ಸರ್ವಾನ್ನಾನುಮತಿಶ್ಚ ಪ್ರಾಣಾತ್ಯಯೇ ತದ್ದರ್ಶನಾತ್ ।
ಪ್ರಾಣಸಂವಾದೇ ಸರ್ವೇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಶ್ರೂಯತೇ । ಏಷ ಕಿಲ ವಿಚಾರವಿಷಯಃ ಸರ್ವಾಣಿ ಖಲು ವಾಗಾದೀನ್ಯವಜಿತ್ಯ ಪ್ರಾಣೋ ಮುಖ್ಯ ಉವಾಚೈತಾನಿ ಕಿಂ ಮೇಽನ್ನಂ ಭವಿಷ್ಯತೀತಿ, ತಾನಿ ಹೋಚುಃ । ಯದಿದಂ ಲೋಕೇಽನ್ನಮಾ ಚ ಶ್ವಭ್ಯ ಆ ಚ ಶಕುನಿಭ್ಯಃ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಯದನ್ನಂ ತತ್ತವಾನ್ನಮಿತಿ । ತದನೇನ ಸಂದರ್ಭೇಣ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಸರ್ವಮನ್ನಮಿತ್ಯನುಚಿಂತನಂ ವಿಧಾಯಾಹ ಶ್ರುತಿಃ “ನ ಹ ವಾ ಏವಂವಿದಿ ಕಿಂಚನಾನನ್ನಂ ಭವತಿ”(ಛಾ. ಉ. ೫ । ೨ । ೧) ಇತಿ । ಸರ್ವಂ ಪ್ರಾಣಸ್ಯಾನ್ನಮಿತ್ಯೇವಂವಿದಿ ನ ಕಿಂಚಿನಾನನ್ನಂ ಭವತೀತಿ । ತತ್ರ ಸಂಶಯಃ - ಕಿಮೇತತ್ಸರ್ವಾನ್ನಾಭ್ಯನುಜ್ಞಾನಂ ಶಮಾದಿವದೇತದ್ವಿದ್ಯಾಂಗತಯಾ ವಿಧೀಯತ ಉತ ಸ್ತುತ್ಯರ್ಥಂ ಸಂಕೀರ್ತ್ಯತ ಇತಿ । ತತ್ರ ಯದ್ಯಪಿ ಭವತೀತಿ ವರ್ತಮಾನಾಪದೇಶಾನ್ನ ವಿಧಿಃ ಪ್ರತೀಯತೇ । ತಥಾಪಿ ಯಥಾ ಯಸ್ಯ ಪರ್ಣಮಯೀ ಜುಹೂರ್ಭವತೀತಿ ವರ್ತಮಾನಾಪದೇಶಾದಪಿ ಪಲಾಶಮಯೀತ್ವವಿಧಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿಃ ಪಂಚಮಲಕಾರಾಪತ್ತ್ಯಾ ತಥೇಹಾಪಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿವಿಶೇಷಕರತಾಲಾಭೇ ವಿಧಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿಃ । ಸ್ತುತೌ ಹಿ ಅರ್ಥವಾದಮಾತ್ರಂ ನ ತಥಾರ್ಥವದ್ಯಥಾ ವಿಧೌ । ಭಕ್ಷ್ಯಾಭಕ್ಷ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಂ ಚ ಸಾಮಾನ್ಯತಃ ಪ್ರವೃತ್ತಮನೇನ ವಿಶೇಷಶಾಸ್ತ್ರೇಣ ಬಾಧ್ಯತೇ । ಗಮ್ಯಾಗಮ್ಯವಿವೇಕಶಾಸ್ತ್ರಮಿವ ಸಾಮಾನ್ಯತಃ ಪ್ರವೃತ್ತಂ ವಾಮದೇವವಿದ್ಯಾಂಗಭೂತಸಮಸ್ತಸ್ತ್ರ್ಯಪರಿಹಾರಶಾಸ್ತ್ರೇಣ ವಿಶೇಷವಿಷಯೇಣೇತಿ ಪ್ರಾಪ್ತ ಉಚ್ಯತೇ ಅಶಕ್ತೇಃ ಕಲ್ಪನೀಯತ್ವಾಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಾಂತರವಿರೋಧತಃ । ಪ್ರಾಣಸ್ಯಾನ್ನಮಿದಂ ಸರ್ವಮಿತಿ ಚಿಂತನಸಂಸ್ತವಃ ॥ ನ ತಾವತ್ಕೌಲೇಯಕಮರ್ಯಾದಮನ್ನಂ ಮನುಷ್ಯಜಾತಿನಾ ಯುಗಪತ್ಪರ್ಯಾಯೇಣ ವಾ ಶಕ್ಯಮತ್ತುಮ್ । ಇಭಕರಭಕಾದೀನಾಮನ್ನಸ್ಯ ಶಮೀಕರೀರಕಂಟಕವಟಕಾಷ್ಠಾದೇರೇಕಸ್ಯಾಪಿ ಅಶಕ್ಯಾದನತ್ವಾತ್ । ನ ಚಾತ್ರ ಲಿಂಗ ಇವ ಸ್ಫುಟತರಾ ವಿಧಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿರಸ್ತಿ । ನಚ ಕಲ್ಪನೀಯೋ ವಿಧಿರಪೂರ್ವತ್ವಾಭಾವಾತ್ । ಸ್ತುತ್ಯಾಪಿ ಚ ತದುಪಪತ್ತೇಃ । ನಚ ಸತ್ಯಾಂ ಗತೌ ಸಾಮಾನ್ಯತಃ ಪ್ರವೃತ್ತಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯ ವಿಷಯಸಂಕೋಚೋ ಯುಕ್ತಃ । ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಂ ಪ್ರಾಣಸ್ಯಾನ್ನಮಿತ್ಯನುಚಿಂತನವಿಧಾನಸ್ತುತಿರಿತಿ ಸಾಂಪ್ರತಮ್ । ಶಕ್ಯತ್ವೇ ಚ ಪ್ರವೃತ್ತಿವಿಶೇಷಕರತೋಪಯುಜ್ಯತೇ ನಾಶಕ್ಯವಿಧಾನತ್ವೇ । ಪ್ರಾಣಾತ್ಯಯ ಇತಿ ಚಾವಧಾರಣಪರಂ ಪ್ರಾಣಾತ್ಯಯ ಏವ ಸರ್ವಾನ್ನತ್ವಮ್ । ತತ್ರೋಪಾಖ್ಯಾನಾಚ್ಚ ಸ್ಫುಟತರವಿಧಿಸ್ಮೃತೇಶ್ಚ ಸುರಾವರ್ಜಂ ವಿದ್ವಾಂಸಮವಿದ್ವಾಂಸಂ ಪ್ರತಿ ವಿಧಾನಾತ್ । ನ ತ್ವನ್ಯತ್ರೇತಿ । ಇಭ್ಯೇನ ಹಸ್ತಿಪಕೇನ ಸಾಮಿಸ್ವಾದಿತಾನ್ ಅರ್ಧಭಕ್ಷಿತಾನ್ । ಸ ಹಿ ಚಾಕ್ರಾಯಣೋ ಹಸ್ತಿಪಕೋಚ್ಛಿಷ್ಟಾನ್ಕುಲ್ಮಾಷಾನ್ಭುಂಜಾನೋ ಹಸ್ತಿಪಕೇನೋಕ್ತಃ । ಕುಲ್ಮಾಷಾನಿವ ಮದುಚ್ಛಿಷ್ಟಮುದಕಂ ಕಸ್ಮಾನ್ನಾನುಪಿಬಸೀತಿ । ಏವಮುಕ್ತಸ್ತದುದಕಮುಚ್ಛಿಷ್ಟದೋಷಾತ್ಪ್ರತ್ಯಾಚಚಕ್ಷೇ । ಕಾರಣಂ ಚಾತ್ರೋವಾಚ । ನ ವಾಜೀವಿಷ್ಯಂ ನ ಜೀವಿಷ್ಯಾಮೀತೀಮಾನ್ಕುಲ್ಮಾಷಾನಖಾದಮ್ । ಕಾಮೋ ಮ ಉದಕಪಾನಮಿತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಂ ಮೇ ಉದಕಪಾನೇ ನದೀಕೂಪತಡಾಗಪ್ರಾಪಾದಿಷು ಯಥಾಕಾಮಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋಮೀತಿ ನೋಚ್ಛಿಷ್ಟೋದಕಾಭಾವೇ ಪ್ರಾಣಾತ್ಯಯ ಇತಿ ತತ್ರೋಚ್ಛಿಷ್ಟಭಕ್ಷಣದೋಷ ಇತಿ ಮಟಚೀಹತೇಷು ಕುರುಷು ಗ್ಲಾಯನ್ನಶನಾಯಯಾ ಮುನಿರ್ನಿರಪತ್ರಪ ಇಭ್ಯೇನ ಸಾಮಿಜಗ್ಧಾನ್ಖಾದಯಾಮಾಸ ॥ ೨೮ ॥
ಅಬಾಧಾಚ್ಚ ॥ ೨೯ ॥
ಅಪಿ ಚ ಸ್ಮರ್ಯತೇ ॥ ೩೦ ॥
ಶಬ್ದಶ್ಚಾತೋಽಕಾಮಕಾರೇ ॥ ೩೧ ॥
ಸರ್ವಾನ್ನಾನುಮತಿಶ್ಚ ಪ್ರಾಣಾತ್ಯಯೇ ತದ್ದರ್ಶನಾತ್ ॥೨೮॥ ಯಥಾ ಪೂರ್ವತ್ರ ವಿವಿದಿಷಂತೀತಿ ವರ್ತಮಾನಾಪದೇಶೇಽಪ್ಯಪೂರ್ವತ್ವಾತ್ಪಂಚಮಲಕಾರೇಣ ವಿಧಿಃ ಕಲ್ಪಿತಃ, ಏವಮತ್ರಾಪಿ ‘‘ನ ಹ ವಾ ಅಸ್ಯಾನನ್ನಂ ಜಗ್ಧಂ ಭವತೀ’’ತಿ ವರ್ತಮಾನಾಪದೇಶೇಽಪ್ಯಪೂರ್ವತ್ವಾದ್ವಿಧಿರಿತಿ ಪ್ರತ್ಯವಸ್ಥಾನಾತ್ ಸಂಗತಿಃ ।
ಸರ್ವೇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಪ್ರಾಣೇನ ಸಹ ಸಂವಾದೇ ಯಚ್ಛ್ರೂಯತೇ ತದ್ದರ್ಶಯತಿ –
ಏಷ ಕಿಲೇತಿ ।
ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಕಿಲ ವಯಮೇವ ಶ್ರೇಷ್ಠಾನಿ ಇತ್ಯಭ್ಯಮನ್ಯಂತ । ವಿವಾದಶಮನಾಯ ಚ ಪ್ರಜಾಪತಿನೋಕ್ತಾನಿ ಯುಷ್ಮಾಕಂ ಮಧ್ಯೇ ಯಸ್ಮಿನ್ನುತ್ಕ್ರಾಂತೇ ಶರೀರಂ ಪತೇತ್ ಸ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಇತಿ । ತತ ಇಂದ್ರಿಯೇಷ್ವೇಕೈಕಶ ಉತ್ಕ್ರಾಂತೇಷು ಶರೀರಂ ನಾಪತತ್ । ಪ್ರಾಣೋತ್ಕ್ರಾಂತೌ ತ್ವಪತತ್ । ತತಃ ಪ್ರಾಣಃ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಇತ್ಯವಧೃತೇ ಸತೀಂದ್ರಿಯಾಣಿ ತೇನಾವಜಿತಾನಿ । ತಾನಿ ಪ್ರಾಣ ಉವಾಚೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಯದಾಹ ತದ್ದರ್ಶಯತಿ –
ಕಿಂ ಮೇಽನ್ನಮಿತಿ ।
ಪರಾಜಿತೈರ್ಹಿ ವಿಜಯಿನೇ ಕರೋ ದೀಯತೇ, ಏವಮಿಹಾಪಿ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಭಿರದ್ಯಮಾನಮನ್ನಮಿಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಾಣಾಯ ಪ್ರದದುಃ । ಅತಃ ಸರ್ವತ್ರಾನ್ನಾದಃ ಪ್ರಾಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಆಖ್ಯಾಯಿಕಯಾ ವಿವಕ್ಷಿತಮರ್ಥಮಾಹ –
ತದನೇನೇತಿ ।
ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಸರ್ವನ್ನಮಿತಿ ನಿರ್ದೇಶಾತ್ತಥೈವೋಪಾಸನಾವಿಧಿಃ ಕಲ್ಪನೀಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಏತದ್ವಿದ್ಯಾಂಗತಯೇತಿ ।
ಏತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಾಣವಿದ್ಯಾಯಾ ಅಂಗತಯೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ತತ್ರ ಯದ್ಯಪೀತಿ ।
ಯದವಾದಿಷ್ಮ ಪಂಚಮಲಕಾರಕಲ್ಪನಾತ್ಸಂಗತಿರಿತಿ । ತದಿತ ಉತ್ಥಿತಮ್ । ಪ್ರವೃತ್ತಿವಿಶೇಷಕರಣತಾಲಾಭೇ ಪ್ರಯೋಜನೇ ವಿಧಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಉಪಮಂತ್ರಯತೇ ಸ ಹಿಂಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರಾಮ್ಯವ್ಯಾಪಾರಗತಚೇಷ್ಟಾಸು ಹಿಂಕಾರಾದಿದೃಷ್ಟಿರ್ವಿಹಿತಾ । ಸಾ ವಾಮದೇವ್ಯವಿದ್ಯಾ । ಉಪಮಂತ್ರಣಂ ಸಂಕೇತಕರಣಮ್ ।
ಅಶಕ್ತೇರಿತಿ ।
ಸರ್ವಾನ್ನಸ್ಯ ಪುಂಸಾಽತ್ತುಮಸಾಮರ್ಥ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ । ಅಪಿ ಚ ‘‘ನಾನನ್ನಂ ಭವತಿ’’ ಇತ್ಯತ್ರ ಭವತಿಮಾತ್ರಂ ಶ್ರೂಯತೇ ।
ತತ್ರ ಭಾವಯತಿಃ ಕಲ್ಪನೀಯಃ, ಕಲ್ಪಯಿತ್ವಾ ಚ ತಂ ವಿಧಿರಪಿ ಕಲ್ಪ್ಯ ಇತ್ಯಾಹ –
ಕಲ್ಪನೀಯತ್ವಾದಿತಿ ।
ಕಲ್ಪನಾ ನ ನೋಪಪದ್ಯತೇ; ಕ್ಲೃಪ್ತಸಾಮಾನ್ಯವಿಷಯನಿಷೇಧಶಾಸ್ತ್ರೇಣ ಬಾಧಾತ್ ।
ಕ್ಲೃಪ್ತೋ ಹಿ ವಿಶೇಷವಿಧಿಃ ಸಾಮಾನ್ಯನಿಷೇಧಂ ಬಾಧೇತ, ನ ಕಲ್ಪ್ಯ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರೇತ್ಯಾಹ –
ಶಾಸ್ತ್ರಾಂತರೇತಿ ।
ಕಸ್ತರ್ಹಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಸ್ತಮಾಹ –
ಪ್ರಾಣಸ್ಯೇತಿ ।
ಅಶಕ್ತಿರಿತ್ಯೇತದ್ವಿವೃಣೋತಿ –
ನ ತಾವದಿತಿ ।
ಕೌಲೇಯಕಃ ಶ್ವಾ । ಇಭೋ ಹಸ್ತೀ । ತದ್ಭಕ್ಷ್ಯಂ ವಟಕಾಷ್ಠಮ್ । ಕರಭ ಉಷ್ಟ್ರಃ । ತದ್ಭಕ್ಷ್ಯೌ ಶಮೀಕರೀರೌ । ಕಂಟಕೀ ವೃಕ್ಷವಿಶೇಷಃ ಯಸ್ಯ ವಲ್ಲೀಪ್ರಾಯಾಃ ಶಾಖಾ ಭವಂತಿ ।
ಕಲ್ಪನೀಯತ್ವಾದಿತ್ಯೇತದ್ವ್ಯಾಚಷ್ತೇ –
ನ ಚಾತ್ರ ಲಿಙ್ ಇವೇತಿ ।
ಲಿಙಃ ಸಕಾಶಾದ್ಯಥಾ ವಿಧಿಪ್ರತೀತಿರೇವಮತ್ರ ಸ್ಫುಟತರಾ ನಾಸ್ತಿ; ಪಂಚಮಲಕಾರದ್ಯೋತಕಸ್ಯಾಡಾದೇರಶ್ರವಣಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ನನು ಪರ್ಣಮಯೀತ್ವಾದಾವಿವ ವಿಧಿಃ ಕಲ್ಪ್ಯಾತಾಮತ ಆಹ –
ನ ಚ ಕಲ್ಪನೀಯ ಇತಿ ।
ಸರ್ವಮನ್ನಂ ಭವತೀತ್ಯಸ್ಮಾದನೀಯೇಽನುವಾದತ್ವಾದನದನೀಯೇ ತ್ವಶಕ್ಯೇ ವಿಧ್ಯಯೋಗಾತ್ ಶಕ್ಯೇ ಕಲಂಜಾದೌ ನಿಷೇಧಶಾಸ್ತ್ರೇಣ ವೈಪರೀತ್ಯಪರಿಚ್ಛೇದಾದಪೂರ್ವಾರ್ಥತ್ವಾಭಾವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಶಾಸ್ತ್ರಾಂತರವಿರೋಧತ ಇತ್ಯೇತದ್ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ನ ಚ ಸತ್ಯಾಂ ಗತಾವಿತಿ ।
ಪ್ರವೃತ್ತಸ್ಯೇತಿ ।
ಕ್ಲೃಪ್ತತ್ವಾತ್ಪರಿಚ್ಛೇತ್ತುಮಪ್ರವೃತ್ತಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಯದುಕ್ತಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿವಿಶೇಷಕರತ್ವಾದ್ವಿಧಿರಿತಿ, ತತ್ರಾಹ –
ಶಕ್ಯತ್ವೇ ಚೇತಿ ।
ನನು ಸೂತ್ರಂ ಪ್ರಾಣವಿದಃ ಸರ್ವಾನ್ನಭಕ್ಷಣಂ ನ ವಾರಯತಿ, ನ ಹಿ ಪ್ರಾಣಾತ್ಯಯೇ ಸರ್ವಾನ್ನಾನುಮತಿಮಾತ್ರೇಣ ಅನ್ಯತ್ರ ತದ್ವಾರಣಂ ಕರ್ತುಂ ಶಕ್ಯಮತ ಆಹ –
ಪ್ರಾಣಾತ್ಯಯ ಇತಿ ಚೇತಿ ।
ತದ್ದರ್ಶನಾದಿತಿ ಸೂತ್ರಭಾಗಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ತತ್ರೋಪಾಖ್ಯಾನಾಚ್ಚೇತಿ ।
ನನೂಪಾಖ್ಯಾನೇ ಸಾಮಾನ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಬಾಧಕೋ ವಿಧಿರ್ನ ಶ್ರೂಯತೇಽತ ಆಹ –
ಸ್ಫುಟತರೇತಿ ।
ಜೀವಿತಾತ್ಯಯಮಾಪನ್ನೋ ಮದ್ಯಂ ನಿತ್ಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವರ್ಜಯೇದಿತ್ಯಾದ್ಯಾ ಸ್ಫುಟತರವಿಧಿಸ್ಮೃತಿಃ ।
ನನು ತರ್ಹಿ ಸ್ಮೃತ್ಯಾ ಜೀವಿತಾತ್ಯಯೇ ಕಿಂ ಸುರಾಽಪಿ ಭಕ್ಷಣೀಯಾ, ನೇತ್ಯಾಹ –
ಸುರಾವರ್ಜಮಿತಿ ।
‘‘ಸುರಾಪಸ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯೋಷ್ಣಾಮಾಸಿಂಚೇಯುಃ ಸುರಾಮಿ’’ತಿ ಮರಣಾಂತಿಕಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದರ್ಶನಾದ್ ಮರಣಪ್ರಸಂಗೇಽಪಿ ಸಾ ನ ಭಕ್ಷ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ । ಉಷ್ಣಾಮಿತ್ಯಗ್ನಿವತ್ತಪ್ತಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಪ್ರಾಣಾತ್ಯಯೋಽಪಿ ಕಿಂಚಿದ್ವಿಷಯ ಏವ, ನೇತ್ಯಾಹ –
ವಿದ್ವಾಂಸಮಿತಿ ।
ಚಾಕ್ರಾಯಣೋಪಾಖ್ಯಾನಾದ್ವಿದ್ವಾಂಸಂ ಪ್ರತಿ ವಿಧಾನಾದ್ ವಿಧಿಸ್ಮೃತೇಶ್ಚ ಸಾಧಾರಣ್ಯಾದ್ ಅವಿದ್ವಾಂಸಂ ಪ್ರತ್ಯಪಿ ವಿಧಾನಾತ್ ಪ್ರಾಣತ್ಯಯ ಏವ ವಿದ್ವದವಿದುಷೋಃ ಸರ್ವಾನ್ನತ್ವಮಿತಿ ಯೋಜನಾ । ಹಸ್ತಿಪಕೋ ಹಸ್ತಿಪಾಲಃ ।
ಛಾಂದೋಗ್ಯಶ್ರುತಿಗತಮುಪಾಖ್ಯಾನಮರ್ಥತೋ ದರ್ಶಯತಿ –
ಸ ಹೀತಿ ।
ಏವಮಾಖ್ಯಾನಮನುವರ್ಣ್ಯ ಭಾಷ್ಯಸ್ಥಾಂ ಶ್ರುತಿಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ –
ಮಟಚೀತಿ ।
ಮಟಚ್ಯೋ ನಾಮ ರಕ್ತವರ್ಣಾಃ ಕ್ಷುದ್ರಪಕ್ಷಿವಿಶೇಷಾಃ । ತೈರ್ಹತೇಷು ಕುರುದೇಶಸಸ್ಯೇಷು ಅಶನಾಯಯಾ ಬುಭುಕ್ಷಯಾ ಗ್ಲಾಯನ್ ಗ್ಲಾನಿ ಪ್ರಾಪ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ ।
ಮದ್ಯಂ ನಿತ್ಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಇತಿ ।
ವರ್ಜಯೇದಿತಿ ಶೇಷಃ ॥೨೮॥೨೯॥೩೦॥೩೧॥