ಅಧಿಕವಿವಕ್ಷ್ಯೇತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತದಧಿಕಮಾಹ –

ಸರ್ವಾಪೇಕ್ಷಾ ಚ ಯಜ್ಞಾದಿಶ್ರುತೇರಶ್ವವತ್ ।

ಯಥಾ ಸ್ವಾರ್ಥಸಿದ್ಧೌ ನಾಪೇಕ್ಷ್ಯಂತೇ ಆಶ್ರಮಕರ್ಮಾಣಿ ಏವಮುತ್ಪತ್ತಾವಪಿ ನಾಪೇಕ್ಷ್ಯೇರನ್ನಿತಿ ಶಂಕಾ ಸ್ಯಾತ್ । ನಚ ವಿವಿದಿಷಂತಿ ಯಜ್ಞೇನೇತ್ಯಾದಿವಿರೋಧಃ । ನಹ್ಯೇಷ ವಿಧಿರಪಿ ತು ವರ್ತಮಾನಾಪದೇಶಃ । ಸ ಚ ಸ್ತುತ್ಯಾಪ್ಯುಪಪದ್ಯತೇ । ಅಪಿಚ ಚತಸ್ರಃ ಪ್ರತಿಪತ್ತಯೋ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ । ಪ್ರಥಮಾ ತಾವದುಪನಿಷದ್ವಾಕ್ಯಶ್ರವಣಮಾತ್ರಾದ್ಭವತಿ ಯಾಂ ಕಿಲಾಚಕ್ಷತೇ ಶ್ರವಣಮಿತಿ । ದ್ವಿತೀಯಾ ಮೀಮಾಂಸಾಸಹಿತಾ ತಸ್ಮಾದೇವೋಪನಿಷದ್ವಾಕ್ಯಾದ್ಯಾಮಾಚಕ್ಷತೇ । ಮನನಮಿತಿ । ತೃತೀಯಾ ಚಿಂತಾ । ಸಂತತಿಮಯೀ ಯಾಮಾಚಕ್ಷತೇ ನಿದಿಧ್ಯಾಸನಮಿತಿ । ಚತುರ್ಥೀ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವತೀ ವೃತ್ತಿರೂಪಾ ನಾಂತರೀಯಕಂ ಹಿ ತಸ್ಯಾಃ ಕೈವಲ್ಯಮಿತಿ । ತತ್ರಾದ್ಯೇ ತಾವತ್ಪ್ರತಿಪತ್ತಿ ವಿದಿತಪದತದರ್ಥಸ್ಯ ವಿದಿತವಾಕ್ಯಗತಿಗೋಚರನ್ಯಾಯಸ್ಯ ಚ ಪುಂಸ ಉಪಪದ್ಯೇತೇ ಏವೇತಿ ನ ತತ್ರ ಕರ್ಮಾಪೇಕ್ಷಾ । ತೇ ಏವ ಚ ಚಿಂತಾಮಯೀಂ ತೃತೀಯಾಂ ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಂ ಪ್ರಸುವಾತೇ ಇತಿ ನ ತತ್ರಾಪಿ ಕರ್ಮಾಪೇಕ್ಷಾ । ಸಾ ಚಾದರನೈರಂತರ್ಯದೀರ್ಘಕಾಲಸೇವಿತಾ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವತೀಮಾಧತ್ತ ಏವ ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಂ ಚತುರ್ಥೀಮಿತಿ ನ ತತ್ರಾಪ್ಯಸ್ತಿ ಕರ್ಮಾಪೇಕ್ಷಾ । ತನ್ನಾಂತರೀಯಕಂ ಚ ಕೈವಲ್ಯಮಿತಿ ನ ತಸ್ಯಾಪಿ ಕರ್ಮಾಪೇಕ್ಷಾ । ತದೇವಂ ಪ್ರಮಾಣತಶ್ಚ ಪ್ರಮೇಯತ ಉತ್ಪತ್ತೌ ಚ ಕಾರ್ಯೇ ಚ ನ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಕರ್ಮಾಪೇಕ್ಷೇತಿ ಬೀಜಂ ಶಂಕಾಯಾಮ್ । ಏವಂ ಪ್ರಾಪ್ತ ಉಚ್ಯತೇ - ಉತ್ಪತ್ತೌ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಕರ್ಮಾಪೇಕ್ಷಾ ವಿದ್ಯತೇ ವಿವಿದಿಷೋತ್ಪಾದದ್ವಾರಾ “ವಿವಿದಿಷಂತಿ ಯಜ್ಞೇನ”(ಬೃ. ಉ. ೪ । ೪ । ೨೨) ಇತಿ ಶ್ರುತೇಃ । ನ ಚೇದಂ ವರ್ತಮಾನಾಪದೇಶತ್ವಾತ್ಸ್ತುತಿಮಾತ್ರಮಪೂರ್ವತ್ವಾದರ್ಥಸ್ಯ । ಯಥಾ ಯಸ್ಯ ಪರ್ಣಮಯೀ ಜುಹೂರ್ಭವತೀತಿ ಪರ್ಣಮಯತಾವಿಧಿರಪೂರ್ವತ್ವಾನ್ನ ತ್ವಯಂ ವರ್ತಮಾನಾಪದೇಶಃ, ಅನುವಾದಾನುಪಪತ್ತೇಃ । ತಸ್ಮಾದುತ್ಪತ್ತೌ ವಿದ್ಯಯಾ ಶಮಾದಿವತ್ಕರ್ಮಾಣ್ಯಪೇಕ್ಷ್ಯಂತೇ । ತತ್ರಾಪ್ಯೇವಂವಿದಿತಿ ವಿದ್ಯಾಸ್ವರೂಪಸಂಯೋಗಾದಂತರಂಗಾಣಿ ವಿದ್ಯೋತ್ಪಾದೇ ಶಮಾದೀನಿ, ಬಹಿರಂಗಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ವಿವಿದಿಷಾಸಂಯೋಗಾತ್ । ತಥಾಹಿ - ಆಶ್ರಮವಿಹಿತನಿತ್ಯಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನಾದ್ಧರ್ಮಸಮುತ್ಪಾದಸ್ತತಃ ಪಾಪ್ಮಾ ವಿಲೀಯತೇ । ಸ ಹಿ ತತ್ತ್ವತೋಽನಿತ್ಯಾಶುಚಿದುಃಖಾನಾತ್ಮನಿ ಸಂಸಾರೇ ಸತಿ ನಿತ್ಯಶುಚಿಸುಖಾತ್ಮಲಕ್ಷಣೇನ ವಿಭ್ರಮೇಣ ಮಲಿನಯತಿ ಚಿತ್ತಸತ್ತ್ವಮಧರ್ಮನಿಬಂಧನತ್ವಾದ್ವಿಭ್ರಮಾಣಾಮ್ । ಅತಃ ಪಾಪ್ಮನಃ ಪ್ರಕ್ಷಯೇ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೋಪಪತ್ತಿದ್ವಾರಾಪಾವರಣೇ ಸತಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೋಪಪತ್ತಿಭ್ಯಾಂ ಸಂಸಾರಸ್ಯ ತಾತ್ತ್ವಿಕೀಮನಿತ್ಯಾಶುಚಿದುಃಖರೂಪತಾಮಪ್ರತ್ಯೂಹಂ ವಿನಿಶ್ಚಿನೇತಿ । ತತೋಽಸ್ಮಿನ್ನನಭಿರತಿಸಂಜ್ಞಂ ವೈರಾಗ್ಯಮುಪಜಾಯತೇ । ತತಸ್ತಜ್ಜಿಹಾಸಾಸ್ಯೋಪಾವರ್ತತೇ । ತತೋ ಹಾನೋಪಾಯಂ ಪರ್ಯೇಷತೇ ಪರ್ಯೇಷಮಾಣಶ್ಚಾತ್ಮತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಮಸ್ಯೋಪಾಯ ಇತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾದಾಚಾರ್ಯವಚನಾಚ್ಚೋಪಶ್ರುತ್ಯ ತಜ್ಜಿಜ್ಞಾಸತ ಇತಿ ವಿವಿದಿಷೋಪಹಾರಮುಖೇನಾತ್ಮಜ್ಞಾನೋತ್ಪತ್ತಾವಸ್ತಿ ಕರ್ಮಾಣಾಮುಪಯೋಗಃ । ವಿವಿದಿಷುಃ ಖಲು ಯುಕ್ತ ಏಕಾಗ್ರತಯಾ ಶ್ರವಣಮನನೇ ಕರ್ತುಮುತ್ಸಹತೇ । ತತೋಽಸ್ಯಽತತ್ತ್ವಮಸಿಽಇತಿವಾಕ್ಯನ್ನಿರ್ವಿಚಿಕಿತ್ಸಂ ಜ್ಞಾನಮುತ್ಪದ್ಯತೇ । ನಚ ನಿರ್ವಿಚಿಕಿತ್ಸಂ ತತ್ತ್ವಮಸೀತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಮವಧಾರಯತಃ ಕರ್ಮಣ್ಯಧಿಕಾರೋಽಸ್ತಿ । ಯೇನ ಭಾವನಾಯಾಂ ವಾ ಭಾವನಾಕಾರ್ಯೇ ವಾ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರೇ ಕರ್ಮಣಾಮುಪಯೋಗಃ । ಏತೇನ ವೃತ್ತಿರೂಪಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಕಾರ್ಯೇಽಪವರ್ಗೇ ಕರ್ಮಣಾಮುಪಯೋಗೋ ದೂರನಿರಸ್ತೋ ವೇದಿತವ್ಯಃ । ತಸ್ಮಾದ್ಯಥೈವ ಶಮದಮಾದಯೋ ಯಾವಜ್ಜೀವಮನುವರ್ತಂತೇ ಏವಮಾಶ್ರಮಕರ್ಮಾಪೀತ್ಯಸಮೀಕ್ಷಿತಾಭಿಧಾನಮ್ । ವಿದುಷಸ್ತತ್ರಾನಧಿಕಾರಾದಿತ್ಯುಕ್ತಮ್ । ದೃಷ್ಟಾರ್ಥೇಷು ತು ಕರ್ಮಸು ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧವರ್ಜನಮನಧಿಕಾರೇಽಪ್ಯಸಕ್ತಸ್ಯ ಸ್ವಾರಸಿಕೀ ಪ್ರವೃತ್ತಿರುಪಪದ್ಯತ ಏವ । ನಹಿ ತತ್ರಾನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಸಮಧಿಗಮನೀಯಫಲೇಽಸ್ತಿ ವಿಧ್ಯಪೇಕ್ಷಾ । ಅತಶ್ಚ “ಭ್ರಾಂತ್ಯಾ ಚೇಲ್ಲೌಕಿಕಂ ಕರ್ಮ ವೈದಿಕಂ ಚ ತಥಾಸ್ತು ತೇ” ಇತಿ ಪ್ರಲಾಪಃ । ಶಮದಮಾದೀನಾಂ ತು ವಿದ್ಯೋತ್ಪಾದಾಯೋಪಾತ್ತಾನಾಮುಪರಿಷ್ಟಾದವಸ್ಥಾಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾದನಪೇಕ್ಷಿತಾನಾಮಪ್ಯನುವೃತ್ತಿಃ । ಉಪಪಾದಿತಂ ಚೈತದಸ್ಮಾಭಿಃ ಪ್ರಥಮಸೂತ್ರ ಇತಿ ನೇಹ ಪುನಃ ಪ್ರತ್ಯಾಪ್ಯತೇ । ತಸ್ಮಾದ್ವಿವಿದಿಷೋತ್ಪಾದದ್ವಾರಾಶ್ರಮಕರ್ಮಣಾಂ ವಿದ್ಯೋತ್ಪತ್ತಾವುಪಯೋಗೋ ನ ವಿದ್ಯಾಕಾರ್ಯ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಮ್ । ಶೇಷಮತಿರೋಹಿತಾರ್ಥಮ್ ॥ ೨೬ ॥

ಶಮದಮಾದ್ಯುಪೇತಸ್ಸ್ಯಾತ್ತಥಾಪಿ ತು ತದ್ವಿಧೇಸ್ತದಂಗತಯಾ ತೇಷಾಮಪ್ಯವಶ್ಯಾನುಷ್ಠೇಯತ್ವಾತ್ ॥ ೨೭ ॥