్య ఇతి సందేహే శాస్త్రస్థత్వాన్నిగమాదిప్రసిద్ధ ఎవ గ్రాహ్యో మ్లేచ్ఛప్రసిద్ధేరార్యాణామర్థప్రతిపత్తౌ విప్లవప్రసఙ్గాదితి ప్రాప్తే – సముదాయప్రసిద్ధేరవయవప్రసిద్ధితో బలవత్త్వాద్ పికాదీని పదాని యద్రూపాణి వేదే దృశ్యన్తే తద్రూపాణామేవ తేషాం మ్లేచ్ఛైరర్థవిశేషేషు ప్రయుజ్యమానత్వాత్ తదర్థసంబన్ధే చ పదానాం బాధాభావాద్ విప్లుతిశఙ్కానుత్థానాద్ మ్లేచ్ఛప్రసిద్ధ ఎవార్థో గ్రాహ్యః । పికః కోకిలః । నేమోఽర్ధమ్ । తామరసం పద్మమితి ప్రమాణలక్షణే స్థితమ్ । ఎవం యథా మ్లేచ్ఛప్రసిద్ధిః పికాదిశబ్దార్థావధారణకారణమ్ , ఎవమాన్ధ్రాణాం మ్లేచ్ఛాదీనామేవ క్షత్రియత్వజాతౌ । రాజశబ్దప్రసిద్ధిః రాజశబ్దార్థావధారణకారణమిత్యర్థః ।

ఎవం సందేహే ప్రదర్శ్య పూర్వపక్షమాహ –

నైమిత్తికానీత్యాదినా ।

రాజ్యకర్తృమాత్రే రాజశబ్ద ఆర్యైర్మ్లేచ్ఛైశ్చ ప్రయుజ్యతే ఇత్యవివాదమ్ । రాజ్యమకుర్వతి తు క్షత్రియజాతిమాత్రే ఆర్యారాజశబ్దం న ప్రయుఞ్జతే , మ్లేచ్ఛాస్తు ప్రయుఞ్జతే ఇతి విప్రతిపత్తిః । తత్రావిప్రతిపత్తిస్థలే విరోధాభావాద్ రాజ్యస్య కర్తా రాజేతి త్రైవర్ణికానాం రాజత్వాదేవేష్టౌ ప్రాప్తిః । ప్రాప్తౌ చ సత్యాం నిమిత్తార్థత్వం ‘‘యది బ్రాహ్మణ’’ ఇత్యాదేః స్యాదిత్యాహ – రాజ్యస్య కర్తేత్యారభ్య తేనావిప్రతిపత్తేరిత్యన్తేన । యా తు క్షత్రియమాత్ర రాజశబ్దప్రయోగే మ్లేచ్ఛానామార్యైః సహ విప్రతిపత్తిః , తత్ర శాస్త్రసహితార్యప్రసిధ్ద్యా తద్విహీనమ్లేచ్ఛప్రసిద్ధిబాధాన్న జాతిమాత్రం రాజశబ్దార్థః , కింతు రాజ్యకర్తైవ ।

అతశ్చ నిమిత్తార్థత్వం సుస్థమిత్యాహ –

విప్రతిపత్తావితి ।

యవవరాహవదితి ।

‘‘యవమయశ్చరుర్భవతి వారాహీ ఉపానహావి’’త్యత్ర యవవరాహశబ్దయోర్మ్లేచ్ఛైః ప్రియఙ్గువాయసయోః ప్రయోగాదార్యైశ్చ దీర్ఘశూకసూకరయోః ప్రయోగాదుభయోశ్చ ప్రయోగయోరనాదిత్వేన తుల్యబలత్వాద్ వికల్పేనాభిధానం ప్రాప్తమ్ ।

తదుక్తం ప్రమాణలక్షణే –

‘‘సమా విప్రతిపత్తిః స్యాత్’’ (జై.అ.౧ పా.౩ సూ.౮) ఇతి ।

అభిధానవిప్రతిపత్తిస్తుల్యేత్యర్థః । సిద్ధాన్తస్తు - శాస్త్రస్థా వా తన్నిమిత్తత్వాత్ । (జై.అ.౧ పా.౩ సూ.౯) యవమయ ఇత్యస్య హి వాక్యశేషే ‘‘యదాన్యా ఓషధయో మ్లాయన్త్యథైతే మోదమానాస్తిష్ఠన్తీ’’తి శ్రూయతే । యవాశ్చాన్యౌషధిమ్లానౌ మోదన్తే న ప్రియఙ్గవః । ఉక్తం హి – ‘‘ఫాల్గునే హ్యౌషధీనాం హి జాయతే పత్రశాతనమ్ । మోదమానాస్తు తిష్ఠన్తి యవాః కణిశశాలినః ॥ ప్రియఙ్గవః శరత్పక్వాస్తావద్గచ్ఛన్తి హి క్షయమ్ । యదా వర్షాసు మోదన్తే సమ్యగ్జాతాః ప్రియఙ్గవః ॥ తదా నాన్యౌషధిమ్లానిః సర్వాసామేవ మోదనాత్’’॥ ఇతి । ‘‘వారాహీ ఉపానహౌ’’ ఇత్యస్య చ వాక్యశేషే ‘‘వరాహం గావోఽనుధావన్తీ’’తి శ్రూయతే । సూకరం చ గావోఽనుధావన్తి న కాకమ్ । తస్మాద్యవవరాహశబ్దయోర్దీర్ఘశూకసూకరావర్థావితి । నను మ్లేచ్ఛప్రసిద్ధిమాత్రేణ క్షత్రియజాతీ రాజశబ్దార్థ ఇతి న బ్రూమః , కింతు ‘‘గుణవచనబ్రాహ్మణాదిభ్యః కర్మణి’’ చేతి పాణినినా గుణవచనేభ్యః శుక్లాదిశబ్దేభ్యో బ్రాహ్మణాదిశబ్దేభ్యశ్చ ష్యఞ్ ప్రత్యయస్మరణాద్రాజ్ఞః కర్మ రాజ్యమితి సిద్ధ్యతి ।

తతశ్చ క్షత్రియో రాజేత్యప్రాప్తిర్బ్రాహ్మణాదీనాం రాజసూయ ఇతి సిద్ధాన్తిమతమాశఙ్క్యాహ పూర్వవాదీ –

బలవదార్యేతి ।

ప్రయోగమూలా హి పాణినిస్మృతిరార్యప్రయోగవిరోధే చాతన్మూలా మ్లేచ్ఛప్రయోగమూలా స్యాత్ । అతో మూలబాధేన బాధ్యేత్యర్థః ।

నఖనకులాదివదితి ।

ఖం న భవతి ఇతి నఖం , కులం న భవతీతి నకులమిత్యత్ర రూఢావేవ శబ్దౌ యథా వ్యుత్పాద్యేతే , ఎవం రాజశబ్ద ఇత్యర్థః । పాణినిర్హి ; నభ్రాణ్నపాన్నవేదానాసత్యానముచినకులనఖనపుంసకనక్షత్రనక్రనాకేషు ప్రకృత్యే’’తి నఖాదిశబ్దానాం నఞ్ సమాసమఙ్గీకృత్య నలోపాభావసిద్ధ్యర్థం ప్రకృతిభావం సస్మార ।

యదుక్తం యవవరాహాదిశబ్దేష్వివ రాజశబ్దేఽపి క్షత్రియమాత్రవిషయత్వగోచరా మ్లేచ్ఛప్రసిద్ధిరార్యప్రసిధ్ద్యా బాధ్యేతి , తత్రాహ –

రూపత ఇతి ।

అనాదివృద్ధవ్యవహారరూఢత్వాదార్యమ్లేచ్ఛప్రయోగయోః స్వరూపతస్తావన్న విశేషోఽస్తి , యవాదిశబ్దేషు తు వైదికవాక్యశేషానుగృహీతార్యప్రసిద్ధేర్బలవత్త్వముక్తం , రాజశబ్దే త్వార్యప్రసిద్ధేర్నాస్తి వేదానుగ్రహ ఇతి ద్వయోః ప్రసిధ్ద్యోరవిశేష ఇత్యర్థః ।

ఎవమవిశేషముక్త్వా మ్లేచ్ఛప్రసిద్ధే రాజశబ్దవిషయే విశేషమాహ –

వైదికవాక్యశేషవదితి ।

ప్రయోగో హి నానాదేశేషు నానాపురుషైర్విరచ్యతే ఇతి సంభవద్విప్లవః । స్మృతిస్తు శిష్టపరిగృహీతా వ్యవస్థితా । తతశ్చ తదనుగృహీతమ్లేచ్ఛప్రయోగ ఆర్యప్రయోగాద్ బలీయానిత్యర్థః । ఉక్తం హి – ‘‘ఆచారయోర్విరోధేన సందేహే సతి నిర్ణయః । సనిబన్ధనయా స్మృత్యా బలీయస్త్వాదవాప్యతే’’ ఇతి ।

అనాదిరితి ।

ముఖ్యేత్యర్థః ।

గోగావ్యాదీతి ।

గావీశబ్దో హ్యశత్తయా ప్రయుక్తో న గోశబ్దస్య గౌణత్వమాపాదయతి , ఎవమిదమపీత్యర్థః ।

తత్కిం రాజ్యకర్తరి రాజశబ్దప్రయోగః సర్వథా త్యాజ్యః ? నేత్యాహ –

తస్మాదితి ।

తదేవం యథా క్షత్రియకర్తృకే రాజసూయే బ్రాహ్మణాదేరనధికారాదవేష్టేః ప్రకరణాదుత్కర్షః , ఎవం మనశ్చిదాదీనామపి క్రియాప్రకరణాల్లిఙ్గాదిభిరుత్కర్ష ఇత్యాహ –

క్షత్రియస్యైవాధికారాదితి ।

నను బ్రాహ్మణాదివాక్యానామప్రాప్తబ్రాహ్మణాదిప్రాపకత్వే యదిశబ్దవిరోధ ఉక్త ఇతి , తత్రాహ –

అన్వయానురోధీతి ।

అన్వయః ప్రాప్తిః । యదిశబ్దో హి నిపాతః । నిపాతాశ్చోత్సర్గతః ప్రాప్తిమపేక్షన్తే । అప్రాప్తే చార్థే వాక్యాద్గమ్యమానే యదిశబ్దో భఞ్జనీయ ఇత్యర్థః । తదాహుః భట్టాచార్యాః - ‘‘యదిశబ్దపరిత్యాగో రుచ్యధ్యాహారకల్పనా । వ్యవధానేన సబన్ధో హేతుహేతుమతోశ్చ లిఙ్’’ ఇతి శేషః । యది రోచయేత ఫలం మే స్యాదితి , తర్హి ‘‘బ్రాహ్మణో యజేతే’’తి రుచ్యధ్యాహారకల్పనాన్న విధిత్వక్షతిరిత్యర్థః ।

వ్యవధానేన సంబన్ధ ఇతి ।

యది బార్హస్పత్యం మధ్యే నిధాయాహుతిం హుత్వాఽభిఘారయేదభిఘారయితుమిచ్ఛేదితి కామప్రవేదనే లిఙ్ । అర్థాత్తు విధిః । ఎకస్మిన్ వాక్యే విధిద్వయాయోగాత్ , తర్హి బ్రాహ్మణో యజేతేతి విధిరేవేత్యర్థః ।

హేతుహేతుమతోరితి ।

యది బ్రాహ్మణయజనమాహుత్యభిఘారణే హేతుస్తదాఽఽహుత్యభిఘారణమేవం కర్తవ్యమిత్యర్థః । అత్రైకో లిఙ్ హేతుమత్త్వే అపరో విధౌ । తత్రాప్యేకస్య విధిరర్థాదపరస్య శ్రౌత ఇతి ।

నన్విదమధికరణమనారమ్భణీయమ్ ; ఫలాభావాత్ , అవేష్టిం ప్రకృత్యైతయాఽన్నాద్యకామం యాజయేదితి పృథగధికారశ్రవణాత్ , త్రయాణాం వర్ణానామవేష్టావధికారసిద్ధౌ యది బ్రాహ్మణ ఇత్యాదేర్నిమిత్తార్థతాయా దుర్వారత్వాత్ , అత ఆహ –

ఇయం చేతి ।

నను ‘‘రాజా రాజసూయేన స్వారాజ్యకామో యజేతే’’తి వాక్యే రాజపదం కర్తృసమర్పకమ్ ; స్వారాజ్యకామస్యోద్దేశ్యత్వేన తద్వ్యావర్తకత్వే వాక్యభేదప్రసఙ్గాత్ , తథా చ ప్రకృతయాగమాత్రే రాజవిధేరన్నాద్యకామాధికారేఽపి రాజపదానువృత్తేర్బ్రాహ్మణాదీనామప్రాప్తత్వేన నిమిత్తార్థత్వాసంభవాత్కథం కృత్వాచిన్తాఽఽశ్రితా ? న హ్యధికారవాక్యాన్తరగతం రాజపదమధికారవాక్యాన్తరే రాజానం విధాతుం క్షమమ్ । యద్యుచ్యేత రాజసూయమధ్యస్థాయాస్తావదవేష్టేః రాజకర్తృకత్వం సిద్ధమ్ । ఎవం సత్యేతయేతి సాఙ్గేష్టేః పరామర్శేన ఫలే విధానాదధికారాన్తరేఽపి రాజకర్తృకేష్టిలాభ ఇతి , తదపి న ; ఉత్పన్నమాత్రం హి కర్మ ఫలే విధేయం నాఙ్గవిశిష్టమ్ ; అఙ్గవిశిష్టస్య ఫలసంబన్ధేఽఙ్గానాం ఫలవదఙ్గభావాభావప్రసఙ్గాత్ ।

తస్మాత్సూక్తం కృత్వాచిన్తేతి ।

నను భాష్యకారైరేకాదశగతమధికరణముదాహృతం , టీకాకృతా ద్వితీయగతం , తత్ర కోఽభిప్రాయః । తం వక్ష్యామః । తదర్థమేకాదశాధికరణమనుక్రమ్యతే । అవేష్టౌ చైకతన్త్ర్యం స్యాల్లిఙ్గదర్శనాత్ । (బ్ర.౯.అ.౧౧.పా.౪) రాజసూయేఽవేష్టిరామ్నాయతే – ‘‘ఆగ్నేయోఽష్టాకపాలో హిరణ్యం దక్షిణా బార్హస్పత్యశ్చరుః శితిపృష్ఠో దక్షిణే’’ ఇతి ।

తత్రాగ్నేయాదిహవిఃష్వఙ్గానాం తన్త్రేణ ప్రయోగ ఉతావృత్త్యేతి సంశయః । తత్ర బార్హస్పత్యం మధ్యే నిధాయేతి లిఙ్గదర్శనాత్ ప్రయోగభేదే చ మధ్యే నిధానాసంభవాదేతయాఽన్నాద్యకామమిత్యేకవచనాచ్చైకతన్త్ర్యమేకస్మిన్ ప్రయోగేఽఙ్గానాం తన్త్రేణ భావః సకృదనుష్ఠానమితి పూర్వపక్షం కృత్వా రాద్ధాన్తితమ్ - అన్నాద్యకామప్రయోగేఽవేష్టేరిదం , లిఙ్గదర్శనాదితి న క్రత్వర్థప్రయోగే , తస్య తు దక్షిణాభేదాద్భేద ఇత్యఙ్గావృత్తిరేవ । తత్ర క్రత్వర్థాయామవేష్టౌ ఇదం లిఙ్గదర్శనాదికమిత్యాశఙ్కానిరాసార్థం క్రత్వర్థాయామితి చేదితి సూత్రమ్ । కామ్యాయాం ‘‘యది బ్రాహ్మణ’’ ఇత్యాదినా వర్ణమాత్రసంయోగాత్ , తస్యాం చ మధ్యనిధానాదిప్రతీతేర్న రాజమాత్రకర్తృకక్రత్వర్థేష్టౌ తత్ప్రాప్తిరిత్యర్థః । తత్ర వర్ణసంయోగాదిహేతోః క్రత్వర్థేష్టావపి గతత్వేన విరుద్ధత్వమాశఙ్క్య తత్పరిహారార్థం ద్వితీయాధికరణానుక్రమణమితి । ఎకప్రయోగత్వం లిఙ్గస్య క్రత్వర్థేష్టావసమ్భవం కామ్యేష్టౌ చ సంభవం వదతా తేన సూత్రేణ కామ్యేష్టేః క్రత్వర్థేష్టివైలక్షణ్యసూచనద్వారేణార్థాత్ ప్రకరణోత్కర్షోఽపి గమిత ఇతి భాష్యకారస్యైతత్సూత్రోదాహరణం నాసఙ్గతమ్ ॥౪౭॥౪౮॥౪౯॥౫౦॥౫౧॥౫౨॥ పురుషాయుషస్యాహాని షట్త్రిశత్సహస్రాణి తైరవచ్ఛిన్నా మనోవృత్తయః ప్రత్యహోరాత్రమేకైకా భూత్వా షట్ త్రింశత్సహస్రా భవన్తి । తా ఎతావత్సంఖ్యాకేష్టకా మమాఽగ్నిత్వేన సమ్పాద్యన్తే షట్త్రింశత్ సహస్రాణీత్యాదినా మన ఎవాత్మనః సంబన్ధిభూతానగ్నీనర్క్యాన్వర్ణవ్యత్యయేనార్చ్యాన్పూజ్యానపశ్యదిత్యర్థః । మనసా చీయన్త ఇతి మనశ్చితః సుఖాదిప్రత్యయరూపాః । ఎవం వాగాదివృత్తయో వాగాదిభిశ్చీయమానత్వాద్వాగాదిచితః । ప్రాణశబ్దేన ఘ్రాణముక్తమిన్ద్రియాధికారార్ । కర్మశబ్దేన వాగతిరిక్తకర్మేన్ద్రియాణి । ప్రతీన్ద్రియవృత్త్యైకైకమగ్నీచయనం సమ్పాద్యమ్ ।

అత ఎవ భాష్యం పృథగగ్నీనితి ।

తేషామేవాగ్నీనామేవ సా కృతిః సఙ్కల్పమాత్రమిత్యర్థః । గ్రహణాసాదనేత్యాది భాష్యమ్ ॥ తత్ర గ్రహణం సోమస్య పాత్రే ఉపాదానమ్ । ఆసాదనం స్థాపనమ్ । హవనానన్తరం హుతశేషోపాదానమాహరణమ్ । పశ్చాదృత్విజాం భక్షణార్థమన్యోన్యమనుజ్ఞాకరణముపహ్వానమ్ । తే అగ్నయో మనసైవ ఆధీయన్త ఆహితాః । అచీయన్త చితాః । ఎష్వగ్నిషు గ్రహా అగృహ్యన్త గృహీతాః । అస్తువత స్తోత్ర కృతవన్త ఉద్గాతారః । అశంసన్ శంసనం కృతవన్తో హోతారః । కిం బహునా ? యత్కించిద్యజ్ఞే కర్మ క్రియతే ఆరాదుపకారకం , యచ్చ యజ్ఞీయం యజ్ఞనిష్పత్త్యర్థత్వేన యజ్ఞార్థం సన్నిపత్యోపకారమిత్యర్థః । తన్మనసైవాక్రియత కృతమిత్యర్థః । యోఽగ్నిశ్చితః సోఽయమేవ లోక ఇతి చితేఽగ్నౌ పృథివీదృష్టిర్విధీయతే ॥

ఇత్యేకోనత్రింశం లిఙ్గభూయస్త్వాధికరణమ్ ॥