భూమ్నః క్రతువజ్జ్యాయస్త్వం తథా హి దర్శయతి ।
వైశ్వానరవిద్యాయాం ఛాన్దోగ్యే కిం వ్యస్తోపాసనం సమస్తోపాసనం చ ఉతా సమస్తోపాసనమేవేతి । తత్ర దివమేవ భగవో రాజన్నితి హోవాచేతి ప్రత్యేకముపాసనశ్రుతేః ప్రత్యేకం చ ఫలవత్త్వామ్నానాత్సమస్తోపాసనే చ ఫలవత్త్వశ్రుతేరుభయథాప్యుపాసనమ్ । నచ యథా వైశ్వానరీయేష్టౌ యదష్టాకపాలో భవతీత్యాదీనామవయుజ్యవాదానాం ప్రత్యేకం ఫలశ్రవణేఽప్యర్థవాదమాత్రత్వం వైశ్వానరం ద్వాదశకపాలం నిర్వపేదిత్యస్యైవ తు ఫలవత్త్వమేవమత్రాపి భవితుమర్హతి । తత్ర హి ద్వాదశకపాలం నిర్వపేదితి । విధిభక్తిశ్రుతిర్యదష్టాకపాలో భవతీత్యాదిషు వర్తమానాపదేశః । నచ వచనాని త్వపూర్వత్వాదితి విధికల్పనా । అవయుజ్యవాదేన స్తుత్యాప్యుపపత్తేః । ఇహ తు సమస్తే వ్యస్తే చ వర్తమానాపదేశస్యావిశేషాదగృహ్యమాణవిశేషతయా ఉభయత్రాపి విధికల్పనాయాః ఫలకల్పనాయాశ్చ భేదాత్ । నిన్దాయాశ్చ సమస్తోపాసనారమ్భే వ్యస్తోపాసనేఽప్యుపపత్తేః । శ్యామో వాశ్వాహుతిమభ్యవహరతీతివదుభయవిధముపాసనమితి ప్రాప్త ఉచ్యతే - సమస్తోపాసనస్యైవ జ్యాయస్త్వం న వ్యస్తోపాసనస్య । యద్యపి వర్తమానాపదేశత్వముభయత్రాప్యవిశిష్టం తథాపి పౌర్వాపర్యాలోచనయా సమస్తోపాసనపరత్వస్యావగమః । యత్పరం హి వాక్యం తదస్యార్థః । తథాహి - ప్రాచీనశాలప్రభృతయో వైశ్వానరవిద్యానిర్ణయాయాశ్వపతిం కైకేయమాజగ్ముః । తే చ తత్తదేకదేశోపాసనముపన్యస్తవన్తః । తత్ర కైకేయస్తత్తదుపాసననిన్దాపూర్వం తన్నివారణేన సమస్తోపాసనముపసఞ్జహార । తథా చైకవాక్యతాలాభాయ వాక్యభేదపరిహారాయ చ సమస్తోపాసనపరతైవ సన్దర్భస్య లక్ష్యతే । తస్మాద్బహుఫలసఙ్కీర్తనమ్ । ప్రధానస్తవనాయ । సమస్తోపాసనస్యైవ తు ఫలవత్త్వమితి సిద్ధమ్ ।
ఎకదేశివ్యాఖ్యానముపన్యస్య దూషయతి –
కేచిత్త్వత్రేతి ।
సమ్భవత్యేకవాక్యత్వే వాక్యభేదస్యాన్యాయ్యత్వాత్నేదృశం సూత్రవ్యాఖ్యానం సమఞ్జసమిత్యర్థః ॥ ౫౭ ॥
భూమ్నః క్రతువజ్జ్యాయస్త్వం తథా హి దర్శయతి ॥౫౭॥ సైవ హి సత్యాదయ (బ్ర.అ.౩ పా.౩ సూ.౩౮) ఇత్యత్ర తద్యత్తత్సత్యమితి తచ్ఛబ్దేన ప్రకృతపరామర్శాద్ విద్యైక్యముక్తమ్ । అత్ర తద్వదభేదహేత్వభావాదగతార్థత్వమ్ । పూర్వత్రోద్గీథాదిశ్రుత్యా సన్నిధిం బాధిత్వోద్గీథాద్యుపాస్తీనాం సర్వశాఖాసూపసంహార ఉక్తః ।
ఎవమత్రాపి వ్యస్తోపాసనస్య విధిశ్రుతేః ఫలశ్రుతేశ్చ సమస్తోపాసనసన్నిధానప్రాప్తస్తుత్యర్థత్వం బాధిత్వా విధేయత్వమిత్యాహ –
తత్ర దివమేవేతి ।
ఉభయథాఽప్యుపాసనం కర్తవ్యమితి శేషః ।
వ్యస్తోపాసనఫలశ్రవణస్య సమస్తోపాసనస్తుత్యర్థత్వేనాన్యథాసిద్ధిమాశఙ్క్యాహ –
న చేత్యాదినా ।
న చేత్యస్యైవమత్రాపి న చ భవితుమర్హతీతి వక్ష్యమాణేనాన్వయః ॥
యథా వైశ్వానరీయేష్టావితి ।
‘‘వైశ్వానరం ద్వాదశకపాలం నిర్వపేత్ పుత్రే జాతే’’ ఇత్యుపక్రమ్య ‘‘యదష్టాకపాలో భవతి బ్రహ్మవర్చసేన పుత్రం పునాతీ’’త్యాదినా కపాలవిశేషేషు ఫలవిశేషానామ్నాయ ‘‘ద్వాదశకపాలో భవతి యస్మిన్ జాతే ఎతామిష్టిం నిర్వపతి పూత ఎవ స తేజస్వీ’’త్యాది సమామనన్తి । తత్ర యద్యపి ద్వాదశత్వేఽష్టత్వాదీనాం వస్తుతోఽన్తర్భావః ; తథాపి న పరిచ్ఛేదకత్వమ్ । తస్మాదప్రాప్తత్వాద్వైశ్వానరేష్టావష్టాకపాలత్వాదిగుణవిధానమితి ప్రాపయ్య రాద్ధాన్తితం ప్రమాణలక్షణే । ఉత్పత్తిశిష్టాద్వాదశత్వావరోధాన్న ప్రకృతకర్మణ్యష్టత్వాదిగుణవిధిః । అపి చ ‘‘పుత్రే జాతే ద్వాదశకపాల’’మితి , తేనైకం వాక్యం ద్వాదశకపాలవిధిపరమ్ , అష్టత్వాదీని తు వస్తుతః ప్రాప్తాన్యనూద్యన్తే స్తుత్యర్థమితి క్లృప్తవిధస్తావకత్వేన వర్తమానాపదేశానామేకవాక్యత్వే చ సంభవతి న వాక్యభేదేన విధికల్పనమ్ ।
తస్మాదప్యష్టత్వాదీనా స్తుత్యర్థత్వమత్యాహ –
తత్ర హీతి ।
వైశ్వానరేష్టౌ హి ద్వాదశకపాలే విధేః ప్రత్యక్షత్వాద్యదష్టాకపాలో భవతీత్యాదీనాం వర్తమానపదేశానాం చ తత్స్తుత్యర్థత్వం యుక్తమ్ , వైశ్వానరోపాసనే తు సమస్తే వ్యస్తే చ విధేః కల్పనీయత్వాదేవం కామశబ్దస్య క్వాప్యశ్రవణాత్ఫలత్వకల్పనాయాశ్చావిశేషాత్సర్వత్ర విధికల్పనమిత్యాహ –
ఇహ త్వితి ।
తర్హి ‘‘మూర్ధా తే వ్యపతిష్యది’’త్యాదివ్యస్తోపాసననిన్దా కిమర్థా ? అత ఆహ –
నిన్దాయాశ్చేతి ।
యేన హి యావజ్జీవం సమస్తోపాసనం సంకల్పపూర్వం కర్తుం ప్రారబ్ధం తస్య తథావిధసమస్తోపాసనప్రారమ్భే సతి వ్యస్తోపాసననిన్దోపపత్తిరిత్యర్థః ।
అత్రోదాహరణమాహ –
శ్యామ ఇతి ।
‘‘శ్యామః శ్వా ఆహుతిమభ్యవహరతి తస్య యోఽనుదితే జుహోతి , శబలః శ్వా ఆహుతిమభ్యవహరతి య ఉదితే జుహోతి’’ ఇతి ఉదితాఽనుదితహోమయోర్నిన్దాయామపి వాక్యాన్తరేణ తయోర్విహితత్వాదుదితహోమప్రారమ్భేఽనుదితహోమనిన్దా , ఎవమనుదితహోమప్రారమ్భే తత్త్యోగే చ ఉదితహోమనిన్దా । తదాహాక్షపాదః - అభ్యుపేత్య కాలభేదే దోషవచనాదితి । కాలభేదే కాలాన్యత్వకరణే ఇత్యర్థః ।
ఉపక్రమోపసంహారయోరేకవిద్యావిషయత్వేనైకవాక్యత్వావగమాన్న వ్యస్తోపాసనవిధిరితి సిద్ధాన్తయతి –
సమస్తోపాసనస్యైవేత్యాదినా ।
ఉపక్రమమాహ –
వైశ్వానరవిద్యానిర్ణయాయేతి ।
వ్యస్తోపాస్త్యభిజ్ఞానామేవ సమస్తవిషయజిజ్ఞాసాదర్శనాదుపక్రమస్య సమస్తోపాస్తిపరత్వమిత్యర్థః ।
ఉపసంహారమాహ –
తత్ర కైకేయ ఇతి ।
సుతం కణ్డితం సోమద్రవ్యమ్ । ప్రసుతమాసమన్తాత్సుతత్వమవస్థాభేదః । సోమయాగసంపత్తిస్తవ కులే దృశ్యత ఇతి యావత్ । సుతం సోమరూపం ప్రసుతమభ్యస్తమ్ ఆసుతం వికృతిషు ॥౫౭॥