అఙ్గావబద్ధాస్తు న శాఖాసు హి ప్రతివేదమ్ ।
స్వరాదిభేదాత్ప్రతివేదముద్గీథాదయో భిద్యన్తే । తదనుబద్ధాస్తు ప్రత్యయాః ప్రతిశాఖం విహితా భేదేన । తత్ర సంశయఃకిం యస్మిన్వేదే యదుద్గీథాదయో విహితాస్తేషామేవ తద్వేదవిహితాః ప్రత్యయా ఉతాన్యవేదవిహితానామప్యుద్గీథాదీనాం తే ప్రత్యయా ఇతి । కిం తావత్ప్రాప్తమ్ । “ఓమిత్యక్షరముద్గీథముపాసీత”(ఛా. ఉ. ౧ । ౧ । ౧) ఇత్యుద్గీథశ్రవణేనోద్గీథసామాన్యమవగమ్యతే । నిర్విశేషస్య చ తస్యానుపపత్తేర్విశేషకాఙ్క్షాయాం స్వశాఖావిహితస్య విశేషస్య సంనిధానాత్తేనైవాకాఙ్క్షావినివృత్తేర్న శాఖాన్తరీయముద్గీథాన్తరమపేక్షతే । న చైవం సంనిధానేన శ్రుతిపీడా, యది హి శ్రుతిసమర్పితమర్థమపబాధేన తతః శ్రుతిం పీడయేన్న చైతదస్తి । నహ్యుద్గీథశ్రుత్యభిహితలక్షితౌ సామాన్యవిశేషౌ బాధితౌ స్వశాఖాగతయోః స్వీకరణాచ్ఛాఖాన్తరీయాస్వీకారేఽపి । యథాహుః “జాతివ్యక్తీ గృహీత్వేహ వయం తు శ్రుతలక్షితే । కృష్ణాది యది ముఞ్చామః కా శ్రుతిస్తత్ర పీడ్యతే” ॥ ఎవం ప్రాప్తమ్ । ఎవం ప్రాప్త ఉచ్యతే - ఉద్గీథాఙ్గవబద్ధాస్తు ప్రత్యయా నానాశాఖాసు ప్రతివేదమనువర్తేరన్న ప్రతిశాఖం వ్యవతిష్ఠేరన్ । ఉద్గీథమిత్యాదిసామాన్యశ్రుతేరవిశేషాతేతదుక్తం భవతి యుక్తం శుక్లం పటమానయేత్యాదౌ పటశ్రుతిమవిశేషప్రవృత్తామపి సంనిధానాచ్ఛుక్లశ్రుతిర్బాధత ఇతి । విశిష్టార్థప్రత్యాయనప్రత్యుక్తత్వాత్పదానాం సమభివ్యాహారస్య । అన్యథా తదనుపపత్తేః । నచ స్వార్థమస్మారయిత్వా విశిష్టార్థప్రత్యాయనం పదానామితి విశిష్టార్థప్రయుక్తం స్వార్థస్మారణం న స్వప్రయోజకమపవాధితుముత్సహతే । మా చ బాధిప్రయోజకాభావేన స్వార్థస్మారణమపీతి యుక్తమవిశేషప్రవృత్తాయా అపి శ్రుతేరేకస్మిన్నేవ విశేషే అవస్థాపనమ్ । ఇహ తూద్గీథశ్రుతేరవిశేషేణ విశిష్టార్థప్రత్యాయకత్వాత్ । సఙ్కోచే ప్రమాణం కిఞ్చిన్నాస్తి । నచ సంనిధిమాత్రమపబాధితుమర్హతి । శ్రుతిసామాన్యద్వారేణ చ సర్వవిశేషగామిన్యాః శ్రుతేరేకస్మిన్నవస్థానం పీడైవ । తస్మాత్సర్వోద్గీథవిషయాః ప్రత్యయా ఇతి ॥ ౫౫ ॥
మన్త్రాదివద్వావిరోధః ।
విరుద్ధమితి నః సంప్రత్యయో యత్ప్రమాణేన నోపలభ్యతే । ఉపలబ్ధం చ మన్త్రాదిషు శాఖాన్తరీయేషు శాఖాన్తరీయకర్మసమ్బన్ధిత్వమ్ । తద్వదిహాపీతి దర్శనాదవిరోధః । ఎతచ్చ దర్శితం భాష్యేణ సుగమేనేతి ॥ ౫౬ ॥
అఙ్గావబద్ధాస్తు న శాఖాసు హి ప్రతివేదమ్ ॥౫౫॥
ఉద్గీథాదీనాం సర్వశాఖాస్వేకత్వాత్ కథముపాసనవ్యవస్థా శఙ్క్యతే ? అత ఆహ –
స్వరాదితి ।
ఉద్గీథాదిశ్రుతేర్బలీయస్త్వాత్తస్యాశ్చ సామాన్యవిషయత్వేన ప్రాకరణికవిశేషాకాఙ్క్షత్వాచ్చ సంశయమాహ –
యస్మిన్నితి ।
యథా శరీరాత్మనోర్భేదాదాత్మధర్మాణాం శరీరే న సంభవః , ఎవమేకశాఖాగతోద్గీథధర్మాణాం న భిన్నాన్యశాఖాగతోద్గీథాదౌ ప్రాప్తిః , అథవా - విద్యాచిత ఎవేత్యేవకారశ్రుత్యా మనశ్చిదాదీనాం క్రియాప్రకరణం భగ్నమత్ర తద్గీథాదిసామాన్యశ్రుతేః ప్రకరణోపనీతవిశేషాకాఙ్క్షత్వేన బాధకత్వాదుపాస్తీనాం వ్యవస్థేతి సఙ్గతిద్వయమభిప్రేత్య పూర్వపక్షమాహ –
ఓమిత్యాదినా ।
నను సామాన్యశ్రుతిబాధేన కథం సన్నిధేః స్థానాత్ స్వశాఖాగతవిశేష ఉపాసననియమ: ? ఇత్యాశఙ్క్యాహ –
న చైవమితి ।
ఉద్గీథముపాసీతేత్యత్రోద్గీథశ్రుతేరుద్గీథసామాన్యం వాచ్యమ్ , ఉద్గీథవ్యక్తిర్లక్ష్యా ; స్వశాఖాగతోద్గీథవ్యత్తయుపాదానే చ సామాన్యస్య ప్రతివ్యక్తి సమాప్తేః సామాన్యవిశేషౌ ద్వావపి శ్రుత్యర్థౌ గృహీతౌ , తత్ర కథం శ్రుతిబాధ ఇత్యర్థః ।
శ్రుతిసమర్పితమర్థం బాధేతేతి ।
సన్నిధిరితి శేషః । శాఖాన్తరీయస్వీకారేఽపి స్వశాఖాగతయోస్తయోః స్వీకరణాదితి యోజనా ।
భట్టోక్తిమాహ –
యథాహురితి ।
పటం శుక్లమానయేతీహ ప్రయోగే పటపదేన శ్రుతపటత్వజాతిలక్షితాం చ శుక్లపటవ్యక్తిం గృహీత్వా కృష్ణాదిపటవ్యక్త్యన్తరం యది ముఞ్చామస్తత్ర తదా కా శ్రుతిరస్మాభిః పీడ్యతే ? న కాపీత్యర్థః ॥ దృష్టాన్తే పటమితి సామాన్యశ్రుతేః సంకోచో న సన్నిధిమాత్రాదపి తు శుక్లమితి సన్నిహితవిశేషశ్రుతిబలేన । దార్ష్టాన్తికే తూపాసనవిధావుద్గీథాదిసన్నిదిమాత్రం , న తు స్వరాదిభిన్నమముకముద్గీథముపాసీతేతి విశేషవిషయా శ్రుతిర్విద్యతే ।
ఇతశ్చ దుర్బలం సన్నిధిమపబాధ్య సామాన్యశ్రుత్యా సర్వశాఖాసూపాసనోపసంహార ఇతి సిద్ధాన్తమాహ –
యుక్తమిత్యాదినా ।
నను వాక్యాచ్ఛ్రుతేర్బలీయస్త్వాచ్ఛుక్లశ్రుతిబలాద్యా కాచిచ్ఛ్రుక్లవ్యక్తిః ప్రతీయతాం , పటశబ్దాచ్చ పటమాత్రం , కిమితి సామాన్యశ్రుతేః సంకోచస్తత్రాహ –
విశిష్టార్థప్రత్యాయనేతి ।
వ్యవహారార్థం హి వాక్యప్రయోగః , వ్యవహారశ్చ విశిష్టార్థవిషయః , న పదార్థమాత్రవిషయః , తస్య నిత్యత్వేన ప్రవృత్త్యయోగ్యత్వాత్ , అతో విశిష్టార్తప్రత్యయః పదప్రయోగస్య ప్రయోజనమ్ ఇత్యర్థః ।
యద్యేవం కిమర్థం తర్హి పదైః పదార్థాః స్మార్యన్తే ? అత ఆహ –
నచ స్వార్థమితి ।
ద్వారం పదార్థస్మారణం వాక్యార్థబోధనాయేత్యర్థః ।
యది స్వప్రయోజకం స్వోద్దేశ్యం వాక్యార్థప్రత్యయమపబాధేత పదార్థస్మరణం , తర్హి స్వయమేవ న స్యాద్ , వైయర్థ్యప్రసఙ్గాదిత్యాహ –
మా చ బాధీతి ।
మా బాధి చేత్యన్వయః । బాధితం చ ప్రసజ్యేత తచ్చ మా భూదయుక్తమిత్యర్థః । తదేవమానర్థక్యప్రతిహతానాం విపరీతం బలాబలమితి న్యాయేన వాక్యవశవర్తిత్వమేవంవిధస్థలే శ్రుతీనామ్ । తత్ర విశిష్టార్థప్రత్యయాయ సన్నిహితవిశేషశ్రుతివశాత్ సామాన్యశ్రుతేః సంకోచ ఇత్యుక్తం భవతి ।
ఎవం దృష్టాన్తే సామాన్యశ్రుతేః సంకోచముపపాద్య దార్ష్టాన్తికే తదభావమాహ –
ఇహ త్విత్యాదినా ।
అముకముద్గ్థముపాసీతేత్యశ్రవణాదుద్గీథమాత్రవిశిష్టోపాసనకర్తవ్యతా వాక్యార్థః , స చోద్గీథపదేన సామాన్యమాత్రపర్యవసితేనాపి కర్తుం శక్యత ఇతి న శ్రుతిసంకోచ ఇత్యర్థః ।
అపబాధితుమర్హతీతి ।
శ్రుతిమితి శేషః । యదుక్తం సన్నిహితవ్యక్త్యుపాదనేఽపి న సామాన్యశ్రుతేః పీడేతి , తత్రాహ – శ్రుతిసామాన్యేతి ॥౫౫॥ ఎకశాఖాఙ్గత్వస్యోద్గీథోపాసనస్యాన్యశాఖాగతోద్గీథసంబన్ధే సన్నిధివిరోధమఙ్గీకృత్య శ్రుత్యా సన్నిధిబాధ ఉక్తః , ఇదానీం విరోధ ఎవ నాస్త్యన్యత్రాపి దర్శనాదిత్యాహ – విరుద్ధమితీతి ॥౫౬॥ లోకేషు పృథివ్యాదిషు లోకశబ్దో లోకాలోకేషు లాక్షణికః । పృథివ్యాదిదృష్ఠ్యా పఞ్చవిధం సామోపాసీతేత్యర్థః । పృథివీ హిఙ్కారోఽగ్నిః ప్రస్తావోఽన్తరిక్షముద్గీథ ఆదిత్యః ప్రతిహారో ద్యౌర్నిధనమితి । ఉక్థం కర్మాఙ్గభూతశస్త్రమితి యత్ప్రజా వదన్తి । తదిదమేవ యేయం పృథివీత్యుక్తే పృథివీదృష్టివిధిః ప్రయాజో హేమన్తశిశిరస్యోరేకీకరణేన పఞ్చసంఖ్యా ఋతవ ఎవ । తతశ్చైకసవత్సరసంబన్ధ్యృతుసామాన్యాత్సమా న చైకత్ర హోతవ్యాః । ఛాగాదేర్హోమార్థమనువాక్యాం పఠ హే హోతరిత్యధ్వర్యుప్రైషః । యో జాత ఎవ బాల ఎవస్సన్ ప్రథమో గుణైః శ్రేష్ఠః మనస్వాన్ వివేకవాన్ స జనాస ఇన్ద్ర ఇతి శేషః । జనాస ఇతి హే జనా ఇత్యర్థః ॥