ఎక ఆత్మనః శరీరే భావాత్ ।
అధికరణతాత్పర్యమాహ –
ఇహేతి ।
సమర్థనప్రయోజనమాహ –
బన్ధమోక్షేతి ।
అసమర్థనే బన్ధమోక్షాధికారాభావమాహ –
న హ్యసతీతి ।
అధస్తనతన్త్రోక్తేన పౌనరుక్త్యం చోదయతి –
నన్వితి ।
పరిహరతి –
ఉక్తం భాష్యకృతేతి ।
న సూత్రకారేణ తత్రోక్తం యేన పునరుక్తం భవేదపి తు భాష్యకృతేత్యత్రత్యస్యైవార్థస్యాపకర్షః ప్రమాణలక్షణోపయోగితయా తత్ర కృత ఇతి । యత ఇహ సూత్రకృద్వక్ష్యత్యత ఎవ భగవతోపవర్షేణోద్ధారోఽపకర్షస్య కృతః ।
విచారస్యాస్య పూర్వోత్తరతన్త్రశేషత్వమాహ –
ఇహ చేతి ।
పూర్వాధికరణసఙ్గతిమాహ –
అపిచేతి ।
నన్వాత్మాస్తిత్వోపపత్తయ ఎవాత్రోచ్యన్తాం కిం తదాక్షేపేణేత్యత ఆహ - –
ఆక్షేపపూర్వికా హీతి ।
ఆక్షేపమాహ –
అత్రైకే దేహమాత్రాత్మదర్శిన ఇతి ।
యద్యపి సమస్తవ్యస్తేషు పృథివ్యప్తేజోవాయుషు న చైతన్యం దృష్టం తథాపి కాయాకారపరిణతేషు భవిష్యతి । నహి కిణ్వాదయః సమస్తవ్యస్తా న మదనా దృష్టా ఇతి మదిరాకారపరిణతా న మదయన్తి । అహమితి చానుభవే దేహ ఎవ గౌరాద్యాకారః ప్రథతే । న తు తదతిరిక్తః తదధిష్ఠానః కుణ్డ ఇవ దధీతి । అత ఎవాహం స్థూలో గచ్ఛామీత్యాదిసామానాధికరణ్యోపపత్తిరహమః స్థూలాదిభిః । న జాతు దధిసమానాధికరణాని మధురాదీని కుణ్డస్యైకాధికరణ్యమనుభవన్తి సితం మధురం కుణ్డమితి । న చాప్రత్యక్షమాత్మతత్త్వమనుమానాదిభిః శక్యమున్నేతుమ్ । న ఖల్వప్రత్యక్షం ప్రమాణమస్తి । ఉక్తం హి “దేశకాలాదిరూపాణాం భేదాద్భిన్నాసు శక్తిషు । భావానామనుమానేన ప్రసిద్ధిరతిదుర్లభా” ఇతి । యదా చ ఉపలబ్ధిసాధ్యనాన్తరీయకభావస్య లిఙ్గస్యేయం గతిస్తదా కైవ కథా దృష్టవ్యభిచారస్య శబ్దస్యార్థాపత్తేశ్చాత్యన్తపరోక్షార్థగోచరాయా ఉపమానస్య చ సర్వైకదేశసాదృశ్యవికల్పితస్య । సర్వసారూప్యే తత్త్వాత్ । ఎకదేశసారూప్యే చాతిప్రసఙ్గాత్సర్వస్య సర్వేణోపమానాత్ । సౌత్రస్తు హేతుర్భాష్యకృతా వ్యాఖ్యాతః । చేష్టా హితాహితప్రాప్తిపరిహారార్థో వ్యాపారః । స చ శరీరాధీనతయా దృశ్యమానః శరీరధర్మ ఎవం ప్రాణః శ్వాసప్రశ్వాసాదిరూపః శరీరధర్మ ఎవ । ఇచ్ఛాప్రయత్నాదయశ్చ యద్యప్యాన్తరాః తథాపి శరీరాతిరిక్తస్య తదాశ్రయానుపలబ్ధేః సతి శరీరే భావాతన్తఃశరీరాశ్రయా ఎవ, అన్యథా దృష్టహానాదృష్టకల్పనాప్రసఙ్గాత్ । శరీరాతిరిక్త ఆత్మని ప్రమాణాభావాచ్ఛరీరే చ సమ్భవాచ్ఛరీరమేవేచ్ఛాదిమదాత్మేతి ప్రాప్త ఉచ్యతే ॥ ౫౩ ॥
వ్యతిరేకస్తద్భావభావిత్వాన్న తూపలబ్ధివత్ ।
నాప్రత్యక్షం ప్రమాణమితి బ్రువాణః ప్రష్టవ్యో జాయతే కుతో భవాననుమానాదీనామప్రామాణ్యమవధారితవానితి । ప్రత్యక్షం హి లిఙ్గాదిరూపమాత్రగ్రాహి నాప్రామాణ్యమేషాం వినిశ్చేతుమర్హతి । నహి ధూమజ్ఞానమివైషామిన్ద్రియార్థసన్నికర్షాదప్రామాణ్యజ్ఞానముదేతుమర్హతి । కిన్తు దేశకాలావస్థారూపభేదేన వ్యభిచారోత్ప్రేక్షయా । న చైతావాన్ప్రత్యక్షస్య వ్యాపారః సమ్భవతి । యథాహుః - నహీదమియతో వ్యాపారాన్కర్తుం సమర్థం సంనిహితవిషయబలేనోత్పత్తేరవిచారకత్వాదితి । తస్మాదస్మిన్ననిచ్ఛతాపి ప్రమాణాన్తరమభ్యుపేయమ్ । అపిచ ప్రతిపన్నం పుమాంసమపహాయాప్రతిపన్నసన్దిగ్ధాః ప్రేక్షావద్భిః ప్రతిపాద్యన్తే । న చైషామిత్థమ్భావో భవత్ప్రత్యక్షగోచరః । న ఖల్వేతే గౌరత్వాదివత్ప్రత్యక్షగోచరాః కిన్తు వచనచేష్టాదిలిఙ్గానుమేయాః । నచ లిఙ్గం ప్రమాణం యత ఎతే సిధ్యన్తి । న పుంసామిత్థమ్భావమవిజ్ఞాయ యం కఞ్చన పురుషం ప్రతిపిపాదయిషతోఽనవధేయవచనస్య ప్రేక్షావత్తా నామ । అపిచ పశవోఽపి హితాహితప్రాప్తిపరిహారార్థినః కోమలశష్పశ్యామలాయాం భువి ప్రవర్తన్తే । పరిహరన్తి చాశ్యానతృణకణ్టకాకీర్ణామ్ । నాస్తికస్తు పశోరపి పశురిష్టనిష్టసాధనమవిద్వాన్ । న ఖల్వస్మిన్ననుమానగోచరప్రవృత్తినివృత్తిగోచరే ప్రత్యక్షం ప్రభవతి । నచ పరప్రత్యాయనాయ శబ్దం ప్రయుఞ్జీత శాబ్దస్యార్థస్యాప్రత్యక్షత్వాత్ । తదేవ మా నామ భూన్నాస్తికస్య జన్మాన్తరమస్మిన్నేవ జన్మన్యుపస్థితోఽస్య మూకత్వప్రవృత్తినివృత్తివిరహరూపో మహాన్నరకః । పరాక్రాన్తం చాత్ర సూరిభిః । అత్యన్తపరోక్షగోచరాప్యన్యథానుపపద్యమానార్థప్రభవార్థాపత్తిః । భూయఃసామాన్యయోగేన చోపమానముపపాదితం ప్రమాణలక్షణే । తదత్రాస్తు తావత్ప్రమాణాన్తరం ప్రత్యక్షమేవాహంప్రత్యయః శరీరాతిరిక్తమాలమ్బత ఇత్యన్వయవ్యతిరేకాభ్యామవధార్యతే । యోగవ్యాఘ్రవత్స్వప్నదశాయాం చ శరీరాన్తరపరిగ్రహాభిమానేఽప్యహఙ్కారాస్పదస్య ప్రత్యభిజ్ఞాయమానత్వమిత్యుక్తమ్ । సూత్రయోజనా తు న త్వవ్యతిరిక్తః కిన్తు వ్యతిరిక్త ఆత్మా దేహాత్ । కుతస్తద్భావాభావిత్వాత్ । చైతన్యాదిర్యది శరీరగుణః తతోఽనేన విశేషగుణేన భవితవ్యమ్ । న తు సఙ్ఖ్యాపరిమాణసంయోగాదివత్సామాన్యగుణేన । తథాచ యే భూతవిశేషగుణాస్తే యావద్భూతభావినో దృష్టా యథా రూపాదయః । నహ్యస్తి సమ్భవః భూతం చ రూపాదిరహితం చేతి । తస్మాద్భూతవిశేషగుణరూపాదివైధర్మ్యాన్న చైతన్యం శరీరగుణః । ఎతేనేచ్ఛాదీనాం శరీరవిశేషగుణత్వం ప్రత్యుక్తమ్ । ప్రాణచేష్టాదయో యద్యపి దేహధర్మా ఎవ తథాపి న దేహమాత్రప్రభవాః । మృతావస్థాయామపి ప్రసఙ్గాత్ । తస్మాద్యస్యైతే అధిష్ఠానాద్దేహధర్మా భవన్తి స దేహాతిరిక్త ఆత్మా । అదృష్టకారణత్వేఽభ్యుపగమ్యమానే తస్యాపి దేహాశ్రయత్వానుపపత్తేరాత్మైవాభ్యుపేతవ్య ఇతి ।
వైధర్మ్యాన్తరమాహ –
దేహధర్మాశ్చేతి ।
స్వపరప్రత్యక్షా హి దేహధర్మా దృష్టా యథా రూపాదయః । ఇచ్ఛాదయస్తు స్వప్రత్యక్షా ఎవేతి దేహధర్మవైధర్మ్యమ్ । తస్మాదపి దేహాతిరిక్తధర్మా ఇతి । తత్ర యద్యపి చైతన్యమపి భూతవిశేషగుణస్తథాపి యావద్భూతమనువర్తేత । నచ మదశక్త్యా వ్యభిచారః । సామర్థ్యస్య సామాన్యగుణత్వాత్ । అపిచ మదశక్తిః ప్రతిమదిరావయవం మాత్రయావతిష్ఠతే తద్వద్దేహేఽపి చైతన్యం తదవయవేష్వపి మాత్రయా భవేత్ । తథా చైకస్మిన్దేహే బహవశ్చేతయేరన్ । నచ బహూనాం చేతనానామన్యోన్యాభిప్రాయానువిధానసమ్భవ ఇతి ఎకపాశనిబద్ధా ఇవ బహవో విహఙ్గమాః విరుద్ధాదిక్రియాభిముఖాః సమర్థా అపి న హస్తమాత్రమపి దేశమతిపతితుముత్సహన్తే । ఎవం శరీరమపి న కిఞ్చిత్కర్తుముత్సహతే । అపి చ నాన్వయమాత్రాత్తద్ధర్మధర్మిభావః । శక్యో వినిశ్చేతుం, మా భూదాకాశస్య సర్వో ధర్మః సర్వేష్వన్వయాత్ । అపి త్వన్వయవ్యతిరేకాభ్యామ్ । సన్దిగ్ధశ్చాత్ర వ్యతిరేకః ।
తథాచ సాధకత్వమన్వయమాత్రస్యేత్యాహ –
అపిచ సతి హి తావదితి ।
దూషణాన్తరం వివక్షురాక్షిపతి –
కిమాత్మకం చేతి ।
స ఎవైకగ్రన్థేనాహ –
నహీతి ।
నాస్తిక ఆహ –
యదనుభవనమితి ।
యథా హి భూతపరిణామభేదో రూపాదిర్న తు భూతచతుష్టయాదర్థాన్తరమేవం భూతపరిణామభేద ఎవ చైతన్యం న తు భూతేభ్యోఽర్థాన్తరం, యేన “పృథివ్యాపస్తేజో వాయురితి తత్త్వాని” ఇతి ప్రతిజ్ఞావ్యాఘాతః స్యాదిత్యర్థః । ఎతదుక్తం భవతి - చతుర్ణామేవ భూతానాం సమస్తం జగత్పరిణామో న త్వస్తి తత్త్వాన్తరం యస్య పరిణామో రూపాదయోఽన్యద్వా పరిణామాన్తరమితి ।
అత్రోక్తాభిస్తావదుపపత్తిభిర్దేహధర్మత్వం నిరస్తం తథాప్యుపపత్త్యన్తరాభిధిత్సయాహ –
చేత్తర్హీతి ।
భూతధర్మా రూపాదయో జడత్వాద్విషయా ఎవ దృష్టా న తు విషయిణః । నచ కేషాఞ్చిద్విషయాణామపి విషయిత్వం భవిష్యతీతి వాచ్యమ్ । స్వాత్మని వృత్తివిరోధాత్ । న చోపలబ్ధావేవ ప్రసఙ్గస్తస్యా అజడాయాః స్వయమ్ప్రకాశత్వాభ్యుపగమాత్ । కృతోపపాదనం చైతత్పురస్తాత్ ।
ఉపలబ్ధివదితి సూత్రావయవం యోజయతి –
యథైవాస్యా ఇతి ।
ఉపలబ్ధిగ్రాహిణ ఎవ ప్రమాణాచ్ఛరీవ్యతిరేకోఽప్యవగమ్యతే । తస్యాస్తతః స్వయమ్ప్రకాశప్రత్యయేన భూతధర్మేభ్యో జడేభ్యో వైలక్షణ్యేన వ్యతిరేకనిశ్చయాత్ ।
అస్తు తర్హి వ్యతిరేకాదుపలబ్ధిర్భూతేభ్యః స్వతన్త్రా తథాప్యాత్మని ప్రమాణాభావ ఇత్యత ఆహ –
ఉపలబ్ధిస్వరూప ఎవ చ న ఆత్మేతి ।
ఆజానతస్తావదుపలబ్ధిభేదో నానుభూయత ఇతి విషయభేదాదభ్యుపేయః । న చోపలబ్ధివ్యతిరేకిణాం విషయాణాం ప్రథా సమ్భవతీత్యుపపాదితమ్ । నచ విషయభేదగ్రాహి ప్రమాణమస్తీతి చోపపాదితం బ్రహ్మతత్త్వసమీక్షాయామస్మాభిః । ఎవం చ సతి విషయరూపతద్భేదాదేవ సుదుర్లభావితి దూరనిరస్తా విషయభేదాదుపలబ్ధిభేదసఙ్కథా । తేనోపలబ్ధేరుపలబ్ధృత్వమపి న తాత్త్వికమ్ । కిన్త్వవిద్యాకల్పితమ్ । తత్రావిద్యాదశాయామప్యుపలబ్ధేరభేద ఇత్యాహ
అహమిదమద్రాక్షమితి చేతి ।
న కేవలం తాత్త్వికాభేదాన్నిత్యత్వమతాత్త్వికాదపి నిత్యత్వమేవేతి తస్యార్థః ।
స్మృత్యాద్యుపపత్తేశ్చ ।
నానాత్వే హి నాన్యేనోపలబ్ధేఽన్యస్య పురుషస్య స్మృతిరుపపద్యత ఇత్యర్థః ।
నిరాకృతమప్యర్థం నిరాకరణాన్తరాయానుభాషతే –
యత్తూక్తమితి ।
యో హి దేహవ్యాపారాదుపలబ్ధిరుత్పద్యతే తేన దేహధర్మ ఇతి మన్యతే తం ప్రతీదం దూషణమ్ –
న చాత్యన్తం దేహస్యేతి ।
ప్రకృతముపసంహరతి –
తస్మాదనవద్యమితి ॥ ౫౪ ॥
ఎక ఆత్మనః శరీరే భావాత్ ॥౫౩॥
ప్రమాణలక్షణోపయోగితయేతి ।
‘‘యజ్ఞాయుధీ యజమానః స్వర్గ లోకం యాతీతి వాక్యస్య దేహాతిరిక్తాత్మాభావాదప్రామాణ్యప్రాప్తౌ తత్పరిహారేణ ప్రథమాధ్యాయోపయోగితయేత్యర్థః ।
అత ఎవేతి భాష్యగతాతఃశబ్దం పూరయతి –
యత ఇహేతి ।
వక్ష్యతీతి భవిష్యత్ప్రయోగః పూర్వకాణ్డాపేక్షః । ఇతః పూర్వకాణ్డే నయనమపకర్షస్తస్యోద్ధారో నివృత్తిః కృతేత్యర్థః । మనశ్చిదాదీనాం పురుషార్థత్వమనుపపన్నం దేహవ్యతిరిక్తస్య తత్ఫలభోక్తురభావాదిత్యాక్షేపలక్షణ పూర్వాధికరణసఙ్గతిః ।
తామాహేత్యాహ –
పూర్వాధికరణేతి ।
నను న భూతానామేకైకస్య చైతన్యముపలభ్యతే ; ఘటాదేరదర్శనాత్ , నాపి మిలితానాం ;వహ్నితమోఽయసి దృతివాయుసమాధ్మాతే సలిలకణాభ్యుక్షితే భూతచతుష్టయమేలనేఽపి చైతన్యానుపలమ్భాత్ ।
తత్ర భూతసంఘాతే శరీరే కథం చైతన్యసంభావనా ? అతః పూర్వపక్షాభావ ఇత్యాశఙ్క్యాహ –
యద్యపి సమస్తేతి ।
దేహో న చేతనః భూతత్వాద్ ఘటవదిత్యనుమానస్య చ ప్రత్యక్షబాధం వక్ష్యత్యహమితి చానుభవ ఇత్యాదినా । అతశ్చ బాధితవిషయే పక్షేతరస్యాప్యుపాధిత్వాద్దేహత్వముపాధిరున్నీయత ఇత్యర్థః ।
తథావిధోదాహరణేన ప్రతిబన్దీలక్షణేన ప్రతికూలతర్కపరాహతిం చానుమానస్య దర్శయతి –
న హీతి ।
కిణ్వం నామ మదిరారమ్భకద్రవ్యవిశేషః । యది సమస్తవ్యస్తవికల్పేన దేహస్య చైతన్యమపహ్నూయేత , తర్హి మదిరాయాం మదకరణత్వమపహ్నుతం స్యాదిత్యర్థః ।
నన్వహమితి ప్రత్యక్షే దేహాశ్రిత ఆత్మా భాసతేఽతః కథం దేహోఽచేతన ఇత్యనుమానస్య బాధస్తత్రాహ –
న త్వితి ।
స దేహోఽధిష్ఠానమాశ్రయో యస్య స తదధిష్ఠానః కుణ్డ ఇవ దధీతి వైధర్మ్యదృష్టాన్తః । యథా కుణ్డే దధ్యాశ్రితం తదతిరిక్తం ప్రతీయతే , నైవమాత్మా దేహాశ్రితోఽహమితి ప్రతీయత ఇత్యర్థః ।
అత్ర హేతుమాహ –
అత ఎవేతి ।
యత ఎవ దేహాతిరిక్త ఆత్మాఽహమనుభవే న ప్రతీయతే అత ఎవాహమస్య దేహధర్మైః స్థౌల్యాదిభిరహం స్థూలో గచ్ఛామీత్యాదిరూపేణ సామానాధికరణ్యోపపత్తిః । న హ్యాశ్రితస్య వస్తున ఆశ్రయధర్మైస్తాదాత్మ్యం సంభవతి । తస్మాద్దేహధర్మైస్తాదాత్మ్యానుభవాదహంప్రత్యయవిషయస్యాత్మనో దేహ ఎవాత్మేత్యర్థః ।
యచ్చ దేహవ్యతిరిక్తాత్మవాదినోచ్యతే దేహాశ్రితాత్మగతా ఎవ జ్ఞానాదయ ఆశ్రయభూతతత్తద్దేహతాదాత్మ్యేన ప్రతీయన్తేఽహం పశ్యామీత్యాదివ్యవహారసమయ ఇతి , తదయుక్తమిత్యాహ –
న జాతు దధీతి ।
యథా దధిసమానాధికరణాని దధ్నా తాదాత్మ్యప్రతీతియోగ్యాని శైత్యాదీని దధ్యాశ్రితకుణ్డైకాధికరణ్యం తాదాత్మ్యం నానుభవన్తి , ఎవమాత్మాశ్రితా జ్ఞానాదయో న దేహతాదాత్మ్యేన ప్రతీయేరన్ , యది దేహ ఆత్మానం ప్రత్యాశ్రయః । ప్రతీయన్తే చ । తస్మాన్న దేహ ఆత్మాశ్రయః కిం త్వాత్మైవేత్యర్థః । అయమత్ర ప్రయోగః - జ్ఞానం దేహధర్మస్తాదాత్మ్యేనోపలబ్ధత్వాద్దేహరూపవదితి ।
ఎవం దేహవ్యతిరిక్తాత్మానుమానస్య బాధముపాధిం సత్ప్రతిపక్షతాం చోక్త్వా శఙ్కితవ్యభిచారత్వమాహ –
న చాప్రత్యక్షమిత్యాదినా ।
అప్రత్యక్షమాత్మతత్త్వం ప్రత్యక్షావిషయ ఇత్యర్థః ।
న ఖల్వప్రత్యక్షమితి ।
ప్రత్యక్షాతిరిక్తమిత్యర్థః ।
దేశకాలాదీతి ।
భావానామగ్న్యాదీనామనుమానేన భూమాదిలిఙ్గేన ప్రసిద్ధిరతిదుర్బలా । కుతో దేశకాలావస్థాదిస్వరూపాణాం భేదేన వస్తుశక్తిషు భిన్నాసు సతీషు వ్యాప్తిగ్రహణదేశాదావగ్నేర్ధూమజననశక్తిరాసీదనుమానదేశాదౌ సా నాస్తీతి శఙ్కయాఽగ్నేర్ధూమజనకత్వాభావస్యాపి సంభవేన ధూమస్యాగ్నివ్యభిచారాశఙ్కోత్థానాదిత్యర్థః ।
మా భూదనుమానాద్దేహాతిరిక్తాత్మసిద్ధిరాగమాదిభ్యస్తు స్యాదితి , నేత్యాహ –
యదా చేత్యాదినా ।
ఉపలబ్ధ్యా సాక్షాత్కారరూపయా సాధ్యః ప్రమేయో నాన్తరీయకభావః । నాన్తరేణ వ్యాపకం లిఙ్గం భవతీత్యేవంభావో వ్యాప్యత్వం యస్య లిఙ్గస్య తల్లిఙ్గం తథోక్తం తస్య యదా ఇయం గతిర్వ్యభిచారశఙ్కా , తదా కైవ కథా తద్ధీనస్యేత్యర్థః । అఙ్గుల్యగ్రే హస్తియూథాదౌ శబ్దస్య దృష్టవ్యభిచారత్వమ్ , అర్థాపత్తేః శక్త్యాద్యత్యన్తపరోక్షార్థగోచరత్వేన దృష్టవ్యాప్తేర్లిఙ్గాద్వైధర్మ్యముక్తమ్ । గోసదృశం గవయం దృష్ట్వా గౌరనేన సదృశీత్యుపమానం ప్రవర్తతే । తత్సర్వాత్మనా సాదృశ్యే ప్రవర్తేతైకదేశేన వా ।
నాద్య ఇత్యాహ –
సర్వసారూప్య ఇతి ।
తత్త్వాత్తస్యైవ తేన సర్వసారూప్యాద్భేదే కస్యచిదపి వైసాదృశ్యస్య భావాన్నోపమానసంభవ ఇత్యర్థః ।
న ద్వితీయ ఇత్యాహ –
ఎకదేశేతి ।
సూత్రే ప్రతిజ్ఞైవ హేతుగర్భా । ఎకేదేహవ్యతిరిక్తస్యాత్మనోఽభావం మన్యన్త ఇత్యుక్తే ఆత్మని తదుపలమ్భకప్రమాణాభావాదభావప్రమాణస్యైవాత్మాభావసాధకత్వమిత్యర్థాదవగతేరితి స్వేన వ్యాఖ్యాతమ్ ।
శరీరే భావాదిత్యపరో హేతుః స భాష్యకృద్భిర్వ్యాఖ్యాత ఇత్యాహ –
సౌత్రస్త్వితి ।
ప్రాణచేష్టేత్యాది భాష్యం సౌత్రహేతువివరణపరం , తత్ర చేష్టేతి క్రియామాత్రం దేహస్యాత్మత్వసాధకం న భవతి ; ఘటాదావపి తద్భావాదిత్యాశఙ్క్య వ్యాచష్టే –
హితాహితేతి ।
అన్తఃశరీరాశ్రయా ఇతి ।
దేహాభ్యన్తరప్రదేశస్య పరిణామా ఇత్యర్థః ।
నన్వన్తఃశరీరప్రదేశాశ్రితత్వమిచ్ఛాదీనామప్రత్యక్షమపి యథా కల్ప్యతే , ఎవమాత్మాశ్రితత్వమపి కల్ప్యతామత ఆహ –
శరీరాతిరిక్త ఆత్మనీతి ।
అత్యన్తాప్రమితాత్మాశ్రితత్వకల్పనాద్వరం ప్రమితదేహస్యాభ్యన్తరప్రదేశే ఇచ్ఛాదయః సన్తీతి కల్పనమిత్యర్థః ॥౫౩॥
అనుమానాదిప్రమాణానామసిద్ధిముక్తాం తావత్పరిహరతి –
నాప్రత్యక్షమిత్యాదినా ।
అనుమానాదీనామప్రామాణ్యం ప్రత్యక్షేణ వాఽవగమ్యతే అనుమానాదిభిర్వా ।
నాద్య ఇత్యాహ –
ప్రత్యక్షం హీతి ।
ఇదం ప్రత్యక్షమియతో లిఙ్గస్వరూపతద్వ్యభిచారతదప్రామాణ్యాదిపరిచ్ఛేదాన్ కర్తుం న సమర్థమిత్యర్థః ।
ద్వితీయే వ్యాఘాత ఇత్యాహ –
తస్మాదితి ।
ప్రమాణాన్తరాభ్యుపగమే తదప్రామాణ్యోక్తిర్వ్యాహతేత్యర్థః ।
వ్యాఘాతాన్తరమాహ –
అపి చేతి ।
ప్రతిపన్నః సంప్రతిపత్తిమాన్ పుమాన్ । తం విహాయాప్రతిపత్తిప్రతిపత్తిసందేహవన్తః పుమాంసః ప్రేక్షావద్భిః ప్రతిపాద్యన్తే వ్యుత్పాద్యన్త ఇత్యర్థః । ఇత్థంభావోఽప్రతిపత్తిమత్త్వాదయః ।
ఎవం ప్రతిజ్ఞావ్యాఘాతం కథాప్రవృత్తివ్యాఘాతం చోక్త్వా లోకయాత్రావిరోధమాహ –
అపి చ పశవోఽపీత్యాదినా ।
శష్పం బాలతృణమ్ । ఆశ్యానమీషత్ శుష్కమ్ । ఇష్టానిష్టసాధనమ్ అవిద్వాన్ పశోరపి పశురిత్యర్థః । అనుమానగోచరశ్చాసౌ ప్రవృత్తిగోచరశ్చేష్టానిష్టసాధనత్వమ్ । తత్ర ప్రత్యక్షం న హి ప్రభవతీతి యోజనా । అయమోదనః క్షున్నివర్తకః ఓదనత్వాత్ ప్రాగ్ భుక్తౌదనవదిత్యాద్యనుమానాద్ధి ఇష్టాఽనిష్టసాధనత్వావగమః , తతఃప్రవృత్తిరనిష్టసాధనత్వానుమానాచ్చ నివృత్తిరితి । ఎవం విపక్షే వ్యాఘాతదణ్డమాపాద్యాఽనుమానప్రామాణ్యం స్వీకారితమ్ ।
శబ్దప్రామాణ్యమపి తథైవ స్వీకారయతి –
న చ పరప్రత్యాయనాయేతి ।
మూకత్వం నాస్తికస్య శబ్దప్రామాణ్యానిష్టేరాపన్నమ్ । ప్రవృత్తినివృత్తివిరహోఽనుమానప్రామాణ్యవిరహాదాపన్న ఇతి విభాగః ।
యత్తూక్తమదృష్టవ్యాప్తికాఽర్థాపత్తిరత్యన్తపరోక్షార్థవిషయత్వాదప్రమాణమితి , తత్రాహ –
అత్యన్తేతి ।
యద్యపి న వ్యాప్తిదర్శనమస్తి , అర్థస్యాత్యన్తపరోక్షత్వాత్ ; తథాప్యన్యథానుపపద్యమానస్ఫోటాదికార్యరూపార్థజన్యాఽర్థాపత్తిః శక్త్యాదివిషయోదేష్యతీతి భావః ।
యచ్చ సర్వసాదృశ్యకించిత్సాదృశ్యాభ్యాముపమానదూషణమభాణి , తన్నిరాకరోతి –
భూయఃసామాన్యేతి ।
న సర్వాత్మనా సాదృశ్యజ్ఞానముపమానసామగ్రీ ; నాపి కించిన్మాత్రసాదృశ్యజ్ఞానమ్ , అపి తు బహుతరసామాన్యయోగజ్ఞానమ్ । తచ్చ గోగవయాదేరేవేతి నాతిప్రసఙ్గ ఇత్యర్థః । ప్రత్యక్షం ప్రత్యభిజ్ఞా , సా చ జాగ్రత్స్వప్నదేహయోర్యోగవ్యాఘ్రమనుష్యదేహయోశ్చ భేదేప్యభిద్యమానమహంప్రత్యయాలమ్బనం శరీరాద్భినత్తీత్యర్థః । ఇత్యుక్తం ప్రథమసూత్రే ఇత్యర్థః ।
ఎవమనుమానాదిప్రామాణ్యం సామాన్యతః సమర్థ్యోభయసంమతప్రత్యక్షేణ చ దేహవ్యతిరేకమాత్మన ఉక్త్వాఽనుమానాదపి వ్యతిరేకం సూత్రవ్యాఖ్యానేన దర్శయతి –
సూత్రయోజనా త్విత్యాదినా ।
ఇహ హి సూత్రకారేణేదముక్తమ్ । యస్య జ్ఞానం ధర్మః స తావదాత్మా , దేహస్య చ న జ్ఞానం ధర్మః ; దేహభావేఽపి మృతావస్యాయాం జ్ఞానాభావాదితి ।
తదయుక్తమ్ ; అయావద్దేహభావినోఽపి సంయోగాదేర్దేహధర్మత్వేనానేకాన్తాదత ఆహ –
చైతన్యాదిరితి ।
చైతన్యం హి స్వాశ్రయస్యాష్టద్రవ్యేభ్యో వ్యావర్తకసామాన్యవత్త్వాద్విశేషగుణాః । ఇదం చ లక్షణం తర్కపాదోక్తయుక్తినిష్పీడనాసహమపి దేహాత్మప్రత్యయవద్వ్యవహారాఙ్గత్వాదభ్యుపేయతే ।
అస్తు విశేషగుణశ్చైతన్యం , తతః కిం జాతమత ఆహ –
తథా చేతి ।
యదా నిత్యస్యాత్మనశ్చైతన్యమనిత్యవిశేషగుణస్తదాఽనైకాన్తికత్వమాశఙ్క్య భూతవిశేషగుణ ఇత్యుక్తమ్ । సిద్ధాన్తేఽప్యన్తఃకరణవృత్తిప్రతిబిమ్బితచైతన్యస్య ప్రతిబిమ్బభూతాత్మన్యధ్యస్తత్వేన తదాశ్రితత్వాద్ విశేషగుణత్వవ్యవహారే న కాచిత్ క్షతిః । శబ్దస్య చ స్థాయిత్వాద్యావదాకాశభావిత్వమిష్యత ఎవేతి న తేనాపి వ్యభిచార ఇతి । తదయం ప్రయోగః - జ్ఞానం , న దేహవిశేషగుణః , అయావద్దేహభావిత్వాద్ ఘటవదితి ।
నన్వేవమపి ప్రాణచేష్టాదీనాం విశేషగుణత్వాభావేనాయావద్దేహభావినామపి దేహదర్మత్వసంభవాత్కథం దేహవ్యతిరిక్తాత్మగమకత్వమత ఆహ –
ఎవమితి ।
ప్రాణాదయో నాస్య సమవాయిత్వేనాత్మానం కల్పయన్తి , కిం తు నిమిత్తత్వేనేత్యర్థః ।
తస్యాపి దేహాశ్రయత్వానుపపత్తేరితి ।
అదృష్టమపి హి విశేషగుణః , తచ్చేద్దేహస్య , తర్హి భూతవిశేషగుణత్వాద్యావదాశ్రయమనువర్తేతేతి మృతావస్థాయామపి భావాన్న ప్రాణాద్యభావోపపాదకం స్యాదిత్యర్థః ।
విమతాః, న దేవదత్తదేహవిశేషగుణాః , గుణత్వే సతి దేవదత్తేతరప్రత్యక్షత్వరహితత్వాద్ , ఘటవదిత్యనుమానమాహ –
స్వపరప్రత్యక్షా హీతి ।
యద్యపి ఘటాదయః పరప్రత్యక్షాః ; తథాపి గుణత్వే సతి న పరప్రత్యక్షాః । తేషాం గుణత్వాభావాద్విశేషణాభావేఽపి విశిష్టాభావాదితి న సాధనవికలతా । దేహగతగురుత్వాదౌ పరాప్రత్యక్షేఽనైకాన్తికత్వపరిహారార్థం ప్రతిజ్ఞాయాం విశేషగ్రహణమ్ । యథాశ్రుతస్తు గ్రన్థో న ఘటత ఎవ ; ఇచ్ఛాదయో న దేహవిశేషగుణాః స్వపరాప్రత్యక్షత్వాదిత్యుక్తే ఇచ్ఛాద్యతిరిక్తస్వపరాప్రత్యక్షపదార్థస్య పరేషామసిద్ధత్వేన దృష్టాన్తాభావాద్ , వైధర్మ్యమాత్రస్య చ వ్యాప్తిరహితస్యాసాదకత్వాదితి ।
యదుక్తం పూర్వపక్షిణా భూతేష్వయావద్భూతభావ్యపి చైతన్యం దేహాకారపరిణతేషు స్యాన్మదశక్తివదితి , తదపి న సిద్ధ్యతి ; చైతన్యస్య భూతవిశేషగుణత్వేన యావద్దేహభావిత్వానుమానవద్యావద్భూతభావిత్వానుమానాద్ , మదశక్తేశ్చ విశేషగుణత్వాభావేన దృష్టాన్తవైధర్మ్యాదిత్యాహ –
తత్ర యద్యపీతి ।
పరాప్రత్యక్షత్వేన హి చేతన్యస్య భూతవిశేషగుణత్వమనన్తరమేవ ప్రతిషిద్ధం , తదభ్యుపేత్యాప్యయం వాద ఇతి సూచనార్థం యద్యపీత్యుక్తమ్ । మదశక్తేః కిణ్వాదిషు అయావదాశ్రయభావిత్వమభ్యుపేత్య దృష్టాన్తవైషమ్యముక్తమ్ ।
ఇదానీం మదశక్తివచ్చైతన్యస్య పరిణామధర్మత్వమభ్యుపేత్యాప్యాహ –
అపి చ మదశక్తిరితి ।
మాత్రయా ఎకదేశేన । యథా విహఙ్గమా హస్తమాత్రమపి దేశమతిపతితుమతిక్రమితుం నోత్సహన్తే , ఎవం నానాచేతనాధిష్ఠితం శరీరమపి న కించిత్కర్తుముత్సహేతేత్యర్థః ।
కిమాత్మకమితి భాష్యే ప్రశ్నో న క్రియతే ; దేహధర్మత్వేన చైతన్యస్య తన్మతే ప్రసిద్ధత్వాత్ ; నాప్యాక్షేపః ; దేహధర్మత్వనిరాసేన తస్యాపి జాతత్వాదత ఆహ –
దూషణాన్తరమితి ।
పూర్వం హి దేహభావేఽప్యభావాన్న దేహధర్మశ్చైతన్యమిత్యుక్తమ్ , ఇదానీం దేహధర్మస్య రూపాదివద్దేహసాక్షిత్వాయోగాచ్చైతన్యాత్మకత్వమేవానుపపన్నమితి దూషణాన్తరమభిధాతుం ప్రథమం తావల్లౌకాయతికస్య భూతచతుష్టయాతిరిక్తం చైతన్యం నాస్తీత్యాక్షేపః క్రియత ఇత్యర్థః ।
స ఎవేతి ।
ఆక్షేప్తేత్యర్థః । దేవదత్తచైతన్యం , న దేవదత్తదేహధర్మః , తద్గ్రాహకత్వాద్ యజ్ఞదత్తచైతన్యవదిత్యనుమానమ్ ।
కాలాతీతత్వం చ దేహధర్మగ్రాహిణోఽనుమానస్యాహ –
ఉపలబ్ధిగ్రాహిణ ఎవేతి ।
ఉపలబ్ధేరాత్మత్వసిద్ధ్యర్థం భేదో నిరాక్రియతే । తత్రోపలబ్ధేర్భేదః స్వాభావిక ఔపాధికో వా ।
నాద్య ఇత్యాహ –
ఆజానత ఇతి ।
స్వభావత ఇత్యర్థః ।
న ద్వితీయ ఇత్యాహ –
న చేతి ।
అధ్యాసభాష్యే హ్యుపలబ్ధివ్యతిరేకేణ విషయాణాం ప్రకాశో న సంభవతీత్యుక్తమ్ । తతశ్చ విషయా ఎవ న సన్తి , కైరుపాధిభిరుపలబ్ధిర్భిద్యేతేత్యర్థః ।
విషయాణాం పరస్పరభేదాభావాదపి న తదుపాధిక ఉపలబ్ధిభేద ఇత్యాహ –
న చ విషయభేదగ్రాహి ప్రమాణమస్తీతి ।
ఉపలబ్ధివ్యతిరిక్తవిషయస్య సద్భావే ప్రమాణాభావాద్విషయస్వరూపం దుర్లభమ్ । విషయాణామన్యోన్యభేదగ్రాహిప్రమాణాభావాద్భేదః సుదుర్లభ ఇత్యర్థః । బ్రహ్మతత్త్వసమీక్షాయాం బ్రహ్మసిద్ధిటీకాయామ్ । ప్రత్యక్షం వస్తుసత్తామేవ బోధయతి , న భేదం ; విత్తేః క్రమవద్వ్యాపారాయోగాత్ । న చ మానాన్తరాద్భేదసిద్ధిః , ప్రతియోగిభేదసిధ్ద్యోః పరస్పరాశ్రయత్వాద్ , ఇత్యాద్యుక్తమ్ ।
నను విషయాభావే ఉపలబ్ధేఽనుపలబ్ధృత్వమపి న స్యాదిత్యాశఙ్క్య ఉపలబ్ధేరిష్టప్రసఙ్గతామాహ –
తేనేతి ।
భాష్యేఽహమద్రాక్షమిత్యహఙ్కారావచ్ఛిన్నాయా ఉపలబ్ధేః ప్రత్యభిజ్ఞయైకత్వం సమర్థ్యతే , న శుద్ధా ఇత్యాహ –
తత్రావిద్యాదశాయామితి ।
నను నిశ్చేష్టేఽపి దేహే తస్మిన్సత్యేవ స్వప్నే ఉపలబ్ధిదర్శనాదనుపయోగవర్ణనం భాష్యేఽనుపపన్నమిత్యాశఙ్క్యాహ –
యో హీతి ।
తస్మాదిత్యనన్తరముక్తార్థోపసంహారో న క్రియతే , తస్యావ్యాపకత్వాదిత్యాహ – ప్రకృతమితి ॥౫౪॥